Zapewne zdarzyło ci się podróżować nie tylko w celach turystycznych i odwiedzić różne miejsca w Polsce. Wszędzie tam byli ludzie – mieszkańcy danego obszaru. W jednych miejscach było ich więcej, a w innych mniej. Czy potrafisz to wyjaśnić? Czy wiesz, jakie są przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności w Polsce?

Już wiesz
  • jak odczytać z danych statystycznych wielkość obszaru Polski i liczbę ludności;

  • jak obliczyć gęstość zaludnienia;

  • co oznacza termin gęstość zaludnienia.

Nauczysz się
  • wymieniać przyczyny zróżnicowanego rozmieszczenia ludności;

  • odczytywać informacje statystyczne z tabel i diagramów zamieszczonych w rocznikach statystycznych;

  • wskazywać na mapie tematycznej obszary o dużej i małej gęstości zaludnienia;

  • opisywać na podstawie map gęstości zaludnienia zróżnicowanie rozmieszczenia ludności w Polsce i w zamieszkiwanym przez siebie regionie;

  • objaśniać różnice w rozmieszczeniu ludności czynnikami przyrodniczymi, historycznymi, ekonomicznymi.

1. Przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności

Rozmieszczenie ludności zależy od wielu różnych czynników. W dawnych czasach o osadnictwie na danym terenie decydowały głównie sprzyjające warunki naturalne – łagodny klimat, wystarczająca ilość wody, dobre gleby, korzystne ukształtowanie terenu. Podstawowym problemem człowieka było wtedy wyżywienie, toteż najpierw szukał on miejsc, gdzie mógł zbierać owoce, orzechy, jaja albo polować na zwierzęta, a potem terenów przede wszystkim dogodnych dla rozwoju rolnictwa.
Od XIX wieku na ziemiach polskich znaczenia zaczęły nabierać warunki ekonomiczne, co było związane z rozwojem przemysłu, miast, szlaków komunikacyjnych. Ludzie masowo emigrowali na tereny, gdzie pojawiały się szanse lepszego życia, np. do miast.

W Polsce największy wpływ na rozmieszczenie ludności miały wtedy dwa czynniki:

  • rozwój przemysłu na bazie wydobycia surowców mineralnych,

  • wędrówki ludności (migracje) związane z przesunięciami granic.

Dziś na rozmieszczenie ludności wpływają głównie czynniki ekonomiczne, a zwłaszcza możliwości znalezienia pracy. Ludzie, przeważnie młodzi, nadal przyjeżdżają do dużych miast w poszukiwaniu zatrudnienia. Ale obecni mieszkańcy miast – posiadający już stałą, dobrą pracę – coraz częściej przenoszą się na tereny podmiejskie. Jedne miasta posiadają wielki potencjał rozwojowy i przyciągają nowych mieszkańców (np. stołeczna Warszawa), a w innych mieszkańców ubywa ze względu na utratę znaczenia gospodarczego (np. Łódź z powodu upadku przemysłu włókienniczego i odzieżowego).
Spory wpływ na zaludnienie danego obszaru mają też czynniki demograficzne charakterystyczne dla tamtejszego społeczeństwa. Najważniejsze z nich to liczba urodzeń i zgonów (przyrost naturalny), struktura wieku, przeciętna długość życia.

Czynniki wpływające na rozmieszczenie ludzi można podzielić na dwie grupy
Polecenie 1

Wyjaśnij, w jaki sposób wyżej wymienione czynniki mogą wpływać na zwiększenie bądź zmniejszenie zaludnienia na danym obszarze.

2. Rozmieszczenie ludności w Polsce

Rozmieszczenie ludności na danym obszarze najczęściej obrazowane jest poprzez średnią gęstość zaludnienia określoną dla mniejszych jednostek terytorialnych. W przypadku Polski są to województwa, powiaty lub gminy.
Gęstość zaludnienia to średnia liczba osób, jaka mieszka na danej powierzchni. Najczęściej wyraża się ona liczbą mieszkańców na 1 km2. Oblicza się ją, dzieląc ogólną liczbę mieszkańców obszaru przez jego powierzchnię. Tak otrzymaną wartość gęstości zaludnienia należy zaokrąglić do liczby całkowitej.

Przykład 1

liczba ludności Polski w 2013 roku – 38 mln 533 tys.
powierzchnia Polski – 312 679 km2
średnia gęstość zaludnienia = 38 533 000 / 312 679 = 123,236 ≈ 123 osoby na 1 km2

Rozmieszczenie ludności w Polsce wykazuje duże zróżnicowanie przestrzenne, które jest efektem:

  • zróżnicowania warunków przyrodniczych środowiska geograficznego – gleb, ukształtowania powierzchni, lasów, wód, surowców mineralnych;

  • zmiennej sytuacji polityczno‑gospodarczej państwa polskiego – zabory, wojny, rozwój/kryzys gospodarczy, klęski żywiołowe;

  • ustalenia granic Polski w 1918 roku, a także późniejszych ich przesunięć i związanych z tym wielkich akcji migracyjnych;

  • forsownej polityki industrializacji w okresie gospodarki centralnie planowanej (1945–1989).

Największe zagęszczenie ludności występuje na południu Polski, a najmniejsze w części północno‑wschodniej i północno‑zachodniej. Na mapie poniżej wyróżnia się obszar przypominający kształt trójkąta o podstawie leżącej wzdłuż południowej granicy i wierzchołku w okolicach Trójmiasta. Taki układ związany jest z rozwojem gospodarczym, który skoncentrował się w Polsce Południowej i Polsce Centralnej. Szczególnie zwraca tu na siebie uwagę region katowicko‑krakowski, a ponadto większe miasta i zespoły miejskie – Warszawa, Łódź, Trójmiasto, Wrocław, Poznań.

Obszary słabo zaludnione to przede wszystkim duże kompleksy leśne na Pojezierzu Pomorskim i Mazurskim, Ziemi Lubuskiej, w Beskidach Wschodnich. Tam też mało jest miast – przeważa ludność wiejska – co wpływa na niską średnią gęstość zaludnienia.

Polecenie 2

Korzystając z mapy powyżej, wskaż obszary o największej i najmniejszej gęstości zaludnienia w Polsce. Wyjaśnij przyczyny takiego stanu rzeczy.

Polecenie 3

Odszukaj na mapie okolice swojego miejsca zamieszkania i odczytaj przybliżoną wartość gęstości zaludnienia. Odnieś ją do średniej krajowej (123 osoby/km2) i wskaż przyczyny ewentualnej rozbieżności.

Największe wartości gęstości zaludnienia występują w Polsce Południowej. W wielu tamtejszych regionach znacznie przewyższają one wartość średnią dla Polski, np. w województwie śląskim są to 372 osoby/km2, czyli ponad 3‑krotnie więcej niż średnia krajowa. Na stosunkowo małym obszarze Górnego Śląska znajduje się bardzo dużo miast, w obrębie których gęstość zaludnienia osiąga kilka tysięcy osób na 1 km2.

Wartości najniższe – zaledwie kilka, kilkanaście osób na 1 km2 – notowane są w gminach wiejskich na północy Polski, a także na Ziemi Lubuskiej, w Bieszczadach i na Lubelszczyźnie.

Ciekawostka

Gęstość zaludnienia w Warszawie wynosi ponad 3300 osób/km2. Ale stolica nie jest najgęściej zaludnionym miastem w Polsce. W pobliskim Legionowie i Wołominie, a także w Świętochłowicach na Górnym Śląsku gęstość zaludnienia przekracza 3900 osób/km2. Natomiast najmniejsza gęstość zaludnienia w Polsce występuje w bieszczadzkiej gminie Lutowiska i wynosi zaledwie 5 osób/km2.

Polecenie 4

Zastanów się, jakie mogą być konsekwencje:

  • dużej gęstości zaludnienia w miastach,

  • małej gęstości zaludnienia na terenach wiejskich.

Pod koniec XX wieku zaobserwowano w Polsce nasilanie się zjawiska depopulacji, czyli wyludniania. Najbardziej widoczne było ono na wiejskich obszarach wschodniej Polski, skąd coraz więcej młodej ludności migrowało do miast, a zwłaszcza do Warszawy. Zjawisko wyludniania całego obszaru Polski nasiliło się szczególnie po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej i otworzeniu rynków pracy dla Polaków na przykład w Wielkiej Brytanii, Irlandii czy Niemczech. Z tego powodu nasz kraj zmniejszył nieco liczbę mieszkańców, a największy odpływ ludności zanotowano w województwie opolskim – od dawna mieszka tam wiele rodzin posiadających niemieckie korzenie i teraz duża ich część, zwłaszcza ludzie młodzi, zdecydowała się na emigrację.

Od wielu lat w Polsce utrzymują się niezbyt korzystne wartości wskaźników demograficznych. Mamy coraz mniej ludzi młodych, co skutkuje małą liczbą urodzeń. Zgonów jest dużo, gdyż przybywa ludności starszej, która choć średnio żyje coraz dłużej, to nie przyczynia się do wzrostu liczby nowych mieszkańców. To zjawisko nazywane jest starzeniem się społeczeństwa.

Polecenie 5

Przypomnij sobie, jaki wpływ na zmiany w rozmieszczeniu ludności w ostatnim czasie miały znane ci osoby – rodzina bliższa i dalsza, znajomi itp. Zwróć uwagę na przyczyny tych zmian.

Od końca II wojny światowej liczba ludności Polski wzrosła o 15 milionów. W 1946 roku nasz kraj liczył 23,5 mln mieszkańców, a dziś jest nas 38,5 mln. Przez ten czas ogólne rozmieszczenie ludności w zasadzie się nie zmieniło. Wciąż najsilniej zaludnione pozostają województwa południowe (śląskie i małopolskie), a najsłabiej – województwa północne. Warto zwrócić uwagę na obszary tzw. Ziem Odzyskanych, które tuż po wojnie były zdecydowanie najsłabiej zaludnione. Tamtejsza ówczesna ludność niemiecka musiała uciekać, a Polacy, którzy napłynęli, tzw. repatrianci, dopiero zaczynali się tam osiedlać, nie zawsze mając pełne przekonanie, że jest to rozwiązanie racjonalne. W tamtym czasie tereny te często były traktowane jako tylko „chwilowo polskie” i przesiedleńcy nie byli pewni, jak długo będą mogli na nich pozostać.

Polecenie 6

Odczytaj z powyższych map, jak zmieniła się gęstość zaludnienia w twoim województwie. Podaj przyczyny tych zmian. Uwzględnij zmiany granic administracyjnych.

Warto wiedzieć

W Polsce mniej więcej co 10 lat Główny Urząd Statystyczny przeprowadza Narodowy Spis Powszechny. Zbierane są wówczas różnorodne dane (m.in. dotyczące ludności) ze wszystkich gospodarstw domowych. Wyniki spisu są publikowane na stronach internetowych GUS (www.stat.gov.pl) lub w postaci wydawnictw drukowanych. Ostatni Narodowy Spis Powszechny przeprowadzono w Polsce w 2011 roku, a pierwszy spis ludności miał miejsce w 1789 roku.

Podsumowanie

  • Rozmieszczenie ludności w Polsce jest nierównomierne, co wynika z:

    • warunków środowiska przyrodniczego;

    • rozwoju rolnictwa, rzemiosła, usług, a w największym stopniu przemysłu;

    • zaborów i przesunięć granic politycznych i administracyjnych (np. migracja na Ziemie Odzyskane);

    • migracji na obszary dające szanse lepszego życia (np. ze wsi do miast);

    • czynników demograficznych – urodzenia, zgony, starzenie się społeczeństwa.

  • Najgęściej zaludniona jest Polska Południowa i Centralna ze względu na najlepszy rozwój gospodarczy tego obszaru.

  • Najrzadziej zaludniona jest Polska Północno‑Zachodnia i Północno‑Wschodnia ze względu na znaczne zalesienie i małą liczbę miast.

  • Współcześnie niektóre obszary Polski objęte są zjawiskiem depopulacji polegającym na odpływie ludności ze wsi do miast, z obszarów miejskich do stref podmiejskich, a także poza granice kraju.

Praca domowa
Polecenie 7.1

Znając gęstość zaludnienia oraz powierzchnię, na jakiej ona występuje, można obliczyć liczbę mieszkańców danego obszaru. Korzystając z danych w tabeli poniżej, oblicz liczbę mieszkańców w każdym z województw. Możesz to zrobić ręcznie za pomocą kalkulatora lub automatycznie, kopiując tabelę do programu liczącego, np. MS Excel czy OpenOffice Calc.
Swoje obliczenia sprawdź, sumując liczby mieszkańców ze wszystkich województw – powinien wyjść wynik odpowiadający liczbie ludności Polski.
Ułóż województwa w kolejności:

  • od najbardziej zaludnionego do najmniej zaludnionego,

  • od najgęściej zaludnionego do najrzadziej zaludnionego.

Porównaj województwa ułożone według obu tych kolejności i odpowiedz na pytania:

  • Czy województwo najbardziej zaludnione jest też województwem najgęściej zaludnionym?

  • Czy województwo najmniej zaludnione jest też województwem najrzadziej zaludnionym?

Odpowiedzi uzasadnij.

Gęstość zaludnienia w województwach (2013 r.)
Województwa Liczba ludności
w mln
Powierzchnia
w km2
Gęstość zaludnienia
w osobach na 1 km2
P O L S K A 38,5 312 679 123
Dolnośląskie 2,9 19 947 146
Kujawsko‑pomorskie .................... 17 972 117
Lubelskie .................... 25 122 86
Lubuskie .................... 13 988 73
Łódzkie .................... 18 219 139
Małopolskie .................... 15 183 221
Mazowieckie .................... 35 558 149
Opolskie .................... 9 412 107
Podkarpackie .................... 17 846 119
Podlaskie .................... 20 187 59
Pomorskie .................... 18 310 125
Śląskie .................... 12 333 374
Świętokrzyskie .................... 11 711 109
Warmińsko‑mazurskie .................... 24 173 60
Wielkopolskie .................... 29 826 116
Zachodniopomorskie .................... 22 892 75
Polecenie 7.2

Znajdź w tabeli (pobierz załącznik) dane dotyczące gęstości zaludnienia w powiatach twojego województwa.
Następnie wydrukuj jedną z map, dobierz odpowiednie kredki (np. od barw jasnożółtych, poprzez pomarańczowe, czerwone, aż do brązowych) i ją pokoloruj.
Po wykonaniu mapy przyjrzyj się jej i opisz w zeszycie ogólne rozmieszczenie ludności w swoim województwie.

Dowiedz się więcej

Ludność

Słowniczek

demografia

nauka o ludności

depopulacja

wyludnianie

gęstość zaludnienia

średnia liczba mieszkańców przypadająca na określoną jednostkę powierzchni, najczęściej wyrażana jako liczba osób na 1 km2; gęstość zaludnienia zazwyczaj oblicza się dla jednostek podziału terytorialnego, np. państw, województw, powiatów, miast, gmin itp.

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6