Demokracja szlachecka

Szlachta Rzeczypospolitej Obojga Narodów - przedstawiciele poszczególnych województw (wskazanych na tarczach herbowych).
artysta nieznany, Szlachta Rzeczypospolitej, XVIII w., olej na płótnie, Pałac biskupa Erazma Ciołka, domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Przywileje stanowe wydane do XVI wieku

Rok Miejsce Władca Stan Postanowienia
        Odnośnie uprawnień sądowniczych i prawodawczych Odnośnie uprawnień gospodarczych
1180 Łęczyca Kazimierz Sprawiedliwy duchowieństwo   Zniesienie „ius spolii” (prawo władcy do spadku po duchownym)
i powinności służebnych – uznanie dóbr duchownych za wyłączone
z domeny królewskiej
(dóbr królewskich).
1210 Borzykowo Leszek Biały duchowieństwo Niezależne sądownictwo stanowe (duchownego sądzą duchowni).
Wybór dostojników wg reguł kościelnych.
 
1228 Wolbórz Władysław Laskonogi duchowieństwo
i szlachta
Potwierdzenie wszystkich praw.  
1291 Lutomyśl Wacław II szlachta Urzędy dla miejscowych. Nienakładanie podatków. Żołd w przypadku służby poza krajem.
1355 Buda Ludwik Węgierski szlachta Nienakładanie podatków bez zgody stanów. Rezygnacja z niektórych powinności (podwody i stancja – czyli zapewnienie
transportu i mieszkania).
Żołd za wyprawy zagraniczne.
1374 Koszyce Ludwik Węgierski szlachta Potwierdzenie wszystkich praw.
Urzędy starosty dla Polaków, urzędy ziemskie dla szlachty danej ziemi.
Ograniczenie podatków bezpośrednich z dóbr szlacheckich.
Rezygnacja z kolejnych powinności (pomoc przy budowie zamków).
Żołd za wyprawy zagraniczne.
1388 Piotrków Władysław Jagiełło szlachta Potwierdzenie wszystkich praw. Żołd za wyprawy zagraniczne.
Zobowiązanie do wykupu szlachty z niewoli.
1422 Czerwińsk Władysław Jagiełło szlachta Zabraniał konfiskaty lub zajmowania majątków szlacheckich
bez wyroku sądowego.
Zakaz łączenia urzędu starosty i urzędnika ziemskiego.
Król nie może bić monety bez uzyskania zgody rady królewskiej.
1423 Warta Władysław Jagiełło szlachta
mieszczaństwo
chłopi
  Ograniczenie wychodźstwa chłopów z ziemi.
Szlachta może usuwać buntowniczego sołtysa przez przymusowy wykup
sołectwa.
Kontrola urzędników ziemskich nad miarami, wagami i cenami w miastach.
1425 Brześć Kujawski Władysław Jagiełło Władysław Jagiełło Potwierdzenie dawnych przywilejów i rozciągnięcie ich na szlachtę,
która z nich nie korzystała.
 
1430 /
1433
Jedlnia /
Kraków
Władysław Jagiełło duchowieństwo
i szlachta
Zatwierdzenie dawnych przywilejów szlachty i duchowieństwa.
Zapewnienie szlachcie nietykalności osobistej i majątkowej bez wyroku
sądu królewskiego
”neminem captivabimus nisi iure victum”.
Zastrzeżenie wyższych stanowisk kościelnych dla szlachty.
Rozszerzenie praw polskich na ziemie ruskie.
 
1447 Wilno Kazimierz Jagiellończyk szlachta Zagwarantowanie niezależności i równouprawnienia Polski i Litwy.
Zrównanie szlachty litewskiej w prawach ze szlachtą polską.
 
1454 Cerekwica /
Nieszawa
Kazimierz Jagiellończyk szlachta
chłopi
Król nie mógł zwoływać pospolitego ruszenia i nakładać podatków bez
zgody sejmików ziemskich.
Zakaz łączenia urzędów starosty i wojewody.
Zaostrzenie kar za zbiegostwo chłopów.
 
1456 Korczyn Kazimierz Jagiellończyk szlachta Zgoda na konsultowanie decyzji odnośnie danej ziemi  
1493 Piotrków Jan Olbracht duchowieństwo
i szlachta
Zakaz ingerencji kościelnej w sądy świeckie.
Dwuizbowy sejm.
Zaostrzenie kar wobec przestępców.
Potwierdzenie wcześniejszych przywilejów.
 
1496 Mielnik Jan Olbracht szlachta
mieszczaństwo
chłopi
Zakaz kupowania ziemi przez mieszczan.
W ciągu roku wieś może opuścić tylko jeden chłop.
Zwolnienie z ceł towarów szlacheckich wożonych na własny użytek.
Wolność żeglugi rzecznej.
1501 Mielnik Aleksander Jagiellończyk szlachta Cała władza w ręce senatorów; niewykonanie poleceń senatu przez króla
zwalniało ich z wierności władcy.
Król przewodniczącym senatu.
 
1504 Piotrków Aleksander Jagiellończyk szlachta Kontrola senatu i sejmu nad nadawaniem dóbr koronnych.
Zakaz łączenia w jednym ręku dwóch i więcej urzędów.
 
1505 Radom Aleksander Jagiellończyk duchowieństwo
i szlachta
Anulowanie przywileju mielnickiego.
Konstytucja nihil novi.
Gwarancja wolnego wyboru urzędników sądowych.
Zakaz stawiania spraw świeckich przed trybunały duchowne.
 
1518 Toruń Zygmunt Stary duchowieństwo
i szlachta
Król zrzeka się sądzenia sporów pomiędzy panami świeckimi
i duchownymi a ich poddanymi.
 
1520 Bydgoszcz Zygmunt Stary szlachta
chłopi
  Dla szlachty wolna żegluga po Wiśle.
Minimalna pańszczyzna - 1 dzień w tygodniu.
1532 Piotrków Zygmunt Stary szlachta
chłopi
  Zakaz opuszczania wsi przez chłopów bez zgody pana.
Ćwiczenie 1

System stanowy a ustrój Rzeczypospolitej

System stanowy umożliwiał kompleksowe zorganizowanie społeczeństwa ze ścisłym rozdziałem ról społecznych oraz określeniem ekonomicznych podstaw egzystencji poszczególnych stanów. Z podziałów tych wynikały też możliwości i zakres udziału w podejmowaniu decyzji politycznych, wymiarze sprawiedliwości oraz rodzaju i zakresie powinności wobec władcy i państwa.

Podstawowe znaczenie miał w Rzeczypospolitej obowiązek podatkowy, który został oparty, podobnie jak w przypadku większości krajów europejskich, na posiadaniu ziemi i płynących z tego tytułu możliwości uzyskania dochodów. Ziemia mogła być w posiadaniu władcy oraz członków stanu duchownego, rycerskiego (szlacheckiego) oraz mieszczańskiego. Za przywilej posiadania ziemi przyjęli oni na siebie różne, ściśle określone obowiązki. Dla poszczególnych wartw społecznych były to:

  • dla duchowieństwa – posługa religijna, funkcje oświatowe, opieka społeczna i zdrowotna oraz wzmacnianie spójności systemu społecznego (ideologiczne uzasadnienie),

  • dla szlachty (rycerstwa) – obronność, sądownictwo i opieka nad stanami zależnymi, także Kościołem,

  • dla mieszczaństwa – handel i większość rzemiosła.

Chłopi nie posiadali ziemi, ale ją użytkowali, za co musieli uiszczać różne świadczenia na rzecz właściciela i państwa (w tym Kościoła).

Symboliczne przedstawienie społeczeństwa stanowego z początku XVI w. Miniatura z 1515 r., namalowana w dziele Petrusa Almaire w „Liber missarum” Małgorzaty Austriaczki (Magarethe von Österreich).
Petrus Almaire, domena publiczna

Ilustracja ma charakter symboliczny – nie przedstawia rzeczywistości, ale pewne idealne (wzorcowe) wyobrażenie. Na tronie zasiada cesarz (Maksymilian I), nad nim dwugłowy czarny orzeł zwieńczony koroną cesarską; orzeł trzyma w dłoniach miecz i lilię, co symbolizowało „świętość i zwierzchność” cesarstwa. U stóp cesarza siedzi następca: syn z żoną, czyli Filip Piękny i Joanna Szalona.
Po bokach stoją przedstawiciele stanów: po prawej stanu duchownego z papieżem, po lewej stanu świeckiego: książęta i rycerze, mieszczanie/chłopi. Między nimi znacznie mniejsze postacie kobiet, które znajdują się pod szczególną opieką władcy.

Ćwiczenie 2

Szlachta i jej polityczne przywileje

Przywileje nadawane przez władcę odzwierciedlają proces budowy systemu stanowego i precyzowanie zadań (obowiązków) i środków przeznaczonych na ten cel. Od drugiej połowy XIV w., szczególnie w okresie rządów władców z dynastii Jagiellońskiej, zaczęły wzrastać przywileje szlachty. Stan ten uzyskał przewagę najpierw w stosunku do mieszczaństwa, później także duchowieństwa. Władcy ostatecznie zostali zmuszeni do dopuszczenia szlachty do procesu legislacyjnego – stanowienia prawa, a szczególnie nakładania podatków. Miarą niezależności szlachty było doprowadzenie do prawnego zrównania członków stanu, swoistego egalitaryzmu stanowego. Wzmacniało go to politycznie, niedopuszczając do rozgrywania poszczególnych grup przeciw sobie.

Władcy próbowali wprawdzie rządzić w oparciu o wyższych dostojników wchodzących w skład rady królewskiej, czyli późniejszego senatu, ale szlachta zdołała zapobiec trwałemu podziałowi stanu. Władca musiał przy ważniejszych kwestiach zdobywać aprobatę całego rycerstwa (szlachty). Stało się to pretekstem do powstania organów przedstawicielskich.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Sejmiki – samorządność stanowa

Początkowo władca musiał osobno zdobywać zgodę na podatek czy nowe prawo od każdego stanu i w każdej z ziem, w której rządził. Immunitet podatkowy oraz hierarchiczność stanu duchownego wykluczyły konieczność konsultowania z tym stanem. Mieszczaństwo, podzielone w zależności od tego, kto był właścicielem miasta (król, duchowny czy szlachcic) i skłócone między sobą, także nie było partnerem. Jedynie szlachta wyrażała swoją aprobatę na zjazdach wszystkich uprawnionych (czyli praktycznie płacących podatki).

Zjazd taki nazwano sejmikiem. Oprócz miejscowej szlachty brali w nim udział także urzędnicy królewscy. Ponieważ stosunkowo szybko upowszechniła się zasada, że urzędy może sprawować tylko osoba posiadająca majątek na danym terenie, sejmiki stały się praktycznie zjazdami partykularnymi.

Miejsca obrad sejmów, siedziby Trybunałów Koronnych i Litewskich
Krystian Chariza i zespół,
Polecenie 1

Posługując się skalą mapy, oblicz przybliżony czas trwania podróży szlachcica z najodleglejszego miejsca danego województwa do miejsca obrad sejmiku. Zastanów się, jak wpływało to na frekwencję.

Środek transportu Prędkość (km/h) Dystans dzienny (km)
Pieszo 3‑4 20‑25
Wozem 4‑6 25‑30
Konno 7‑9 30‑40
Dyliżansem 15‑18 60‑70
W kawalkadzie magnackiej   25‑30

Na obrady sejmików często wyznaczo nieduże miejscowości. Największym dostępnym pomieszczeniem w którym mogło do niego dojść, był miejscowy kościół parafialny. Zjazd trwał jeden dzień i tylko w wyjątkowych sytuacjach godzono się na jego przedłużenie o kolejny dzień, głównie z powodu braku miejsc noclegowych dla uczestników.

Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Sejm walny

Pod koniec XV w. wykształcił się zwyczaj konsultowania ważnych decyzji króla (zastrzeżonych do współdecydowania z rycerstwem–szlachtą) z przedstawicielami poszczególnych zgromadzeń partykularnych – sejmików. Dało to początek sejmowi walnemu, który po raz pierwszy zebrał się w 1493 r. w Piotrkowie.

Sejm składał się z trzech tzw. „stanów sejmujących” – króla, senatu i izby poselskiej (czyli przedstawicieli sejmików szlacheckich). Podkreślić należy, że słowo „stan” oznaczało w tym przypadku coś innego niż „stan społeczny”. W sejmie walnym praktycznie uczestniczyli jedynie przedstawiciele szlachty, wyższej hierarchii kościelnej oraz w bardzo ograniczonym zakresie mieszczaństwa. Z głosem doradczym we własnych sprawach uczestniczyli też przedstawiciele wielkich miast Prus Królewskich (Gdańska, Torunia i Elbląga) oraz ważniejszych miast, takich jak Kraków, Wilno, Lwów. Tak naprawdę mieszczaństwo było reprezentowane przez króla (miasta królewskie), szlachtę (miasta szlacheckie) i dostojników kościelnych (miasta w dobrach duchownych).

Sejm za czasów Zygmunta III Wazy; w opisie grafiki literami oznaczono: A – króla, B – arcybiskupa gnieźnieńskiego (prymasa), C – arcybiskupa lwowskiego, D – senatorów – biskupów, E – senatorów będących wojewodami, kasztelanami, F – senatorów będących urzędnikami koronnymi i litewskimi, G – sekretarzy i urzędników dworskich, H – posłów ziemskich (szlachta koronna i litewska).
Giacomo Lauro, 1622, Biblioteka Narodowa, domena publiczna
Zrekonstruowana sala posiedzeń izby poselskiej na Zamku Królewskim w Warszawie, gdzie odbywała się większość sejmów. Zwróć uwagę, że sala umiejscowiona była na parterze zamku (wskazują na to wysoko umieszczone okna). W związku z tym, gdy sejm obradował w całości, posłowie ziemscy udawali się na pierwsze piętro do sali senatu. Wówczas król siedział na tronie, senatorowie siedzieli, a posłowie z braku miejsca musieli stać.
Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0
Posiedzenie sejmu w sali senatu na Zamku Królewskim w Warszawie według ryciny z pocz. XVII w. Druga rycina pokazuje prezentację pojmanego cara Rosji Wasyla Szujskiego w 1611 r. przed sejmem w izbie senackiej Zamku Królewskiego.
Tomasz Makowski, 1613, Rycina, Biblioteka Narodowa, domena publiczna
Zrekonstruowana sala senatu z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego
Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0
Polecenie 2

Zastanów się, jak umiejscowienie i ceremoniały wspólnych obrad odzwierciedlały strukturę społeczną w Rzeczypospolitej. Czy pokazywały one przyjętą zasadę równości szlachty, czy może pokazywały polityczną siłę tzw. „stanów sejmujących”?

Kompetencje sejmu walnego, miejsce obrad, typy sejmów

Sejm stanowił prawo, tzn. przede wszystkim nakładał podatki, określał też ważniejsze postanowienia zmieniające prawo oraz kontrolował decyzje w zakresie polityki zagranicznej. Do sejmu należało wypowiadanie wojen i zawieranie pokoju.

Początkowo nie było ściśle określonego miejsca obrad, choć najczęściej władcy zwoływali je do Piotrkowa, Radomia, Krakowa, później Warszawy. Od drugiej połowy XVII w. co trzeci sejm miał obowiązek odbywać się w Grodnie na Litwie.

Nowy Zamek w Grodnie, wzniesiony przez Augusta III w l. 1734-1751 wg projektu znanego architekta Karla Friedricha Pöppelmanna. W nim obradowały również zwoływane sejmy, w tym ostatni sejm Rzeczpospolitej.
domena publiczna
Fasada Nowego Zamku w Grodnie  od strony dziedzińca – rys. z XVIII w.
domena publiczna

W „artykułach henrykowskich” sprecyzowano, że król miał obowiązek zwoływać sejmy co najmniej raz na dwa lata i były to tzw. sejmy zwyczajne (czyli ordynaryjne). Jeśli zaistniała konieczność dodatkowego zwołania sejmu, to sejm taki nazywano nadzwyczajnym (ekstraordynaryjnym). Ponadto były sejmy konwokacyjne zwoływane przez prymasa‑interreksa podczas bezkrólewia, na których ustalano termin elekcji. Sejm elekcyjny dokonywał wyboru króla i określał stawiane mu warunki. Sejm koronacyjny powiązany był z koronacją króla i zaprzysiężeniem praw.

Sejmy miały ściśle określony, choć raczej zwyczajowy tryb procedowania. Uchwały sejmu, zwane „konstytucjami”, sporządzano w kancelarii i ogłaszano drukiem.

Praca domowa
Polecenie 3.1

Wymień instytucje demokracji szlacheckiej, przy pomocy których szlachta decydowała o sprawach państwa.

Polecenie 3.2

Podaj typy sejmów oraz rodzaj spraw, którymi zajmował się każdy z rodzajów sejmu.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Prawo do oporu – między konfederacją a rokoszem

Początkowo tylko król mógł zwoływać sejmik i sejm, dopiero później powstały takie typy tych instytucji, które mogły się odbywać bez aprobaty królewskiej. Wszelkie zjazdy szlachty bez wiedzy władcy mogły zostać uznane za bunt przeciw niemu. Jeśli zatem stan szlachecki uznał poczynania władcy za „bezprawne”, dochodziło do zbrojnego przeciwstawienia się jego działaniom. Takie poczynania nazywano rokoszem. Natomiast pospolite ruszenie zwoływane w celu poparcia poczynań króla nazywano „konfederacją”.

Prawo do oporu wobec władcy miało w Polsce średniowieczny rodowód (por. np. sprawę św. Stanisława), ale jego precyzyjne sformułowanie odnajdziemy dopiero w przywileju mielnickim z 1501 r., w którym dopuszczano możliwość zwolnienia z obowiązku dochowania wierności władcy, jeśli ten nie przestrzega praw. Tezy te zostały powtórzone w postanowieniach „Konfederacji warszawskiej” z 1573 r., skąd przetransponowano je do „artykułów henrykowskich”, swoistej „konstytucji Rzeczypospolitej Obojga Narodów”.

Polecenie 4

Wyszukaj z wykorzystaniem różnych źródeł informacji przykładów wystąpienia w dziejach Rzeczypospolitej XVI- XVII w.:

  • rokoszu,

  • konfederacji.

Przedstawicielstwa stanowe w różnych krajach europejskich: sejm Rzeszy, parlament angielski, stany generalne we Francji, sobór ziemski w Rosji.

Polski sejm nie był czymś wyjątkowym w systemach politycznych panujących w Europie. Praktycznie nie było kraju, w którym nie powstałoby przedstawicielstwo stanowe. Przykładowo we Francji funkcjonowały tzw. „stany generalne”, które jednak zwoływano niezwykle rzadko, ponieważ królowie francuscy zdobyli sobie prawo do nakładania podatku bez ich zgody. Najwięcej podobieństw do sejmu polskiego wykazywał parlament angielski, decydujący o podatkach i niemal wszystkich ważniejszych zmianach w zakresie prawa.

Zdecydowanie inny charakter miał natomiast „Sejm Rzeszy”, czyli organ przedstawicielski w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. Było to zgromadzenie udzielnych władców terytorialnych wolnych miast oraz samego cesarza. Jednak zakres decyzji, jakie mogło ono podejmować, był bardzo mały, nie obejmował np. spraw podatkowych, a spraw wojskowych i politycznych dotyczył w ograniczonym zakresie.

Sztych przedstawia moment prezentacji tzw. „Konfesji Augsburskiej” na sejmie Rzeszy w 1530 r. Przed władcami zasiadającymi na tronach: cesarzem Karolem V i jego bratem królem Czech i Węgier Ferdynandem stoi czytający postanowienia „Konfesji” kanclerz Christian von Beyer. Dookoła siedzą członkowie sejmu, czyli władcy Rzeszy.
domena publiczna
Kolegium elektorskie w sejmie Rzeszy. Cesarz Leopold I z kolegium elektorskim wg miedziorytu Abrahama Aubry, Norymberga 1663/64
domena publiczna
Polecenie 5

Porównaj powyższą rycinę z ryciną przedstawiającą sejm polski za czasów Zygmunta III. Jakie dostrzegasz podobieństwa i różnice?

W Rzeczypospolitej decyzje odnośnie podatków i wojska podejmował sejm walny, a w Rzeszy decyzje takie mogły zapadać na sejmikach partykularnych (okręgowych).

Ćwiczenie 5

Zgromadzenie stanowe w Rosji, tzw. „sobór ziemski”, powstał stosunkowo późno, bo dopiero w 1549 r. Najważniejszą rolę odegrał w chwilach braku legalnego dziedzica dynastii panującej – to na soborze ziemskim w 1613 r. na cara wybrano Michała Romanowa.

Obraz pt. „Sobór ziemski” (1908) malarza rosyjskiego Siergieja Iwanowa (1864-1910). Obraz z cyklu ilustrującego dzieje Rosji.
Sergey Vasilyevich Ivanov, Sobór ziemski, 1908, domena publiczna
Posiedzenie Dumy Bojarskiej w czasach Michała Romanowa, cara w latach 1613-1645. Obraz rosyjskiego malarza Andrieja Riabuszkina (1861-1904), obecnie w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie. Malarz ten specjalizował się w malarstwie historycznym, obejmującym głównie tematy siedemnastowieczne.
Andrei Ryabushkin, 1893, olej na płótnie, Tretyakov Gallery, Moscow, domena publiczna
Polecenie 6

Porównaj przedstawienia sejmu polskiego, sejmu Rzeszy i soboru ziemskiego. Zwróć uwagę na:

  • usytuowanie władcy,

  • miejsce dla uczestników soboru: kto siedzi, kto musi stać,

  • uczestników: czy są to przedstawiciele różnych stanów, jakich?

W podobny sposób porównaj posiedzenia: senatu polskiego, kolegium elektorskiego i dumy bojarskiej. Zwróć uwagę na postawę i zachowanie uczestników – czy zachowują się oni swobodnie; co o tym świadczy?
Jakie wnioski można wyciągnąć z tych różnic?

Prawo do oporu w innych krajach Europy

Prawo do oporu miało długą tradycję w europejskich systemach politycznych. Wydana w 1215 r. przez króla Anglii Jana bez Ziemi Wielka Karta Swobód gwarantowała przestrzeganie przez władcę praw i przywilejów, a w przypadku niedotrzymywania tego zobowiązania dawała prawo do zbrojnego oporu.

Podobne zapisy znalazły się także w wydanej dla Królestwa Węgier „Złotej Bulli” z 1222 r., a węgierskie rozwiązania prawne często bywały wykorzystywane przez stany w Polsce.

Złota Bulla króla Węgier Andrzeja, 1222
Daviis, domena publiczna

Praktycznie ukształtowały się dwa wzorce postaw wobec władzy łamiącej prawo (przywileje): angielski i francuski. W pierwszym przypadku dopuszczano prawo do przeciwstawienia się samowoli władcy. Wykorzystane to zostało przeciwko Karolowi I Stuartowi i doprowadziło w 1640 r. do tzw. „rewolucji angielskiej”. W konsekwencji osądzono i skazano króla na śmierć (1649 r.).

Rycina przedstawiająca ścięcie Karola I Stuarta w 1649 r. po procesie wytoczonym mu przez parlament z oskarżenia o łamanie prawa.
1649, domena publiczna

W modelu francuskim upowszechniła się zasada głoszona przez Jeana Bodina, dopuszczająca jedynie bierny opór wobec bezprawnych poczynań władcy. Można było „uciekać, chronić się w lasach”, ale bez prawa do czynnego, zbrojnego oporu. Ta postawa również w końcu doprowadziła do wystąpienia przeciwko królowi (1789 r.) i ścięcia jego głowy podczas rewolucji francuskiej (1793 r.).

Otworzenie posiedzenia stanów generalnych Francji w dniu 5 maja 1789 r. w pałacu wersalskim. Zwołanie stanów generalnych zapoczątkowało rewolucję francuską. Było to pierwsze zwołanie przedstawicielstwa stanowego we Francji od r. 1613.
Isidore Stanislaus Helman, rycina współczesna, Bibliothèque nationale de France, domena publiczna
Obraz Augusta Coudera (1790-1873) z 1839 przedstawiający otwarcie stanów generalnych – na tronie na podwyższeniu siedzi Ludwik XVI.
Auguste Couder, 1839, domena publiczna
Polecenie 7

Porównaj francuskie zgromadzenie stanowe do analogicznych instytucji z innych krajów - Polski, Niemiec, Rosji. Jakie są podobieństwa? Czy wynikają one z podobieństwa struktur społecznych?