Zwierzęta są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupą organizmów na Ziemi. Dotychczas opisano ok. 1 mln ich gatunków, a kilka kolejnych milionów czeka na odkrycie. Duża różnorodność form, zachowań i sposobów życia zwierząt wynika z tego, że zamieszkują one wiele różnych miejsc na Ziemi. Żyją na lądzie, w wodzie, a także w powietrzu, we wszystkich strefach klimatycznych. Ich ciała osiągają różne rozmiary – najmniejsze są wrotki nieprzekraczające 0,1 mm, a największe płetwale dorastające do 30 m długości. Wszystkie są organizmami cudzożywnymi. W poszukiwaniu pożywienia zwykle przemieszczają się, tylko nieliczne pędzą osiadły tryb życia. Posługują się dobrze rozwiniętymi narządami zmysłów.

Gekon

1. Zwierzęta

Jeż

Zwierzęta to organizmy wielokomórkowe, których komórki są pozbawione ścian komórkowych i chloroplastów. Wszystkie, z wyjątkiem gąbek, mają tkanki, z których z kolei zbudowane są narządy. Współpracując ze sobą przy pełnieniu określonych funkcji, tworzą one układy narządów. Ciało większości zwierząt jest symetryczne – można je podzielić hipotetyczną płaszczyzną na jednakowe części. Symetria ciała może być promienista lub dwuboczna. Jej typ jest związany z trybem życia. Zwierzęta, które poruszają się, mają zwykle symetrię dwuboczną. Te prowadzące osiadły tryb życia – symetrię promienistą. Nieliczne, jak ślimaki, mają ciało niesymetryczne.

2. Systematyka królestwa zwierząt

Przedstawiciele królestwa zwierząt

Wszystkie zwierzęta tkankowe dzieli się tradycyjnie na bezkręgowcekręgowce. Te pierwsze to grupa utworzona sztucznie, niezwykle zróżnicowana, obejmująca ok. 95% wszystkich zwierząt. Kręgowce są jednostką systematyczną o randze podtypu.

3. Świat bezkręgowców

Ślimak – przedstawiciel bezkręgowców

Zwierzęta niewytwarzające kręgosłupa, zwane zwyczajowo bezkręgowcami, są bardzo zróżnicowaną grupą. Często mają zdumiewające kształty, będące wyrazem ich przystosowania do środowiska, trybu życia i sposobu pobierania pokarmu. Jest wśród nich wiele form nieznanych jeszcze nauce – głównie tych o niewielkich rozmiarach, zamieszkujących niedostępne miejsca na Ziemi.

Ważne!

Bezkręgowce to zwierzęta nieposiadające chrzęstnego ani kostnego szkieletu wewnętrznego, a więc i kręgosłupa.

Porównanie bezkręgowców
Porównywana cecha Parzydełkowce Płazińce Nicienie Pierścienice Stawonogi Mięczaki
Środowisko życia woda woda, wnętrze organizmów woda, gleba, wnętrze organizmów woda, gleba ląd, woda, powietrze, wnętrze organizmów ląd, woda
Budowa ciała postać polipa i meduzy spłaszczone, wydłużone wałeczkowate, wydłużone segmentowane, wydłużone głowa, tułów (lub głowotułów) i odwłok; członowane odnóża, u owadów skrzydła, pokrycie ciała chitynowym pancerzem głowa, noga, worek trzewiowy; wapienna muszla
Wymiana gazowa przez powierzchnię ciała u pasożytów brak, u wolno żyjących przez powierzchnię ciała przez powierzchnię ciała przez powierzchnię ciała tchawki u owadów, skrzela u skorupiaków, tchawki i płucotchawki u pajęczaków skrzela, jama płucna
Sposób odżywiania drapieżniki, saprobionty pasożyty, drapieżniki drapieżniki, pasożyty, saprobionty drapieżniki, filtratory, mułożercy roślinożercy, drapieżniki, pasożyty, saprobionty roślinożercy, drapieżniki, filtratory, mułożercy
Sposób rozmnażania się i rozwój płciowe – rozwój złożony, bezpłciowe – pączkowanie, podział poprzeczny płciowe, rozwój prosty lub złożony płciowe, rozwój prosty lub złożony płciowe, rozwój prosty lub złożony płciowe – rozwój prosty lub złożony, przeobrażenie zupełne lub niezupełne płciowe, rozwój prosty lub złożony

4. Porównanie stawonogów

Krab i jego odnóża

Stawonogi są najliczniejszą grupą zwierząt żyjących na Ziemi. Żadna inna grupa nie opanowała tak wielu środowisk i nie wykorzystuje takiej różnorodności pokarmów. Do najważniejszych cech tej grupy zalicza się:

  • członowane odnóża – człony połączone stawowo;

  • twardy chitynowy pancerz – pełni rolę szkieletu zewnętrznego;

  • ciało podzielone na segmenty.

Wśród stawonogów wyróżnia się trzy grupy systematyczne: skorupiaki, pajęczakiowady.

5. Świat kręgowców

Szkielet kręgowca

Kręgowce są najbardziej znaną grupą zwierząt, mimo że pod względem liczebności wyraźnie ustępują bezkręgowcom. Zalicza się do nich ryby, płazy, gady, ptakissaki.

Ważne!

Kręgowce to zwierzęta posiadające szkielet wewnętrzny, którego oś stanowi kręgosłup.

Cechy charakterystyczne kręgowców:

  • obecność kręgosłupa zbudowanego z chrzęstnych lub kostnych elementów – kręgów;

  • plan budowy: głowa, tułów i dwie pary kończyn oraz ogon;

  • rozdzielnopłciowość;

  • dobrze rozwinięty mózg wraz z układem nerwowym;

  • dobrze rozwinięte narządy zmysłów (oczy, narząd słuchu i równowagi, zmysł smaku i powonienia).

Porównanie kręgowców
Porównywana cecha Ryby Płazy Gady Ptaki Ssaki
Środowisko życia wodne wodne, lądowe lądowe lądowe , wodne, powietrzne lądowe, wodne, powietrzne (nietoperze)
Pokrycie ciała skóra pokryta łuskami i śluzem naga, cienka skóra pokryta śluzem sucha skóra pokryta łuskami, tarczkami lub płytami kostnymi sucha skóra pokryta piórami skóra wytwarzająca gruczoły, pokryta włosami
Ciepłota ciała zmiennocieplne zmiennocieplne zmiennocieplne stałocieplne stałocieplne
Narządy oddechowe skrzela płuca, skóra pokryta śluzem płuca płuca płuca
Sposób odżywiania roślinożerne, mięsożerne, wszystkożerne mięsożerne roślinożerne mięsożerne roślinożerne, mięsożerne, wszystkożerne, padlinożerne roślinożerne, mięsożerne, wszystkożerne, padlinożerne
Rozwój i zapłodnienie jajorodne, zapłodnienie zewnętrzne, rozwój prosty jajorodne, zapłodnienie zewnętrzne, rozwój złożony z larwą – kijanką jajorodne, zapłodnienie wewnętrzne, rozwój w jaju składanym na lądzie jajorodne, zapłodnienie wewnętrzne, rozwój w jaju składanym na lądzie żyworodne, zapłodnienie wewnętrzne, rozwój wewnątrz organizmu matki
BEZOWODNIOWCE OWODNIOWCE

6. Zmiennocieplność a stałocieplność

Ssaki mogą być aktywne w niskich temperaturach

Zwierzęta stałocieplne utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od temperatury otoczenia. Zwierzętami stałocieplnymi są ptakissaki. Stałocieplność pozwala na aktywność zarówno w niskich, jak i wysokich temperaturach otoczenia. Dlatego ptaki i ssaki mogą żyć we wszystkich strefach klimatycznych, od wybrzeży lodowatej Antarktydy po gorące tropiki i pustynie. Zdolność do utrzymania stałej temperatury ciała jest możliwa dzięki odpowiedniej budowie wewnętrznej i zewnętrznej. Zwierzęta stałocieplne mogą też aktywnie chronić się przed wychłodzeniem i przegrzaniem, stosując różne strategie życiowe. Dzięki stałocieplności zwierzeta utrzymują stały poziom tempa metabolizmu.

Przystosowania i strategie życiowe zwierząt stałocieplnych
Budowa ciała zwierząt Zachowania zwierząt
sprawny układ pokarmowy, krwionośny i oddechowy zapewnia komórkom dużą ilość pokarmu i tlenu sen zimowy ssaków – jeże, niedźwiedzie, świstaki, nietoperze obniżają zapotrzebowanie na pokarm i tempo metabolizmu
pokrycie ciała przez pióra u ptaków i sierść u ssaków zabezpiecza przed utratą ciepła wędrówki ptaków – jaskółki, bociany, jerzyki odlatują w poszukiwaniu żerowisk

Zwierzęta zmiennocieplne to takie, u których temperatura ciała zależy od temperatury otoczenia. Regulują temperaturę swego ciała przez odpowiednie zachowania w taki sposób, że może ona być wyższa lub niższa niż temperatura otoczenia. Zmiennocieplnymi kręgowcami są ryby, płazygady.

Zachowania zwierząt zmiennocieplnych w zależności od temperatury otoczenia
  LATO (wysoka temperatura otoczenia) ZIMA (niska temperatura otoczenia)
Zachowania zwierząt jaszczurki i węże wygrzewają się na słońcu ryby gromadzą się przy dnie, gdzie temperatura wody jest wyższa niż przy powierzchni
ryby i płazy zmieniają kolor skóry na ciemniejszy lub jaśniejszy w zależności od potrzeby pochłaniania lub odbijania promieni słonecznych gady i płazy chowają się w zagłębieniach, opuszczonych norkach i wykrotach
niektóre zwierzęta wodne zagrzebują się w mule
Efekty tych zachowań podniesienie temperatury ciała, zwiększenie tempa przemiany materii, zdolność do aktywnego poruszania się i polowania obniżenie temperatury ciała, zwolnienie procesów oddechowych, zaprzestanie odżywiania się, spadek aktywności, hibernacja

Zadania

Pamiętam i rozumiem

Polecenie 1

Schemat przedstawia kolejne stadia rozwojowe owada. Dokonaj analizy schematu, a następnie wykonaj polecenia.

  1. Wymień nazwy kolejnych stadiów rozwojowych owada.

  2. Wskaż:

    1. które stadium jest zdolne do rozrodu;

    2. w którym stadium owad intensywnie rośnie;

    3. w którym stadium owad nie pobiera pokarmu.

Polecenie 2

Owodniowce w rozwoju zarodkowym wytwarzają błony płodowe. Omów rolę owodni, omoczni i kosmówki w rozwoju zarodka.

Polecenie 3

Wyjaśnij, dlaczego żółtko stanowi znacznie większy procent masy jaja ptaka niż komórki jajowej ssaka.

Polecenie 4

Mimo że wszystkie przedstawione poniżej organizmy żyją w środowisku wodnym, w różny sposób przeprowadzają wymianę gazową. Podaj nazwy narządów wymiany gazowej tych zwierząt.

Polecenie 5

Wymień jak najwięcej cech budowy zewnętrznej i wewnętrznej ptaków, które są przystosowaniami do lotu.

Polecenie 6

Podane poniżej nazwy zwierząt przyporządkuj do odpowiednich gromad kręgowców: ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków.

padalec, pingwin, stułbia, węgorz, człowiek, nietoperz, kameleon, rekin, jaszczurka żyworódka, salamandra, zaskroniec, kumak, albatros, wieloryb, traszka, czapla, konik morski, gibon

Czytam i interpretuję

Polecenie 7

Rozpoznaj na ilustracjach organizmy i podaj nazwy grup (np. płazińce, stawonogi, ryby), do których należą. Wymień cechy, które pozwoliły ci ustalić ich przynależność do danej grupy. Podziel organizmy na zmiennocieplne i stałocieplne.

Polecenie 8

Przyjrzyj się ptakom i ustal, które z nich żywią się głównie nasionami.

Polecenie 9

Odczytaj dane zawarte w tabeli i wykonaj poniższe polecenia.

Skład chemiczny jaja kurzego
Składniki (%) żółtko białko skorupa
woda 48,7 86,76 1,6
sucha masa 51,3 13,23 98,4
białka 16,6 10,6 3,3
węglowodany 1,0 0,9 brak
tłuszcze 32,6 ślady 0,03
sole mineralne 1,1 0,6 95,10
  1. Odczytaj z tabeli, która część jaja zawiera najwięcej składników energetycznych i budulcowych.

  2. Wyróżnij części jaja, w których jest najwięcej wody. Wyjaśnij jej znaczenie dla zarodka.

  3. Wyjaśnij, jakie znaczenie ma cieniutka warstwa tłuszczu pokrywająca skorupkę jaja.

Polecenie 10

Wykres przedstawia zależność między temperaturą ciała zwierząt a temperaturą środowiska.

Na podstawie wykresu porównaj zależność temperatury ciała od temperatury środowiska u zwierząt stałocieplnych i zmiennocieplnych.

Polecenie 11

Na zdjęciach przedstawiono 2 czaszki. Jedna z nich należy do roślinożercy, druga do mięsożercy.

Ustal, która czaszka należy do wilka (A czy B?). Wybierz z listy cechy, którymi uzasadnisz swój wybór.

  • ostro zakończone korony zębów

  • wysokie i płaskie korony zębów

  • kły wystające poza linię zgryzu

  • dobrze rozwinięte siekacze dolne

Rozwiązuję problemy

Polecenie 12

Łodziki to głowonogi zamieszkujące otwarte przestrzenie ciepłych mórz wokół Indonezji, Filipin i Australii. Żywią się krabami, małżami i innymi przydennymi zwierzętami morskimi. Te niewielkie głowonogi odznaczają się ogromną liczbą ramion wyrastających wokół głowy. Ich zwinięta spiralnie symetryczna muszla, z punktu widzenia inżynierii, jest małym arcydziełem. Podzielona jest na komory, które zwierzę dobudowuje w miarę swego wzrostu. Łodzik zamieszkuje zawsze ostatnio dodaną, największą komorę. Pozostałe komory wypełnia gazem, którego zawartość może regulować.

  1. Wyjaśnij, jakie znaczenie biologiczne dla łodzika ma zdolność regulowania ilości gazu w muszli.

  2. Opisz sposób odżywiania się łodzików i podaj nazwę narządów służących do zdobywania pokarmu.

  3. Wyjaśnij, dlaczego zwierzęta morskie, takie jak łodzik, mają grube i okazałe muszle, a słodkowodne – cienkie i niewielkie.

Polecenie 13

Intensywność przemiany materii u zwierząt zmiennocieplnych jest zależna od temperatury otoczenia. Zaobserwowano, że najedzone jaszczurki chętnie wygrzewają się na słońcu, natomiast podczas głodu wybierają miejsca zacienione.
Wyjaśnij, co jest przyczyną takiego zachowania jaszczurek.

Polecenie 14

Na podstawie danych z tabeli sformułuj 2 wnioski.

Zużycie tlenu przez różne zwierzęta
Nazwa zwierzęcia Zużycie tlenu (ml/kg/h)
pantofelek 500
omułek 22
rak 47
motyl w spoczynku 600
motyl w locie 100 000
karp 100
szczupak 350
mysz w spoczynku 2 500
mysz w biegu 20 000
Źródło: Gordon M.S., Fizjologia zwierząt, PWRiL, Warszawa 1977.
Polecenie 15

Uczniowie badali reakcje ślimaków winniczków na obecność pokarmu w środowisku. Przygotowali 2 płytki szklane, pisak, pipetę i roztwór cukru. Na jednej z płytek nanieśli w prostej linii krople roztworu cukru. Drugą płytkę pozostawili bez pokarmu. Na obu płytkach narysowali linie startowe i umieścili na nich po jednym ślimaku. Obserwowali ruch ślimaków i ich tor przemieszczania się.

  1. Sformułuj hipotezę do tego badania.

  2. Działanie którego ze zmysłów ślimaków badali uczniowie? Jakie wnioski mogli wyciągnąć?

  3. Zaplanuj doświadczenie, w którym wykażesz obecność innego zmysłu u ślimaków.

Polecenie 16

Wielbłąd i niedźwiedź polarny są zwierzętami żyjącymi w skrajnie różnych środowiskach. Wielbłądy, spotykane w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie, wykorzystywane są jako zwierzęta juczne przemierzające duże odległości w niesprzyjających warunkach pustynnych. Niedźwiedzie polarne żyją w Arktyce, gdzie spędzają dużo czasu, przemieszczając się po dryfujących krach lodowych lub pływając w wodzie. W tabeli zestawiono cechy zwierząt, które są przystosowaniem do zamieszkiwanego środowiska.

Cechy zwierząt
Zwierzę A Zwierzę B
jasnobrązowa, gęsta sierść biała, gęsta sierść
zapas tłuszczu na grzbiecie gruba warstwa tłuszczu pod skórą
palcochodny; stopy o 2 lekko rozsuniętych palcach stopochodny; szerokie stopy pokryte sierścią
  1. Na podstawie opisów rozpoznaj oraz nazwij zwierzę A i B.

  2. Cechom zapisanym w kolejnych wierszach tabeli przyporządkuj czynnik środowiska mający największy wpływ na ich pojawienie się.

Test

Otwórz i wydrukuj załącznik.

Projekt badawczy

Otwórz i wydrukuj załącznik.