Zapewne zdarzyło ci się przebywać w parku po zmroku. Czy zauważyłeś policjantów dokonujących legitymowania lub kontroli osobistej wybranych osób? A może i ciebie poddawano takiej procedurze i zastanawiasz się, jakie są prawa policjanta i twoje obowiązki w podobnej sytuacji?

Już wiesz
  • jakie miejsce ma bezpieczeństwo w hierarchii potrzeb człowieka;

  • jakie są źródła zagrożeń;

  • w jaki sposób radzić sobie w sytuacjach zagrożenia.

Nauczysz się
  • określać zadania Policji;

  • wymieniać uprawnienia policjantów dotyczące stosowanych przez nich środków przymusu;

  • wyjaśniać uprawnienia obywateli w trakcie czynności wykonywanych przez policjantów;

  • opisywać przebieg kontroli pojazdu.

1. Zadania Policji

Podstawowym aktem prawnym regulującym funkcjonowanie Policji w Rzeczypospolitej Polskiej jest wielokrotnie nowelizowana Ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Zgodnie z jej przepisami policja jest umundurowaną i uzbrojoną formacją służącą społeczeństwu i przeznaczoną do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Do jej podstawowych zadań zalicza się m.in.:

  • ochronę życia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi działaniami naruszającymi te dobra;

  • ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego (w tym m.in. zapewnienie spokoju w miejscach publicznych oraz w środkach publicznego transportu i komunikacji publicznej, w ruchu drogowym i na wodach przeznaczonych do powszechnego korzystania);

  • inicjowanie i organizowanie działań mających na celu zapobieganie przestępczości oraz współdziałanie w tym zakresie z innymi organami państwowymi, samorządowymi, a także organizacjami społecznymi;

  • wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców;

  • nadzór nad specjalistycznymi uzbrojonymi formacjami ochronnymi w zakresie określonym w odrębnych przepisach;

  • kontrola przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych związanych z działalnością publiczną lub obowiązujących w miejscach publicznych;

  • gromadzenie, przetwarzanie i przekazywanie informacji kryminalnych;

  • współdziałanie z policjami innych państw oraz organizacjami międzynarodowymi.

Często już sam widok patrolu policyjnego ma działanie prewencyjne

2. Uprawnienia policjantów oraz obywateli

W granicach opisanych wcześniej zadań Policja wykonuje czynności operacyjno‑rozpoznawcze (np. ustalenia na temat zdarzeń kryminalnych), dochodzeniowo‑śledcze (prowadzenie dochodzenia w sprawie zaistniałego zdarzenia) i administracyjno‑porządkowe (przede wszystkim działania prewencyjne), które mają na celu:

  • rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw oraz wykroczeń,

  • odnalezienie osób ukrywających się przed organami ścigania,

  • odnalezienie osób zaginionych.

Policjanci wykonujący wyżej wymienione czynności mają obowiązek respektowania godności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka.

W celu skutecznej realizacji swoich zadań, policjanci mają prawo ukarać mandatem osoby popełniające wykroczenie (w tym zastosować środek oddziaływania wychowawczego, jakim jest pouczenie) oraz mogą stosować środki przymusu bezpośredniego wobec obywateli.

Mandaty dotyczące wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu są wystawiane na ogół za:

  • zakłócenie spokoju, porządku publicznego, spoczynku nocnego albo wywołanie zgorszenia w miejscu publicznym;

  • zanieczyszczanie lub zaśmiecanie miejsca pubicznego;

  • umyślne wprowadzenie w błąd organu państwowego lub instytucji upoważnionej do legitymowania;

  • umieszczenie w miejscu publicznym nieprzyzwoitego ogłoszenia, napisu lub rysunku albo używanie słów nieprzyzwoitych;

  • spożywanie napojów alkoholowych w miejscach objętych zakazem;

  • doprowadzenie zwierzęcia poprzez drażnienie lub płoszenie do tego, że staje się niebezpieczne.

Podobne sytuacje mogą się skończyć zarówno mandatem, jak i pouczeniem

W przypadku nieletnich zarówno przestępstwa, jak i określone wykroczenia przez nich popełniane powodują konieczność skierowania przez policję sprawy do właściwego wydziału sądu.

Realizując zadania wynikające z ustawy o policji, formacja ta posiada szereg uprawnień pozwalających jej na ingerencję w swobodę obywatelską: legitymowanie, zatrzymanie, kontrola osobista i kontrola bagażu oraz przeszukanie. Prawa i obowiązki funkcjonariusza w zakresie tych czynności, a także prawa i obowiązki obywatela prezentuje poniższa animacja.

Mówiąc ogólnie, immunitet chroni osoby go posiadające przed zatrzymaniem lub aresztowaniem. Jednak w tym miejscu należy przytoczyć zapisy Konstytucji RP, w której czytamy, że Poseł nie może być zatrzymany lub aresztowany bez zgody Sejmu, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. (art. 105 pkt 5). Natomiast szczegółowe zasady pociągania posłów do odpowiedzialności karnej określa Ustawa z 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora.

3. Zatrzymanie pojazdu do kontroli

Zgodnie z ustawą Prawo o Ruchu Drogowym, zadaniem policji jest czuwanie nad bezpieczeństwem i porządkiem ruchu na drogach, kierowanie ruchem oraz jego kontrolowanie. W związku z tym policjanci są zobowiązani do zapobiegania przestępstwom i wykroczeniom przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w ruchu drogowym. Mogą oni działać represyjnie, wystawiając mandaty za popełnione wykroczenie, oraz prewencyjnie, zatrzymując pojazdy do kontroli.

Uczestnik ruchu drogowego niekierujący samochodem może otrzymać mandat za m.in.:

  • niestosowanie się do znaków drogowych dotyczących ruchu pieszych,

  • wchodzenie na jezdnię bezpośrednio przed jadący pojazd,

  • wchodzenie na jezdnię spoza pojazdu lub innej przeszkody ograniczającej widoczność drogi,

  • przechodzenie przez jezdnię w miejscu, w którym urządzenia zabezpieczające lub przeszkoda oddzielają drogę dla pieszych lub chodnik od jezdni,

  • przebieganie przez jezdnię,

  • chodzenie po torowisku,

  • wchodzenie na torowisko, gdy zapory są opuszczone lub rozpoczęto ich opuszczanie,

  • korzystanie z dróg nieprzeznaczonych dla pieszych,

  • naruszenie obowiązku korzystania przez pieszego z chodnika lub drogi dla pieszych, a w razie ich braku – z pobocza,

  • naruszenie przez kierującego rowerem obowiązku korzystania z drogi dla rowerów lub pasa ruchu dla rowerów (jeśli są one wyznaczone dla kierunku, w którym się porusza lub zamierza skręcić),

  • nieustąpienie miejsca pieszym przez kierującego rowerem korzystającego z drogi dla rowerów i pieszych,

  • naruszenie przez kierującego rowerem lub motorowerem zakazu jazdy bez trzymania co najmniej jednej ręki na kierownicy oraz nóg na pedałach lub podnóżkach.

Nie tylko kierujący autem może otrzymać mandat za nieprzestrzeganie odpowiednich przepisów

Podstawami zatrzymania pojazdu do kontroli mogą być zaistniałe sytuacje związane z:

  • przestępstwem lub wykroczeniem popełnionym na drodze przez kierującego pojazdem,

  • uzasadnionym podejrzeniem, że dany pojazd może zagrażać bezpieczeństwu ruchu drogowego (np. ze względu np. na swój stan techniczny),

  • wykonywaniem czynności służbowych na miejscu zdarzenia drogowego,

  • zgłoszeniem wymagającym interwencji,

  • reakcją wymaganą wobec sposobu zachowania kierującego pojazdem.

Ponadto kontrola może zostać przeprowadzona ze względu na:

  • uzasadnione podejrzenie, iż pojazd może pochodzić z przestępstwa (np. został skradziony),

  • uzasadnione podejrzenie, iż w pojeździe mogą znajdować się osoby lub przedmioty poszukiwane (np. osoby, które popełniły przestępstwo lub przedmioty pochodzące z przestępstwa),

  • prowadzony pościg lub działania pościgowe.

Na podstawie wyżej wymienionych przesłanek policja może dokonać kontroli pojazdu uczestniczącego w ruchu drogowym.

  • Policjanci do zatrzymania pojazdów mogą użyć pojazdu służbowego oraz tarczy do zatrzymania (koloru białego z czerwonym tłem).

  • Podejście do kontrolowanego pojazdu odbywa się z zachowaniem zasad bezpieczeństwa. Policjant po przedstawieniu się i podaniu podstawy dokonania kontroli zwraca się do kierującego o okazanie dokumentów niezbędnych podczas kontroli (tj. prawo jazdy, dowód rejestracyjny kontrolowanego pojazdu oraz aktualne ubezpieczenie OC).

  • W przypadku gdy kierujący nie popełnił żadnego wykroczenia, a okazane przez niego dokumenty nie budzą zastrzeżeń interweniujących funkcjonariuszy, są one mu zwracane i kierujący zwalniany jest z miejsca interwencji.

  • W przypadku gdy kierujący popełnił wykroczenie lub też okazane przez niego dokumenty budzą zastrzeżenia, na kierującego nakładany jest mandat karny, którego kwota jest uzależniona od obowiązującego taryfikatora.

  • Kierujący, tak jak każdy obywatel ukarany mandatem, ma prawo do odmowy jego przyjęcia – wówczas sporządzany jest odpowiedni wniosek do sądu.

  • W przypadku popełnienia przestępstwa przez kierującego jest on zatrzymywany przez policję, a prowadzony przez niego pojazd przekazywany osobie przez niego wskazanej (lub odwożony na lawecie na jego koszt).

  • W trakcie kontroli drogowej przeprowadzający interwencję funkcjonariusz (jeśli uzna to za zasadne z uwagi na bezpieczeństwo zarówno swoje, jak i osób biorących udział w interwencji), może nakazać kontrolowanym osobom opuszczenie pojazdu.

  • Po zakończonej interwencji kierujący pouczany jest przez funkcjonariusza o prawie złożenia zażalenia na sposób przeprowadzenia czynności do właściwego miejscowo prokuratora.

Zatrzymanie pojazdu do kontroli jest rutynową czynnością, która działa również prewencyjnie

Podsumowanie

  • Policja jest to umundurowana i uzbrojona formacja służąca społeczeństwu, powołana do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i ochrony porządku publicznego.

  • W granicach swoich zadań policja wykonuje czynności operacyjno‑rozpoznawcze, dochodzeniowo‑śledcze i administracyjno‑porządkowe, które mają na celu rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw oraz wykroczeń, odnalezienie osób poszukiwanych i zaginionych.

  • W celu skutecznej realizacji swoich zadań policjanci mają prawo ukarać mandatem osoby popełniające wykroczenie oraz mogą stosować środki przymusu bezpośredniego wobec obywateli.

  • Realizując zadania wynikające z ustawy o Policji, formacja ta posiada uprawnienia pozwalające na ingerencję w swobodę obywatela – zalicza się do nich: legitymowanie, zatrzymanie, kontrolę osobistą i kontrolę bagażu oraz przeszukanie.

  • W odniesieniu do tych kompetencji policjanci i obywatele posiadają określone prawa oraz** obowiązki**.

  • Jednym z zadań policji jest czuwanie nad bezpieczeństwem i porządkiem ruchu na drogach, kierowanie ruchem oraz jego kontrolowanie. W związku z tym policjanci są zobowiązani do zapobiegania przestępstwom i wykroczeniom przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w ruchu drogowym. Mogą oni działać represyjnie, wystawiając mandaty za popełnione wykroczenie oraz prewencyjnie, zatrzymując pojazdy do kontroli.

Praca domowa
Polecenie 1.1

Odnajdź w Internecie lub innych źródłach, informacje o innych niż podane na lekcji wykroczeniach, za które policja wystawia mandat karny.

Polecenie 1.2

Odnajdź w ustawie z 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, a następnie wypisz uprawnienia policjanta w zakresie czuwania nad bezpieczeństwem i porządkiem ruchu na drogach, kierowania ruchem oraz jego kontrolowania.

Słowniczek

Definicja: kontrola osobista i kontrola bagażu

sprawdzenie, jakie przedmioty posiada przy sobie kontrolowana osoba; czynności podobne do przeszukania, jednak dokumentowane w formie protokołu na żądanie osoby kontrolowanej

Definicja: legitymowanie

żądanie okazania dokumentu pozwalającego na ustalenie tożsamości danej osoby

Definicja: Policja

umundurowana i uzbrojona formacja służąca społeczeństwu i przeznaczona do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i ochrony porządku publicznego

Definicja: przeszukanie

czynność dokonywana w celu wykrycia, zatrzymania lub przymusowego doprowadzenia osoby podejrzanej, a także w celu znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym; można dokonać przeszukania pomieszczeń i innych miejsc, jeżeli istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że osoba podejrzana lub wymienione rzeczy tam się znajdują

Definicja: zatrzymanie

pozbawienie wolności na czas maksymalnie do 48 godzin liczony od chwili zatrzymania

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3