Polska po śmierci Bolesława Chrobrego

Replika Korony Chrobrego
Gryffindor, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0

Czas buntów i wojen

Po śmierci Bolesława Chrobrego na tronie polskim zasiadł jego syn Mieszko II. Został on koronowany w 1025 roku w katedrze gnieźnieńskiej. W czasie jego panowania Polskę najechały wojska ruskie i niemieckie, a w kraju zbuntowali się jego przeciwnicy. Wszystko to doprowadziło państwo do głębokiego kryzysu. Polska utraciła ziemie przyłączone przez Bolesława Chrobrego. Korona królewska została odesłana cesarzowi.
Z tego bardzo trudnego położenia wydobył Polskę jedyny syn Mieszka II, książę Kazimierz Odnowiciel. Opanował sytuację w kraju i odzyskał utracone wcześniej ziemie (Mazowsze i Śląsk). Jednak nie zdołał odbudować zniszczonego najazdem czeskim Gniezna, dlatego wybrał na swoją siedzibę zamek na Wawelu. Od tej pory Kraków pełnił funkcję nowej stolicy.

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4

Polska podzielona – rozbicie dzielnicowe

Bolesław Krzywousty
Jan Matejko, domena publiczna

Jednym z kolejnych władców z dynastii piastowskiej był Bolesław III Krzywousty. Pod koniec swojego życia (zmarł w 1138 roku) sporządził dokument, w którym zadecydował o podziale Polski między swoich synów. Nie chciał, by doszło do bratobójczej walki o tron, dlatego każdemu z synów przydzielił dzielnicę. Dla uniknięcia chaosu Bolesław Krzywousty postanowił, by najstarszy z książąt – senior– sprawował władzę nad pozostałymi. W jego władaniu pozostawała też dzielnica senioralna.
Niestety, książęta spierali się między sobą, co prowadziło do wojen domowych. Nie potrafili się porozumieć nawet wtedy, gdy Polsce zagrażało niebezpieczeństwo z zewnątrz. Państwo pozostało rozbite na dzielnice przez ponad 200 lat.

Polecenie 1
  • Wskaż na mapie dzielnicę senioralną, którą rządził najstarszy z synów Bolesława Krzywoustego.

  • Powiedz, w której dzielnicy znalazły się miasta: Gniezno i Kraków. Jaką funkcję pełniły te miasta w dawnej Polsce?

Rozbicie dzielnicowe
Krystian Chariza i zespół, Rozbicie dzielnicowe,
Polecenie 2

Zapoznaj się z tekstem na temat podziału Polski przez Bolesława Krzywoustego, a następnie wykonaj ćwiczenie.

Synowie Bolesława otrzymali poszczególne polskie prowincje. Najstarszy Władysław dostał Śląsk i ziemię radomsko‑raciborską, […] Bolesław Kędzierzawy otrzymał Mazowsze, Mieszko, zwany później Starym, odziedziczył Wielkopolskę, najprawdopodobniej tylko zachodnią, ze stolicą w Poznaniu. Henryk […] miał władać ziemią sandomierską. […] Stary książę nie przewidział tylko dzielnicy dla swego najmłodszego syna, Kazimierza. Niektórzy sądzą, że Kazimierz urodził się już po śmierci swego ojca, nie mógł więc zostać uwzględniony. Być może miał on uzyskać to, co Bolesław zostawił dożywotnio swej żonie Salomei [ziemię łęczycką]. Została też wyznaczona dzielnica centralna [senioralna], której stolicą był Kraków. W jej skład wchodziła ziemia krakowska, a także Pomorze Gdańskie […]. Najprawdopodobniej należała do niej wschodnia Wielkopolska z Gnieznem.

Ćwiczenie 5

Książę Henryk Sandomierski a Warszawska Syrenka

Konrad Mazowiecki i sprowadzenie do Polski Krzyżaków

Na początku XIII wieku Mazowsze było nękane ciągłymi najazdami pogańskich Prusów. Książę mazowiecki Konrad nawiązał kontakt z zakonem rycerskim, który słynął z doskonale wyszkolonych i uzbrojonych rycerzy. Jak pamiętacie z poprzednich lekcji, zakon został utworzonym w 1190 roku w Ziemi Świętej. Jego pełna nazwa brzmiała Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Około 1226 roku Konrad Mazowiecki poprosił Krzyżaków o pomoc w obronie Mazowsza przed najazdami Prusów. W zamian nadał zakonowi ziemię chełmińską, ale nie zrezygnował z władzy zwierzchniej nad tym terenem. Wbrew umowie Krzyżacy przywłaszczyli sobie nadaną ziemię i podbite tereny pogańskich Prusów. Utworzyli na nich swoje państwo, które zaczęło zagrażać Polsce.

Polecenie 3

Przyjrzyj się zdjęciu przedstawiającemu współczesną rekonstrukcję stroju krzyżackiego i powiedz, dlaczego rycerzy tego zakonu powszechnie nazywano Krzyżakami.

Tak wyglądali rycerze zakonu krzyżackiego
Marcin Polak, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0

Odnowione Królestwo Polskie

Zjednoczenie wszystkich księstw okazało się bardzo trudne. Kilku książąt piastowskich podjęło takie próby, ale udało się to dopiero na początku XIV wieku Władysławowi Łokietkowi. Jego sukcesem było połączenie dwóch dzielnic, Wielkopolski i Małopolski. Uwieńczeniem działań zjednoczeniowych była koronacja Władysława Łokietka na króla Polski w 1320 roku. Koronacja odbyła się w katedrze na Wawelu w Krakowie.

Władysław Łokietek
Jan Matejko, domena publiczna

Insygnia koronacyjne królów polskich

Spór z Krzyżakami

Jeszcze w czasie przygotowań do koronacji Władysław Łokietek wytoczył Krzyżakom proces o zwrot Pomorza Gdańskiego, które najechali i zagarnęli. Pomimo pomyślnego wyroku dla Polski, którego Krzyżacy nie uznali, doszło do konfliktu. W jego wyniku zakon zagarnął, oprócz Pomorza Gdańskiego, ziemię dobrzyńską i Kujawy.

Polecenie 4
  • Odczytaj z mapy nazwy największych miast, które znalazły się w granicach państwa Władysława Łokietka.

  • Podaj nazwę dużego polskiego miasta, które znalazło się w rękach Krzyżaków po zajęciu przez nich części Pomorza.

Zjednoczenie Polski przez Władysława Łokietka
Krystian Chariza i zespół, Zjednoczenie Polski przez Władysława Łokietka,
Ćwiczenie 6

Podsumowanie

Ćwiczenie 7
Ćwiczenie 8

Polecenia

  1. Wyjaśnij, w jakim celu Bolesław Krzywousty podzielił Polskę na dzielnice.

  2. Opisz okoliczności sprowadzenia Krzyżaków do Polski.

  3. Przypomnij, o jakie ziemie Władysław Łokietek toczył spór z Krzyżakami.

  4. Dlaczego Pomorze Gdańskie było ważne dla Polski?