Pierwszy konflikt globalny

Zarys fortyfikacji Fortu Duquesne; w oddali widać sylwetkę dzisiejszego centrum miasta Pittsburgh.
Kevin Myers, 2006, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0
Wskazówka

Temat nadobowiązkowy, w większości wykracza poza podstawę programową, ale warto go zrealizować, ponieważ wyjaśnia sytuację w Ameryce Północnej w przeddzień wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych oraz zmianę układu sił między mocarstwami w Europie (wzrost znaczenia Prus i Rosji).

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Amerykańskie początki

Od 1739 r. w koloniach toczyła się tzw. „wojna o ucho Jenkinsa”, w której angielscy kolonizatorzy odnieśli dość spektakularne sukcesy w zmaganiach z Francuzami i Hiszpanami. Pokój akwizgrański (1748), zamykając równolegle prowadzoną wojnę europejską o sukcesję austriacką, pozbawił jednocześnie kolonistów angielskich wszystkich zdobyczy (pokój akwizgrański - m.in. zatwierdzenie Marii Teresy jako władczyni Austrii po śmierci ojca kosztem utraty Śląska na rzecz Prus).

Kapitan Jenkins pokazuje swoją okaleczoną, pozbawioną ucha głowę premierowi Wielkiej Brytanii Robertowi Walpole’owi. Satyryczna rycina z 1738 r. Premier siedzi za biurkiem i odwraca z niechęcią wzrok; był przeciwnikiem nowej wojny z Hiszpanią i prawdopodobnie powiązanej z nią sojuszami Francją.
Lobsterthermidor at English Wikipedia, 1738, rycina, domena publiczna

Nie usunięto jednak podstawowych przyczyn starć w Ameryce Północnej, tzn. dążenia mieszkańców 13 kolonii brytyjskich do poszerzenia zasięgu terytorialnego swojego osadnictwa i wkraczania na ziemie podlegające Francji.

Szczególne nasilenie tego konfliktu zaobserwować można było w dolinie rzeki Ohio wypływającej w okolicach Appalachów i wpadającej do Missisipi. Inicjatorem starć była założona przez kolonizatorów z Wirginii Kompania Ohio. W celu zablokowania penetracji angielskiej założony został w 1754 r. francuski Ford Duquesne. W 1755 r. regularna armia angielska poniosła kompletną klęskę w starciu z siłami francuskimi i wspomagającymi ich Indianami.

Początek rzeki Ohio w Pittsburgh w Pensylwanii. Powstała ona z połączenia dwóch rzek Allegheny (na lewo) oraz Monongahela (na prawo). Most na pierwszym planie jest pierwszym mostem na rzece Ohio.
David Schwab, 1998, Fotografia, U.S. Army Corps of Engineers Digital Visual Library, domena publiczna
Zarys fortyfikacji Fortu Duquesne; w oddali widać sylwetkę dzisiejszego centrum miasta Pittsburgh.
Kevin Myers, 2006, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0

Europejskie uwarunkowania

Podobnie jak w poprzednich dziesięcioleciach, najcięższe zmagania miały miejsce w Europie. Zagarnięcie Śląska przez Fryderyka II oraz chęć rewanżu ze strony Austrii stały się sprężyną napędzającą najpierw dyplomację, a później samą wojnę. Dzięki zabiegom uzdolnionego ministra Marii Teresy - Wenzla Antona Kaunitza – doszło do zmiany przymierzy i powstania koalicji, w której po jednej stronie znaleźli się Francuzi wspierający Austrię, a po drugiej Anglicy pomagający Prusom. Rozstrzygające było poparcie Rosji, a mniejsze państwa znalazły się po jednej lub drugiej stronie. Saksonia połączona więzami unii personalnej z Polską opowiedziała się za Marią Teresą, a to spowodowało, że na nią spadło pierwsze uderzenie Fryderyka w 1756 r. Błyskotliwym manewrem w okolicach poddrezdeńskiej twierdzy w Pirnie zmusił on do kapitulacji niemal całą saską armię. Znaczna część wziętych do niewoli została wcielona do armii pruskiej, a sama Saksonia przez 6 lat była okupowana i bezprzykładnie eksploatowana.

Plan oblężenia wojsk saskich w twierdzy Pirna w 1756 r.
1758, domena publiczna
Praca domowa
Polecenie 1.1

Jaki był wynik pierwszego etapu wojny siedmioletniej dla Saksonii połączonej unią z Rzeczpospolitą pod rządami Augusta III?

Polecenie 1.2

Oceń, jak zajęcie Saksonii przez Prusy wpłynęło na pozycję Augusta III w Rzeczpospolitej.

Polecenie 1.3

Oceń, czy słuszne było stanowisko frakcji magnackich - mających wpływ na rządy w Rzeczpospolitej w czasach saskich – pozostania państwa na uboczu toczących się konfliktów europejskich. Czy znaczało to oddanie pełnej inicjatywy sąsiadom Polski?

Cud domu brandenburskiego

Portret carycy Elżbiety z 1743 r.
Ivan Vishnyakov, 1743, olej na płótnie, Tretyakov Gallery, Moscow, domena publiczna

Wojna przyjęła jednak niezwykle niekorzystny obrót dla Prus. Powszechne oburzenie na poczynania Fryderyka w Saksonii spowodowało, że przeciwko niemu i wspierającemu go Jerzemu II, królowi brytyjskiemu, wystąpiła także Rosja. Francuzi wkroczyli do hanowerskich posiadłości angielskiej dynastii. Prusy atakowane były z trzech stron: od zachodu przez Francuzów, od wschodu przez wojska carycy Elżbiety i od południa przez Austrię. Klęska wydawała się nieunikniona, zwłaszcza że po spektakularnych zwycięstwach Fryderyka II następowały równie spektakularne klęski (zwycięstwo pod Pragą w 1757 r., klęska pod Kolinem, klęska pod Wrocławiem, triumf pod Lutynią itd.). Berlin był dwukrotnie zajmowany przez wrogie armie, które coraz mocniej zaciskały pętlę wokół wojsk Fryderyka. Zwłaszcza klęska po Kunowicami w 1759 r. wydawała się rozstrzygająca, antypruscy sprzymierzeńcy nie potrafili jednak wykorzystać najbardziej sprzyjających okazji, co już wówczas Fryderyk uznawał za cud.

Prawdziwym cudem okazała się sytuacja po śmierci carycy Elżbiety, kiedy jej następca car Piotr III, zapatrzony we Fryderyka II, opuścił szeregi koalicji antypruskiej i poparł dotychczasowego wroga. Zamach stanu w Petersburgu i przejęcie władzy przez żonę cara Katarzynę II nie zmieniły już układu sił. Na mocy pokoju zawartego w 1763r. Prusy utrzymały definitywnie Śląsk i wyrosły do rangi regionalnego mocarstwa. August III odzyskał Saksonię, ale bez odszkodowania ze strony Prus za siedmioletnią rabunkową okupację.

Bitwa pod Pragą w 1757 r., w której zwycięstwo odniosła armia Prus; kolorowana grafika z ok. 1780 r. (w oddali widać miasto Pragę)
ok. 1780, domena publiczna
Bitwa pod Lutynią na zachód od Wrocławia (1757), Austria rozbita przez Fryderyka II – pocztówka pokazująca obraz „Fryderyk II po bitwie pod Lutynią", który był eksponowany w Berlinie w tzw. „Hali Chwały" w berlińskim arsenale - wystawa w 1945 przestała istnieć; część obrazów i rzeźb uległa zniszczeniu, prawdopodobnie również ten.
Fritz Roeber, Bitwa pod Lutynią, ok. 1890, domena publiczna
Portret koronacyjny cara Piotra III (1761) namalowany przez L. C. Pfandzelta; obecnie w Ermitażu w Petersburgu.
Lucas Conrad Pfandzelt, Portret koronacyjny cara Piotra III, 1761, olej na płótnie, Hermitage Museum, domena publiczna
Portret Katarzyny II w stroju koronacyjnym (1763), namalowany przez F. Rokotowa, obecnie znajduje się w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie.
Fyodor Rokotov, Portret Katarzyny II w stroju koronacyjnym, 1763, Tretyakov Gallery, Moscow, domena publiczna
Polecenie 2

Jaki wpływ na wynik wojny siedmioletniej miała śmieć carycy Elżbiety w Rosji i przejęcie władzy przez jej następcę cara Piotra III?

Ćwiczenie 1
Polecenie 3

Na portretach carów wskaż, które z insygniów koronacyjnych pojawiają się, a które nie:

  • Czapka Monomacha,

  • berło z dwugłowym orłem,

  • jabłko.

Indie

Wojna rozpoczęta w Ameryce Północnej, której główne zmagania toczyły się na polach bitew w Europie, objęła swoim zasięgiem także Amerykę Środkową (Karaiby) i Południową, Afrykę oraz Azję. Była to zatem pierwsza globalna wojna spowodowana przez rywalizację Europejczyków. Dowodzi to, że nowożytny europejski system kolonialny zapoczątkował procesy globalizacyjne trwające do dzisiaj.

Josepha François Dupleix
Louis François, Josepha François Dupleix, 1763, domena publiczna

Rywalizacja w Indiach między Francuzami i Anglikami, w której teoretycznie obie strony reprezentowane były przez własne Kompanie Wschodnioindyjskie, najbardziej dramatyczny przebieg przyjęła w latach 40. i 50. XVIII w. Francuzom, dowodzonym przez uzdolnionego Josepha François Dupleix, udało się nawet zdobyć przewagę i na jakiś czas zdominować niemal całe południe półwyspu Indyjskiego z Hajdarabadem, Pondicherry i Cochin.

Po wybuchu wojny siedmioletniej, pomimo drobniejszych sukcesów Francuzom nie udało się odebrać Madrasu, a angielska dominacja na morzu zablokowała wsparcie z Europy. Zaczął się systematyczny demontaż francuskiego imperium przez stojącego na czele angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej Roberta Clive’a. Wojna całkowicie odebrała wpływy Paryżowi, choć Pondicherry zdobyte przez Anglików w 1761 r. później nominalnie powróciło w ich ręce. Na mocy pokoju zawartego w 1763 r. Francja utraciła na rzecz Anglii większość swojego pierwszego imperium kolonialnego.

Robert Clive spotyka się z dowódcą Jafarem po bitwie pod Plessy w 1757 r. Obraz namalowany przez Francisa Haymana; znajduje się w Narodowej Galerii Portretu w Londynie.
Francis Hayman, Robert Clive spotyka się z dowódcą Jafarem po bitwie pod Plessy w 1757 r., ok. 1760, olej na płótnie, National Portrait Gallery, domena publiczna
Polecenie 4

Wymień najważniejsze postanowienia traktatów pokojowych kończących wojnę siedmioletnią:

  • w sprawach europejskich,

  • w odniesieniu do obszarów kolonialnych.