Gospodarka dzieli się na 3 główne działy – rolnictwo, przemysł i usługi. W Polsce, tak jak w większości miejsc na świecie, najpierw rozwinęło się rolnictwo. Od XIX wieku na dużą skalę zaczął rozwijać się przemysł. Po II wojnie światowej władze komunistyczne oparły naszą gospodarkę na przemyśle ciężkim, bazującym na wydobyciu węgla kamiennego na Górnym Śląsku. Dopiero po przełomowym 1989 roku, kiedy przeszliśmy na gospodarkę wolnorynkową, z pełną mocą mogły zacząć rozwijać się usługi – handel, transport, telekomunikacja, bankowość, edukacja, turystyka, ochrona środowiska i wiele innych.

1. Użytki rolne w Polsce

Użytki rolne to grunty orne, łąki i pastwiska, uprawy wieloletnie (plantacje i sady) oraz ogródki działkowe i przydomowe. Zajmują one łącznie około 60% powierzchni Polski. Grunty orne dominują na nizinach, choć często spotkać je można też na wyżynach i w górach. Łąki i pastwiska również występują w całym kraju, ale najwięcej jest ich na wschodzie, m.in. w dolinach rzek i na terenach podmokłych, a także w górach. Uprawy wieloletnie i ogródki koncentrują się w pobliżu miast.

2. Przyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa w Polsce

Przyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa to ukształtowanie terenu, jakość gleby oraz klimat. Rolnictwo najlepiej rozwija się na terenach płaskich (niziny), pokrytych dobrymi glebami (np. czarnymi ziemiami, czarnoziemami, madami, glebami brunatnymi), w ciepłym i wilgotnym klimacie. W Polsce takie warunki występują na Nizinie Śląskiej i Szczecińskiej oraz na Kujawach i Żuławach. Najlepsze gleby – czarnoziemy – przyczyniły się do rozwoju rolnictwa na Wyżynie Lubelskiej.

3. Pozaprzyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa w Polsce

Pozaprzyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa wynikają z działalności człowieka. Są to przede wszystkim rozmaite zabiegi agrotechniczne – podstawowa uprawa ziemi, nawożenie, melioracje, płodozmian – mające na celu uzyskiwanie jak najwyższych zbiorów. Ważny jest też poziom mechanizacji prac, wielkość gospodarstw rolnych, specjalizacja produkcji, polityka rolna władz. Największa towarowość produkcji osiągana jest w dużych gospodarstwach specjalistycznych na zachodzie Polski.

4. Główne rośliny uprawne w Polsce

Głównymi roślinami uprawnymi w Polsce są zboża, a wśród nich pszenica oraz pszenżyto, żyto, kukurydza i jęczmień. Z roślin niezbożowych ważne są ziemniaki, buraki cukrowe, rzepak, oraz warzywa i owoce. Na najlepszych glebach uprawia się pszenicę i buraki cukrowe, a także jęczmień, rzepak i kukurydzę. Na glebach słabych dominują ziemniaki, żyto i owies. Polska zajmuje 1. miejsce na świecie w uprawie pszenżyta. Liczymy się też w zbiorach jabłek, malin i truskawek.

5. Główne zwierzęta hodowlane w Polsce

Trzoda chlewna, bydło i drób to główne zwierzęta hodowlane w Polsce. Ponadto hoduje się owce, kozy, konie, króliki i inne zwierzęta futerkowe, a także ryby. Zwierzęta trzymane są przeważnie dla mięsa, a ponadto dla skór, tłuszczów, mleka, jaj (tylko drób). W Polsce od kilku lat najwięcej wytwarza się mięsa drobiowego, choć wcześniej zawsze dominowała wieprzowina.

6. Energetyka konwencjonalna i niekonwencjonalna

Energetyka konwencjonalna polega na uzyskiwaniu energii w wyniku spalania paliw. Wykorzystuje się tu głównie paliwa mineralne, czyli węgiel, ropę i gaz. Ostatnio jednak coraz częściej spalane są biopaliwa – płynne i stałe (biomasa) oraz biogazy. Zaliczają się one do odnawialnych źródeł energii. W energetyce niekonwencjonalnej korzysta się niemal wyłącznie ze źródeł odnawialnych – energii wód płynących i geotermalnych, wiatru, Słońca, powietrza.

7. Energetyka w Polsce

Polska energetyka w bardzo dużym stopniu opiera się na spalaniu węgla kamiennego i brunatnego w elektrowniach cieplnych – uzyskujemy w ten sposób blisko 90% potrzebnej nam energii. Jednak wykorzystanie odnawialnych źródeł energii stale wzrasta i do roku 2020 ma wynieść 15%. Największy w tym udział mają mieć biopaliwa oraz energia wiatrowa.
Problemem dla Polski i Europy jest nadmierne uzależnienie od dostaw rosyjskiego gazu i ropy.

8. Zmiany w przemyśle Polski po 1989 r.

Przejście na gospodarkę rynkową w 1989 roku sprawiło, że działalność zakładów przemysłowych musiała stać się opłacalna. Konieczna była restrukturyzacja i prywatyzacja tych zakładów, które się do tego nadawały (pozostałe należało zlikwidować). Duże znaczenie miał napływ do Polski kapitału zagranicznego. Został on przyciągnięty m.in. dzięki utworzeniu 14 Specjalnych Stref Ekonomicznych. Wyraźnie spadło znaczenie przemysłu ciężkiego bazującego na węglu.

9. Najlepiej rozwijające się gałęzie przemysłu w Polsce

Branża surowcowo‑energetyczna jest w Polsce motorem napędowym dla całej gospodarki. Największe firmy w kraju to rafinerie w Płocku i Gdańsku, Zakłady Energetyczne (PGE, Tauron, Enea, Energa), KGHM oraz spółki węglowe. Spośród przemysłu przetwórczego najlepiej rozwija się produkcja środków transportu (m.in. samochody fiat, opel, volkswagen) i AGD. Dużo produktów z Polski trafia na rynki zagraniczne – poza w/w eksportujemy też miedź, chemikalia, meble, żywność.

10. Najlepiej rozwijające się branże usługowe w Polsce

Spośród branż usługowych największe zatrudnienie ma handel, ale będzie się ono zmniejszać ze względu na rozwój handlu w Internecie. Sam Internet i związana z nim branża telekomunikacyjna rozwijają się bardzo szybko. Największymi firmami usługowymi są w Polsce banki, sieci sklepów wielkopowierzchniowych i operatorzy telefonii komórkowej. Nieźle też radzą sobie prywatne firmy transportowe. Duże zatrudnienie utrzymuje się w państwowej administracji, służbie zdrowia i edukacji.

11. Transport lądowy w Polsce

Transport lądowy obejmuje ruch kolejowy, drogowy i częściowo specjalny – przesyłowy. Od 1989 roku polskie koleje przechodzą liczne restrukturyzacje, ale i tak niezbyt dobrze radzą sobie w gospodarce rynkowej, m.in. jedno wielkie PKP podzielono na mniejsze, wyspecjalizowane spółki, np. PKP Intercity, Przewozy Regionalne, PKP Cargo. Transport drogowy rozwija się znacznie lepiej, np. dzięki dotacjom z Unii Europejskiej powstaje coraz więcej nowych autostrad, dróg ekspresowych i innych.

12. Transport powietrzny w Polsce

Transport powietrzny – lotniczy – na dużą skalę zaczął się rozwijać w Polsce w latach 90. XX wieku, dzięki otwarciu naszych granic i ekspansji tanich linii lotniczych. Poza okresem ogólnoświatowego kryzysu z roku 2009 niemal cały czas przybywa nam pasażerów i połączeń lotniczych. Warszawa jest centralnym lotniskiem Polski, a oprócz niej działa kilkanaście portów regionalnych mających stałe połączenia głównie z miastami zachodnioeuropejskimi oraz liczne loty wakacyjne nad Morze Śródziemne.

Ruch pasażerów w portach lotniczych
PORTY LOTNICZE Ogółem Pasażerowie przybyli z portów Pasażerowie odprawiani z portów
krajowy zagraniczny krajowych zagranicznych krajowych zagranicznych
razem w tym w ruchu regularnym razem w tym w ruchu regularnym
ogółem 2012\* 3533844 21001121 1767507 10455536 9002008 1766337 10545585 9092144
2013 2428580 22632580 1213137 11240647 9886330 1215443 11391933 10040485
Bydgoszcz 23151 320175 11762 158091 154889 11389 162084 160377
Gdańsk 355616 2490144 177816 1240589 1151109 177800 1249555 1157485
Katowice 44935 2474608 22383 1224139 846496 22552 1250469 868865
Kraków 304750 3337088 151344 1654868 1582273 153406 1682220 1612119
Lublin 5412 183888 2730 90543 87047 2682 93345 89850
Łódź 59 353574 27 173238 154789 32 180336 162807
Poznań 81444 1254519 40563 618908 611969 40881 635611 631747
Rzeszów 125413 464507 62274 228120 212662 63139 236387 221448
Szczecin 77248 246496 38579 123087 123087 38669 123409 123409
Warszawa 1135087 9548619 568379 4764083 4113234 566708 4784536 4134656
Warszawa‑Modlin 306 344872 167 165750 165241 139 179122 178414
Wrocław 262917 1613764 131367 799016 683534 131550 814748 699308
Zielona Góra 12242 326 5746 215 - 6496 111 -
\*Uwzględniono port lotniczy Warszawa‑Modlin
źródło: Transport. Wyniki działalności w 2013 r., GUS, Warszawa 2014

13. Transport wodny w Polsce

Transport wodny obejmuje transport morski i śródlądowy (rzeczny). Transport morski obsługuje przede wszystkim handel zagraniczny. Przeładunek towarów odbywa się w dwóch naszych największych zespołach portowych – Gdańsk – Gdynia i Szczecin – Świnoujście. Ruch pasażerski to promy do Szwecji. Żegluga śródlądowa ma w Polsce niewielkie znaczenie. Prowadzona jest głównie na Odrze i Zalewie Szczecińskim w kierunku Niemiec. Najczęściej przewożone są surowce mineralne – węgiel kamienny, piasek, żwir.

14. Turystyczne walory Polski

Polska ma liczne walory turystyczne, zarówno przyrodnicze, jak i kulturowe. Walory przyrodnicze – wybrzeże morskie, jeziora, lasy, góry, piękne krajobrazy – wykorzystywane są w turystyce wypoczynkowej i krajoznawczej. Walory kulturowe to zabytkowe miasta oraz pojedyncze obiekty o dużym znaczeniu historycznym. Do Polski najwięcej turystów przyjeżdża z krajów sąsiednich, zwłaszcza z Niemiec, których mieszkańcy są najbogatsi i często mają powiązania rodzinne z naszymi Ziemiami Zachodnimi.

15. Zanieczyszczenie i ochrona przyrody

Globalne ocieplenie wywołane efektem cieplarnianym, dziura ozonowa i kwaśne opady to obecnie największe zagrożenia dla środowiska naturalnego. W Polsce na zanieczyszczenie najbardziej narażone są gęsto zaludnione i uprzemysłowione obszary na południu (Górny Śląsk) i w centrum kraju. Działania ochronne to m.in. zakładanie filtrów kominowych, budowa oczyszczalni ścieków, stosowanie katalizatorów spalin samochodowych, utylizacja lub powtórne wykorzystanie odpadów.

16. Prawne formy ochrony środowiska w Polsce

Prawne formy ochrony przyrody obejmują unikalne obszary, obiekty i gatunki. Najważniejsze formy to parki narodowe i krajobrazowe, rezerwaty i pomniki przyrody oraz ochrona gatunkowa. Polska uczestniczy w międzynarodowych programach ekologicznych, np. Natura 2000 (UE), Man and Biosphere (UNESCO). Ochrona dziedzictwa kulturowego polega na wpisaniu obiektu do rejestru zabytków. Najcenniejsze zabytki uznano pomnikami historii, a kilkanaście z nich wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Zadania

Pamiętam i rozumiem

  1. Na których obszarach Polski występują najlepsze warunki naturalne do rozwoju rolnictwa i dlaczego właśnie tam?

  2. Wymień główne rośliny uprawiane w Polsce i podaj przykłady ich wykorzystania.

  3. Wymień główne zwierzęta hodowane w Polsce i podaj przykłady ich wykorzystania.

  4. Na jakie sposoby w Polsce wykorzystywane są odnawialne źródła energii?

  5. Omów główne zmiany w polskim przemyśle po roku 1989.

  6. Które gałęzie przemysłu rozwijały się w Polsce dawniej, a które rozwijają się obecnie?

  7. Wymień rodzaje usług, które rozwijają się w Polsce najlepiej, oraz te, które zanikają.

  8. Jakie znasz rodzaje transportu lądowego i do jakich celów jest on najczęściej wykorzystywany?

  9. Podaj zakres działalności polskiego transportu morskiego.

  10. Wymień najważniejsze walory turystyczne Polski – przyrodnicze i kulturowe.

  11. Podaj przykłady działań człowieka, które niszczą i które chronią środowisko naturalne.

Czytam i interpretuję

  1. Wyjaśnij związek między towarowością produkcji rolnej a wielkością gospodarstw rolnych.

  2. Wyjaśnij, dlaczego pszenicę i żyto uprawia się w Polsce w zupełnie innych miejscach.

  3. Wyjaśnij przyczyny widocznego na mapie rozmieszczenia hodowli bydła w Polsce

  4. Wskaż i wyjaśnij różnice w obrocie węglem kamiennym i brunatnym w Polsce.

  5. Wskaż i wyjaśnij różnice w produkcji stali i miedzi w Polsce.

  6. Określ branże, w których działają największe firmy przemysłowe w Polsce.

    Największe firmy przemysłowe w Polsce
    Miejsce Firma Przychody ze sprzedaży
    w tys. zł
    Przychody ogółem
    w tys. zł
    Zysk brutto
    w tys. zł
    Zysk netto
    w tys. zł
    Zatrudnienie
    1 PKN Orlen SA, Płock 88 348 971 90 361 420 2 663 963 2 127 798 4 445
    2 GK Grupy Lotos SA, Gdańsk 33 111 000 33 539 283 361 202 922 970 5 015
    3 PGE Polska Grupa Energetyczna SA, Warszawa 30 556 814 31 952 421 4 102 537 3 232 834 41 395
    4 GK PGNiG SA, Warszawa 28 730 000 28 946 000 2 542 000 2 234 000 32 326
    5 GK Tauron Polska Energia SA, Katowice 24 741 257 24 991 464 1 935 849 1 541 299 27 281
    6 KGHM Polska Miedź SA, Lubin 21 337 870 22 595 877 6 417 086 4 868 249 18 644
    7 Fiat Auto Poland SA, Bielsko‑Biała 14 113 720 14 172 570 107 555 106 770 4 857
    8 BP Europa SE Oddział w Polsce, Kraków 13 458 535 13 506 054 46 946 4 126 429
    9 GK Energa SA, Gdańsk 11 176 799 11 391 132 626 333 456 421 11 009
    10 Kompania Węglowa SA, Katowice 10 720 643 11 730 004 196 740 164 023 60 177
  7. Opisz wzajemne powiązania między rozwojem usług, miast i przemysłu.

  8. Na podstawie map poniżej wyjaśnij przyczyny zróżnicowania gęstości sieci transportu lądowego w Polsce.

  9. Na mapie poniżej wskaż główne wodne drogi śródlądowe w Polsce i określ do jakich przewozów są lub były one wykorzystywane.

  10. Czy można połączyć wypoczynek z krajoznawstwem? Jeśli tak, to podaj odpowiednie przykłady.

    Pamiętaj o różnych rodzjach turystyki, które rozwinęły się w poszczególnych regionach

  11. Wskaż prawne formy ochrony przyrody, w ramach których ochrona jest najbardziej ścisła.
    Wskaż prawne formy ochrony przyrody obejmujące największe obszary.

Rozwiązuję problemy

  1. Jakie są główne przeszkody w rozwoju rolnictwa ekologicznego i co można zrobić, aby je przezwyciężyć.

  2. W jaki sposób można uzyskiwać wyższe zbiory pszenicy?

  3. Co można zrobić, aby zwiększyć hodowlę owiec w Polsce?

  4. W jaki sposób Polska może zmniejszyć swoje uzależnienie od dostaw ropy i gazu z Rosji?

  5. Podaj propozycje zmian w funkcjonowaniu zakładu przemysłowego, który nie radzi sobie w gospodarce wolnorynkowej.

  6. Czy Polska może dogonić kraje przodujące w rozwoju przemysłu nowoczesnych technologii (Hi‑Tech)? Jeśli tak, to w jaki sposób?

  7. Jakie są główne przeszkody dla intensywnego rozwoju usług w Polsce i co można zrobić, by je niwelować?

  8. Jaki jest Twój pomysł na usprawnienie działania polskich kolei?

  9. Czy wewnątrzkrajowy ruch lotniczy ma szansę rozwinąć się w Polsce? Co można tu zrobić?

  10. Zastanów się, w jaki sposób można zwiększyć liczbę turystów zagranicznych przyjeżdżających do Polski.

  11. Co można zrobić, by jeszcze lepiej chronić środowisko naturalne i kulturowe?

Projekt badawczy

Projekt badawczy
Autor/Nauczyciel Tytuł projektu Gospodarka Polski po 1989 roku
Temat projektu Gospodarka Polski po 1989 roku
Badana hipoteza W polskiej gospodarce po 1989 roku zaszły olbrzymie zmiany.
Materiały źródłowe (strony internetowe, rozdział w podręczniku) Rocznik Statystyczny RP oraz inne źródła danych statystycznych.
Uczeń Co dokładnie mam zamiar zrobić, by sprawdzić, czy hipoteza jest prawdziwa) Porównać dane statystyczne dotyczące polskiej gospodarki z roku 1989 (lub pobliskich lat) z danymi aktualnymi. Wychwycić różnice i je wyjaśnić.
Co trzeba przygotować, by zweryfikować hipotezę Z materiałów źródłowych wybrać odpowiednie dane statystyczne.
Co będę obserwować (mierzyć) Różnice między danymi dawnymi i aktualnymi.
Czas trwania (ile czasu potrzeba, by wykonać projekt) Kilka dni.
Wyniki (tabela, wykres, rysunek, fot) Tabele ze wszystkimi danymi pokazującymi różnice między gospodarką z 1989 roku a obecną. Wykresy, diagramy i inne ilustracje przedstawiające w sposób graficzny wybrane dane. Opis i wyjaśnienie uzyskanych wyników.
Wniosek Wyniki potwierdzają hipotezę.
Refleksja (czego projekt mnie nauczył?) Czy warto było przechodzić na gospodarkę wolnorynkową?

Test sprawdzający do działu: III. Gospodarka Polski

Test sprawdzający

Klucz testu