Kotliny podkarpackie wpisują się w pasowy układ rzeźby terenu Polski, w którym pasy obniżeń występują naprzemiennie z pasami wzniesień. Obniżenie kotlin podkarpackich znajduje się pomiędzy podniesionymi obszarami Wyżyn Polskich i Karpat. W jaki sposób takie otoczenie mogło wpłynąć na środowisko naturalne i gospodarkę kotlin podkarpackich?

Już wiesz
  • na czym polega pasowy układ rzeźby terenu w Polsce;

  • kiedy i w jaki sposób powstały Karpaty;

  • jakie są powiązania między budową geologiczną a glebami i roślinnością.

Nauczysz się
  • wskazywać na mapie pas kotlin podkarpackich oraz krainy geograficzne, które się na niego składają;

  • wymieniać czynniki mające wpływ na rzeźbę kotlin podkarpackich;

  • opisywać krajobrazy pasa kotlin podkarpackich;

  • analizować rozmieszczenie sieci hydrograficznej regionu;

  • wykazywać zależność między żyznością gleb a stopniem zalesienia terenu;

  • charakteryzować poszczególne krainy w pasie kotlin podkarpackich.

1. Warunki naturalne pasa kotlin podkarpackich

Pas kotlin podkarpackich to zapadlisko tektoniczne, które wytworzyło się w czasie orogenezy alpejskiej, a więc wtedy kiedy fałdowały się Karpaty. Na przedpolu gór wystąpiły liczne uskoki tektoniczne, które przyczyniły się do powstania rozległego obniżenia terenu. Później w kolejnych okresach kenozoiku zapadlisko przedkarpackie zostało znacznie spłycone i wyrównane wskutek akumulacji osadów morskich, lodowcowych, wiatrowych i rzecznych. W neogenie obszar ten był morzem, na dnie którego osadzały się m.in. skały pochodzenia chemicznego – sól kamienna, siarka oraz ropa naftowa i gaz ziemny – będące dziś ważnymi surowcami mineralnymi. W plejstocenie kotliny podkarpackie były przykryte lądolodem tylko w czasie starego zlodowacenia południowopolskiego i wtedy utworzyły się gliniaste wysoczyzny morenowe. Podczas kolejnych zlodowaceń kotliny znajdowały się w strefie peryglacjalnej, gdzie gromadziły się piaszczyste osady fluwioglacjalne i eoliczne. Najmłodsze są doliny rzeczne kształtujące się do dziś dzięki erozji i akumulacji wód spływających z gór. W Polsce największe rzeki kotlin to Wisła i San. Ponadto duże doliny zostały wyrzeźbione również przez ich dopływy – Rabę, Dunajec, Wisłokę, Wisłok. W Republice Czeskiej obniżenie zapadliska wykorzystuje Odra i Morawa, a na Ukrainie – Dniestr.

Zapadlisko przedkarpackie ma łączną długość około 1700 km i szerokość od 5 do 75 km. Oddziela Karpaty od Wyżyn Polskich na północy i Sudetów na zachodzie. Największą krainą geograficzną jest tu Kotlina Sandomierska mająca charakterystyczny trójkątny kształt. Rozciąga się ona wzdłuż ramion Wisły i Sanu. Jej powierzchnię pokrywają głównie piaski i gliny zdenudowanych wysoczyzn morenowych, które są porozcinane licznymi dolinami górskich rzek.

Najwęższym miejscem pasa kotlin w Polsce jest Brama Krakowska, w której leży miasto Kraków. Na zachodnim końcu polskiej części zapadliska znajduje się niewielka, wydłużona Kotlina Oświęcimska.

Warto wiedzieć

Brama to wąskie połączenie dwóch dużych, wklęsłych form terenu, np. kotlin lub dolin. Znajdująca się na Ukrainie Brama Przemyska łączy dolinę Sanu z doliną Dniestru. Brama może też oddzielać dwie wypukłe formy terenu – taką rolę spełnia Brama Morawska w Republice Czeskiej oddzielająca Karpaty od Sudetów.

Polecenie 1

Na mapie powyżej wskaż elementy charakteryzujące ukształtowanie powierzchni oraz sieć rzeczną kotlin podkarpackich.

Klimat kotlin podkarpackich jest dosyć korzystny w porównaniu z innymi regionami Polski, m.in. ze względu na ich położenie na południu, dokąd dociera więcej promieniowania słonecznego. Ponadto obniżony teren jest częściowo osłonięty przed napływem chłodnych mas powietrza ze wschodu i północy. Dzięki temu średnie roczne temperatury w kotlinach zaliczają się do najwyższych w kraju, a okres wegetacyjny – do najdłuższych. Jednocześnie przed barierą Karpat często gromadzą się chmury, dzięki czemu występuje tu dostateczna ilość opadów.

Polecenie 2

Na mapach tematycznych wskaż i omów przykłady charakteryzujące klimat kotlin podkarpackich.

O ile warunki klimatyczne są korzystne dla wegetacji roślin, o tyle warunki glebowe nie są już tak dobre. Większość obszaru kotlin podkarpackich pokrywają słabe gleby bielicowe i płowe, które wytworzyły się na piaskach i glinach wodnolodowcowych. Wyjątek stanowią wąskie dna dolin rzecznych, gdzie zgromadziły się napływowe mady. Ponadto na małych obszarach w okolicach Sandomierza i Przemyśla występują czarnoziemy, które rozwinęły się na pokrywach lessowych.
Kotliny podkarpackie niegdyś porastały lasy – głównie iglaste, a miejscami też mieszane i liściaste. Zostały one jednak w większości wykarczowane, by uzyskać ziemię rolną. Największym kompleksem leśnym jest dziś Puszcza Solska z Lasami Janowskimi na wschodzie Kotliny Sandomierskiej. Mniejsze obszary leśne to pozostałości dawnej Puszczy Sandomierskiej oraz Puszcza Niepołomicka koło Krakowa.

2. Kotlina Sandomierska – rolnictwo, przemysł, usługi

Kotlina Sandomierska obejmuje przede wszystkim całą północną część województwa podkarpackiego, a ponadto mniejsze obszary województw małopolskiego, świętokrzyskiego i lubelskiego. Jest ona regionem rolniczym, głównie ze względu na dobre warunki klimatyczne, w tym długi okres wegetacyjny trwający miejscami nawet ponad 220 dni w roku. Swoje znaczenie ma też względnie płaskie ukształtowanie terenu w porównaniu z okolicznymi górami i wyżynami. Uprawia się tu różne zboża i inne rośliny – brak wyraźniej specjalizacji produkcji rolnej. To dlatego, że tamtejsze rolnictwo jest rozdrobnione i niskotowarowe. Dominują małe, indywidualne gospodarstwa rolne o niewielkiej produktywności. Hoduje się dużo drobiu, a na łąkach często widać pojedyncze sztuki pasącego się bydła.

W rejonie Sandomierza, na południowych stokach wyżyn występuje dużo sadów owocowych.

LEGENDA MAPY

W Kotlinie Sandomierskiej rozwinął się też przemysł, głównie na bazie bogactw naturalnych. Przez kilkadziesiąt ostatnich lat jednym z ważniejszych surowców mineralnych regionu była siarka eksploatowana w okolicach Tarnobrzegu (48 tys. mieszkańców). Jednak od lat 90. XX wieku jej wydobycie systematycznie spada, gdyż rozwinęły się inne sposoby uzyskiwania tego pierwiastka, np. poprzez odsiarczanie gazu ziemnego czy ropy naftowej. Gaz i ropa również są wydobywane w Kotlinie Sandomierskiej – na wschodzie regionu i u podnóża Karpat. Z kolei na zachodzie w Bochni (30 tys.) i Wieliczce (21 tys.) do 1996 roku pozyskiwano sól kamienną. Dziś tamtejsze kopalnie stanowią dużą atrakcję turystyczną.

Lasy Puszczy Solskiej dostarczają drewna, które jest wykorzystywanie m.in. w znanej fabryce mebli Black Red WhiteBiłgoraja (26 tys.). Inne duże firmy regionu swymi korzeniami sięgają do dwudziestolecia międzywojennego, kiedy rozwijał się Centralny Okręg Przemysłowy. Wymienić tu trzeba m.in. zakłady azotowe w Tarnowie (111 tys.), fabrykę opon w Dębicy (46 tys.), hutę produkującą uzbrojenie w Stalowej Woli (63 tys.), zakłady lotnicze w Mielcu (60 tys.), hutę szkła w Sandomierzu (24 tys.) fabrykę AGD Zelmer w Rzeszowie (185 tys.).

Polecenie 3

Przypomnij najważniejsze informacje o Centralnym Okręgu Przemysłowym (COP) oraz o innych okręgach przemysłowych istniejących obecnie w Kotlinie Sandomierskiej – możesz skorzystać m.in. z poniższej mapy.

Obszar Kotliny Sandomierskiej posiada gęstą sieć osadniczą, na którą składają się miasta średnie i małe, przede wszystkim jednak wsie – w regionie przeważa ludność wiejska. Osiedla rozwijały się zarówno w dolinach rzek, jak i wzdłuż szlaków komunikacyjnych. U podnóża Karpat biegł niegdyś ważny szlak handlowy łączący wschód z zachodem i przy nim znajdują się największe miasta (Tarnów, Rzeszów). Dziś tą trasą wiedzie autostrada A4 i główna linia kolejowa. W pobliżu Przemyśla (63 tys.) mamy ważne przejścia graniczne Polski i tym samym Unii Europejskiej z Ukrainą – drogowe w Korczowej i kolejowe w Medyce.

Ciekawostka

W Medyce jest tzw. „suchy port kolejowy”, który zalicza się do największych terminali przeładunkowych w Europie. Tędy bowiem przewozi się większość towarów między Europą Zachodnią i Wschodnią. Konieczność przeładunków wynika z większej szerokości torów za naszą wschodnią granicą.

Przemyśl, Tarnów i Tarnobrzeg do 1999 roku były stolicami województw. Po reformie administracyjnej znaczenie tych miast spadło. Dodatkowo w Zagłębiu Tarnobrzeskim drastycznie zmniejszyło się wydobycie siarki, co osłabiło całą okoliczną gospodarkę. Jej wzmocnieniu miało służyć utworzenie Tarnobrzeskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej zwanej też Tarnobrzeska Specjalna Strefa Ekonomiczna (EURO‑PARK WISŁOSAN) . Częściowo się to udało, choć zdecydowana większość firm Tarnobrzeskiej SSE działa daleko poza regionem, w licznych podstrefach rozrzuconych po całej Polsce. W Kotlinie Sandomierskiej funkcjonuje też Specjalna Strefa Ekonomiczna Specjalna Strefa Ekonomiczna EURO‑PARK MIELEC, która ma zasięg głównie lokalny i skupia firmy z rejonu dawnego COP‑u.

Głównym ośrodkiem Kotliny Sandomierskiej pozostaje Rzeszów, który jest stolicą województwa podkarpackiego, a dodatkowo jego rangę podnosi m.in. regionalny port lotniczy oraz uniwersytet i politechnika. Poza wymienionym wcześniej Zelmerem w mieście działają też inne duże firmy, np. Asseco z branży informatycznej czy Gerber i Van Pur z branży spożywczej.

W Kotlinie Sandomierskiej jest kilka miejsc atrakcyjnych dla turystyki krajoznawczej. Najbardziej znane to Sandomierz z zabytkową zabudową Starego Miasta. Ponadto wymienić trzeba pobliski Baranów Sandomierski oraz Łańcut, gdzie znajdują się cenne zespoły pałacowo‑parkowe. W Leżajsku jest klasztor bernardynów uznany za pomnik historii. Zabytkowa zabudowa staromiejska, choć nie tak znana jak w Sandomierzu, znajduje się w Tarnowie i Jarosławiu. Pamiętać należy też o wymienionych wcześniej kopalniach soli w Bochni i Wieliczce.

Kamienice na Starym Rynku w Sandomierzu
Podziemia zabytkowej kopalni soli w Wieliczce
Polecenie 4

Wyjaśnij, w jaki sposób warunki naturalne dawniej i obecnie wpłynęły na rozwój transportu w Kotlinie Sandomierskiej.

3. Kotlina Oświęcimska – przemysł

Kotlina Oświęcimska to mały region rozciągający się wzdłuż doliny Wisły na granicy województw śląskiego i małopolskiego. Znajduje się ona w bezpośrednim sąsiedztwie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, co ma znaczący wpływ na gospodarkę. W Kotlinie Oświęcimskiej również wydobywa się węgiel kamienny – w kopalniach w Bieruniu, Brzeszczach i Czechowicach‑Dziedzicach. Ponadto rozwinął się przemysł chemiczny, czego przykładem są duże zakłady tworzyw sztucznych Synthos w Oświęcimiu (39 tys. mieszkańców) oraz rafineria ropy naftowej Lotos w Czechowicach‑Dziedzicach (35 tys.). Teren Kotliny jest właściwie zaliczany do Bielskiego Okręgu Przemysłowego. Łączy się jednak i z GOP‑em, i z Okręgiem Krakowskim, dzięki czemu na południu Polski mamy jeden wielki obszar przemysłowy.

LEGENDA MAPY

Polecenie 5

Znajdź w Internecie informacje na temat zakładów przemysłowych w takich miejscowościach Kotliny Oświęcimskiej, jak Pszczyna, Libiąż, Lędziny, Chełmek.

Człowiek prowadzi w Kotlinie Oświęcimskiej także inne, pozaprzemysłowe rodzaje działalności. W 1956 roku oddano tu do użytku sztuczny Zbiornik Goczałkowicki na Wiśle, z którego pobiera się wodę pitną, głównie dla mieszkańców Górnego Śląska. Zbiornik ma też znaczenie przeciwpowodziowe, a od lata 2010 roku część akwenu została udostępniona do celów rekreacyjnych. W pobliskich Goczałkowicach‑Zdroju występują źródła wód mineralnych. W okolicach powstało też dosyć dużo rybnych stawów hodowlanych. Kompleks Lasów Pszczyńskich jest środowiskiem życia wielu zwierząt, w tym żubrów.

OświęcimiuBrzezince znajduje się muzeum byłego obozu koncentracyjnego Auschwitz‑Birkenau, w którym w czasie II wojny światowej Niemcy zamordowali ponad 1 milion osób, głównie narodowości żydowskiej. Corocznie do tych miejsc przybywają setki tysięcy zwiedzających.

Bloki dawnego niemieckiego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu

4. Brama Krakowska – Kraków

Brama Krakowska obejmuje wąski fragment zapadliska przedkarpackiego wzdłuż doliny Wisły, który łączy ze sobą Kotlinę Oświęcimską i Sandomierską. Szerokość Bramy Krakowskiej wynosi od kilku do kilkunastu kilometrów, a jej długość to niespełna 30 km. Na wschodnich krańcach tego „mikroregionu” położone jest miasto Kraków (762 tys. mieszkańców).

Kraków jest obecnie drugim pod względem liczby ludności miastem w Polsce – w 2007 roku zdystansował Łódź. Odgrywa wiodącą rolę w wielu dziedzinach życia nie tylko regionu, ale i całego kraju, np. w kulturze, nauce czy biznesie. Choć z drugiej strony bliskość aglomeracji górnośląskiej w niektórych przypadkach (przemysł, komunikacja) może obniżać znaczenie Krakowa. Główne dzisiejsze funkcje miasta to:

  • ośrodek turystyczny – dawna stolica Polski z wieloma zabytkami, takimi jak Zamek Królewski oraz katedra i kaplice na Wawelu, Rynek Główny z Sukiennicami i kościołem Mariackim, ulica i Brama Floriańska z murami obronnymi, w tym Barbakanem, żydowska dzielnica Kazimierz, Colegium Maius, Cmentarz Rakowicki;

  • centrum kulturalne – liczne teatry (m.in. Stary, Bagatela) i kabarety (np. Piwnica pod Baranami), galerie, wystawy i muzea (np. Czartoryskich ze słynnym obrazem Leonardo da Vinci „Dama z łasiczką”), festiwale i inne imprezy cykliczne;

  • ośrodek akademicki – renomowane uczelnie, np. Uniwersytet Jagielloński (najstarszy w Polsce), Akademia Górniczo‑Hutnicza, Akademia Sztuk Pięknych, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna;

  • centrum finansowo‑biznesowe – siedziba wielu znanych firm, np. BPH, Motorola, Philip Morris, Tesco, BP;

  • ośrodek przemysłowy – huta żelaza w Nowej Hucie (Arcelor Mittal), przemysł metalowy (Can‑Pack), elektrotechniczny (Tele‑Fonika Kable), farmaceutyczny (Pliva), odzieżowy (Vistula), spożywczy (Wawel);

  • węzeł komunikacyjny – duży regionalny port lotniczy w pobliskich Balicach (drugi po Warszawie), autostrada A4 i droga ekspresowa S7, główne linie kolejowe.

Polecenie 6

Korzystając z planu centrum Krakowa, zaplanuj taką trasę wycieczki po mieście, aby zobaczyć wszystkie najcenniejsze obiekty zabytkowe. Wycieczkę zaczynasz na dworcu kolejowym lub autobusowym – w zależności od tego, czym przyjedziesz do miasta.

Podsumowanie

  • Kotliny podkarpackie to wydłużone obniżenie terenu leżące pomiędzy Karpatami a pasem Wyżyn Polskich.

  • Kotliny podkarpackie są zapadliskiem tektonicznym ograniczonym pionowymi uskokami warstw skalnych, które powstały podczas fałdowań alpejskich.

  • Po orogenezie alpejskiej dno kotlin podkarpackich zostało wyrównane i podniesione wskutek akumulacji osadów morskich, wodnolodowcowych i eolicznych.

  • W polskiej części zapadliska przedkarpackiego płyną dwie duże rzeki – Wisła i San, do których wpadają mniejsze rzeki spływające z Karpat i Roztocza.

  • Kotlina Sandomierska jest największym regionem w zapadlisku przedkarpackim; mniejsze to Kotlina Oświęcimska i Brama Krakowska.

  • Ciepły i wilgotny klimat Kotliny Sandomierskiej sprzyja rozwojowi rolnictwa, w tym sadownictwa. W regionie dominują małe gospodarstwa rolne o różnorodnej produkcji.

  • W Kotlinie Sandomierskiej występują liczne bogactwa mineralne – siarka, sól kamienna, ropa naftowa, gaz ziemny – będące morskimi skałami osadowymi.

  • Przemysł przetwórczy Kotliny Sandomierskiej rozwinął się na bazie przedwojennego Centralnego Okręgu Przemysłowego. Dominuje tu branża elektromaszynowa i chemiczna, a ponadto spożywcza.

  • Na południu Kotliny Sandomierskiej, wzdłuż podnóża Karpat od dawna przebiega ważny szlak komunikacyjny łączący wschód z zachodem.

  • Kotlina Oświęcimska jest regionem przemysłowym leżącym na styku trzech Okręgów Przemysłowych – Górnośląskiego, Bielskiego i Krakowskiego. Rozwinęło się w niej m.in. wydobycie węgla kamiennego i przemysł chemiczny.

  • W Oświęcimiu znajduje się muzeum dawnego obozu koncentracyjnego Auschwitz‑Birkenau, do którego corocznie przybywają setki tysięcy zwiedzających.

  • Wąska Brama Krakowska, rozciągająca się wzdłuż Wisły, łączy Kotlinę Oświęcimską i Sandomierską.

  • Kraków to drugie po Warszawie największe i najlepiej znane w świecie miasto Polski.

  • Kraków jest dawną stolicą naszego kraju, a obecnie ważnym ośrodkiem kulturalnym, turystycznym, naukowym, przemysłowym, biznesowym, komunikacyjnym, administracyjnym.

  • Cały pas kotlin podkarpackich jest gęsto zaludniony, przy czym w Kotlinie Sandomierskiej wyraźnie przeważa ludność wiejska.

Praca domowa
Polecenie 7.1

Zaplanuj dokładny przebieg kilkudniowej wycieczki po Krakowie i jego okolicach. Uwzględnij wszystkie najważniejsze miejsca, w tym Zamek Królewski i Rynek w Krakowie, kopalnię soli w Wieliczce lub Bochni (albo obie), dawny obóz koncentracyjny w Oświęcimiu. Odszukaj w Internecie ceny biletów, rozkłady jazdy, możliwości noclegu oraz wyżywienia i oblicz koszty całej wycieczki.
W sporządzeniu planu pomoże ci wypełnienie poniższej tabeli. W poszczególne jej komórki wpisuj odpowiednie informacje, a każdy dzień wycieczki oddziel poziomą kreską.

Plan wycieczki po Krakowie i okolicach
DATA GODZINA MIEJSCOWOŚĆ PRZEBIEG WYCIECZKI
podróżowanie, poznawanie odwiedzanych miejsc, aktywne i bierne formy wypoczynku, udział w imprezach, wyżywienie i zakwaterowanie
KOSZTY
[PLN]
         
       
       
RAZEM  

Zobacz także

iHRWULC0MPPłytowa budowa litosfery. Ruchy górotwórcze
iikthmJDuAWspółczesna rzeźba Polski a dawne wydarzenia geologiczne
iHpDjXpxgVSurowce mineralne Polski
iKAvfw8TYYCechy klimatu Polski
idz3kbLYuCWody powierzchniowe i podziemne w Polsce
ig0DrBcVI8Zróżnicowanie gleb i roślinności na obszarze Polski
id9vC5qEWwZróżnicowanie poziomu urbanizacji w Polsce
i1dUASK5dLCzynniki rozwoju rolnictwa Polski
izTrKxqBkBZmiany w przemyśle Polski
isXiab0X4NRozwój transportu lądowego w Polsce
iS7jkMgAKPGeograficzne regiony Polski

Dowiedz się więcej


Tarnobrzeska Specjalna Strefa Ekonomiczna (EURO‑PARK WISŁOSAN)
Specjalna Strefa Ekonomiczna EURO‑PARK MIELEC

Słowniczek

kotlina

wklęsła forma terenu otoczona ze wszystkich stron wzniesieniami

zapadlisko tektoniczne

obniżenie w skorupie ziemskiej powstałe w wyniku pionowych ruchów tektonicznych, ograniczone uskokami

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6
Ćwiczenie 7
Ćwiczenie 8