Czasem warto sprawdzić doświadczalnie, czy odbiornik energii elektrycznej ma taki opór, jaki podano na oznaczeniach, i czy wydzielana moc jest zgodna z opisem urządzenia. Warto także wiedzieć, jaka jest niepewność otrzymanych wyników .

Mierzenie natężenia prądu wymaga użycia urządzenia zwanego amperomierzem, natomiast napięcia – woltomierza. Funkcje obydwu tych urządzeń pełni tzw. multimetr, czyli miernik uniwersalny, podstawowe narzędzie pracy każdego elektryka i elektronika
Już wiesz
  • podać definicję napięcia elektrycznego i jego jednostki – wolta (V);

  • podać definicję natężenia prądu i jego jednostki – ampera (A);

  • podać definicję oporu elektrycznego i jego jednostki – oma (Ω);

  • podać definicję oporu elektrycznego jako stosunku napięcia elektrycznego przyłożonego między końcami przewodnika do natężenia prądu, który tamtędy płynie;

  • zastosować prawo Ohma;

  • obliczyć pracę i moc w obwodzie elektrycznym.

Nauczysz się
  • wykonywać rysunek schematyczny układu doświadczalnego w celu wyznaczenia oporu i mocy opornika zasilanego z baterii;

  • budować układ doświadczalny;

  • używać amperomierza i woltomierza oraz opisywać ich rolę w pomiarach;

  • wyznaczać doświadczalnie opór elektryczny i moc wydzielaną w oporniku;

  • obliczać maksymalną niepewność pomiarową.

1. Wyznaczenie oporu elektrycznego i mocy wydzielanej w oporniku

Krótkie przypomnienie:
Prawo Ohma odnosi się do zależności między natężeniem prądu (I) płynącym w przewodniku a napięciem (U) przyłożonym między końcami tego przewodnika. Napięcie mierzy się w woltach (V), a natężenie – w amperach.
Tę zależność zapisujemy w postaci wzoru:

I=1R·U

gdzie R [[Ω]]\pojecie‑ref={opór elektryczny}– opór elektryczny. Z prawa Ohma wynika, że miarą oporu przewodnika jest stosunek napięcia między końcami przewodnika do natężenia w nim prądu, który tamtędy płynie:

R=UI

Aby wyznaczyć wartość oporu elektrycznego żarówki, trzeba zatem zmierzyć napięcie i natężenie prądu za pomocą odpowiednich mierników.

Amperomierz to przyrząd służący do pomiaru natężenia prądu. Aby tego pomiaru dokonać, prąd musi przepływać przez miernik, dlatego amperomierz podłącza się do obwodu szeregowo. Prawidłowy pomiar natężenia prądu jest możliwy dzięki temu, że amperomierz ma bardzo mały opór w porównaniu z innymi oporami w obwodzie. Gdyby opór miernika był duży, to sama obecność amperomierza zmieniłaby natężenie mierzonego prądu.

Woltomierz to przyrząd służący do pomiaru napięcia prądu. Aby je wyznaczyć, wystarczy przyłożyć końce woltomierza do dwóch końców przewodnika. Oznacza to, że woltomierz podłączamy równolegle. Powinien on mieć duży opór elektryczny w porównaniu z oporem elementu obwodu, do którego jest podłączony. Gdyby było inaczej, to przez miernik płynąłby prąd o dużym natężeniu, co zmieniałoby wartości wielkości fizycznych w obwodzie.

Przypomnijcie sobie, w jaki sposób można wyznaczyć opór elektryczny opornika (takie doświadczenie juz przeprowadzaliscie na jednej z poprzednich lekcji. Pomocne w prawidłowych rozważaniach będą poniższe ćwiczenia.

Ćwiczenie 1

Następnie trzeba wykonać pomiary i wyznaczyć opór elektryczny odbiornika energii elektrycznej.

Za pomocą tego samego zestawu doświadczalnego możesz wyznaczyć moc żarówki. Gdy znasz napięcie (U) i natężenie (I), możesz obliczyć moc (P):

P=U·I

Jednostką mocy jest wat (W). Przypomnijcie sobie z poprzedniej lekcji, w jaki sposób wyznacza się moc żarówki.

Dzięki pomiarowi napięcia elektrycznego i natężenia prądu można wyznaczyć dwie wielkości fizyczne – opór elektryczny i moc badanego odbiornika energii. Pozyskane dane mogą być przydatne w dalszym określaniu zależności między wielkościami fizycznymi, np. między oporem żarówki a przyłożonym do niej napięciem lub między mocą urządzenia a przyłożonym do niego napięciem. Analiza otrzymanych wyników może przyczynić się do znalezienia nowych zależności międy wielkościami fizycznymi.

Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Doświadczenie 1

Wyznaczenie oporu elektrycznego i mocy żarówki.

Co będzie potrzebne
  • przewody elektryczne;

  • żarówka (6 V / 2,7 W) lub opornik (10 Ω);

  • amperomierz cyfrowy lub analogowy;

  • woltomierz cyfrowy lub analogowy;

  • trzy ogniwa R14 (R20);

  • dwie listewki;

  • taśma klejąca;

  • nożyczki.

Instrukcja
  1. Zbuduj obwód elektryczny składający się z: przewodów, żarówki (opornika), amperomierza i woltomierza.

  2. Listewki połącz ze sobą taśmą klejącą, tak aby utworzyły „korytko” na baterie.

  3. Odczytaj dokładność pomiarową używanych mierników.

  4. Narysuj schemat układu doświadczalnego.

  5. Sporządź tabelkę, w której umieścisz wyniki pomiarów (wystarczą trzy).

    Doświadczenie – wyniki pomiarów
    Nr pomiaru
    U,V
    I,A
    R,Ω
    P=U·I,W
    1        
    2        
    3        
    Średnia arytmetyczna        
Podsumowanie
  1. Oblicz średnią wartość wyników pomiaru napięcia i natężenia, a następnie wyznacz wartość oporu elektrycznego żarówki i moc żarówki.

    1. Wyznaczona wartość średnia oporu elektrycznego żarówki: ……………

    2. Wyznaczona wartość średnia mocy żarówki: ……………

    3. Dokładność amperomierza wynosi ……………, a woltomierza …………….

Opór elektryczny i moc żarówki można wyznaczyć, dzięki wykonanym pomiarom napięcia i natężenia prądu który przez nią płynie.

Niepewność pomiaru:

Wiadomo, że pomiar oporu czy moc obarczony jest niepewnością. Największą wartość oporu uzyskamy, gdy do wzoru R=UI wstawimy największą wartość zmierzonego napięcia i minimalną natężenia prądu. Najmniejszą wartość oporu uzyskamy, jeżeli do tego wzoru wstawimy najmniejszą wartość napięcia i największą wartość natężenia prądu. Na podstawie tej informacji wyznacz największą i najmniejszą wartość oporu żarówki (przy danym napięciu zasilającym).

Moc żarówki wyznaczymy z wzoru P=U·I. Na podstawie tej zależności i opisanego sposobu wyznaczenia minimalnej i maksymalnej wartości oporu oblicz minimalną i maksymalną wartość mocy żarówki.

Zanim przystąpisz do wyznaczania przedziału, w którym znajdują się otrzymane w wyniku pomiarów wartości oporu i mocy żarówki, przeanalizuj poniższy przykład:

Przykład 1

Załóżmy, że podczas doświadczenia odczytano wskazania woltomierza U = 12,5 V i amperomierza I = 340 mA. Oznacza to wartość oporu R = 36,8 Ω i mocy żarówki P = 4,25 W.

Mierniki, jakich używano, miały dokładność ± 0,1 V i ± 2 mA. Oznacza to, że napięcie ma wartość w przedziale od 12,4 V do 12,6 V, a natężenie prądu ma wartość w przedziale od 0,338 A do 0,342 A.

Opór obliczamy z zależności R=UI, czyli największą możliwą wartość oporu otrzymamy dzieląc U = 12,6 V przez natężenie prądu I = 0,338 A. Daje to wartość oporu Rmax około 37,3 Ω. Obliczenie minimalnej wartości oporu daje Rmin około
36,5 Ω. Maksymalną moc obliczamy mnożąc maksymalne wartości natężenia prądu i napięcia, co daje Pmax = 4,31 W. Obliczenia minimalnej mocy dają wynik Pmin = 4,19 W.

Ostatecznie możemy zapisać, że opór żarówki wynosi R = 36,8 Ω ± 0,5 Ω, natomiast moc żarówki to P = 4,25 W ±0,05 W.

Sprawdźcie wszystkie etapy powyższych obliczeń. Następnie przeprowadźcie taką samą analizę własnych wyników.

Podsumowanie

  • Aby wyznaczyć opór elektryczny i moc żarówki (lub innego elementu), trzeba zbudować obwód elektryczny składający się z: przewodów elektrycznych, baterii, żarówki (lub innego elementu), amperomierza i woltomierza. Następnie należy dokonać pomiaru napięcia i natężenia prądu. Na podstawie uzyskanych wyników doświadczalnych wyznaczymy opór i moc.

  • Opór elektryczny (R) oblicza się, dzieląc napięcie (U) przez natężenie (I), czyli ze wzoru:
    R=UI

  • Moc (P) oblicza się, mnożąc napięcie (U) przez natężenie (I), czyli ze wzoru:
    P=U·I

  • Po obliczeniu oporu lub mocy należy uwzględnić niepewność pomiarową związaną między innymi z dokładnością użytych mierników.

Praca domowa
Polecenie 1.1

Dwa oporniki o oporach R1 = 10 Ω i R2 = 20 Ω połączono równolegle i podłączono do napięcia U = 30 V. Do obwodu włączono amperomierz tak, że umożliwia pomiar całkowitego natężenia prądu płynącego w obwodzie.

  1. Narysuj schemat tego układu.

  2. Oblicz natężenie prądu płynącego przez każdy z oporników i wskazania amperomierza.

  3. Oblicz moc wydzielaną w każdym z oporników.

Polecenie 1.2

Te same dwa oporniki połączono szeregowo i podłączono do napięcia 30 V. Podłączono również odpowiednio amperomierz.

  1. Narysuj schemat tego układu.

  2. Oblicz natężenia prądu płynącego przez każdy z oporników i wskazania amperomierza.

  3. Oblicz moc wydzielaną w każdym z oporników.

  4. Oblicz napięcie między końcami każdego z oporników.

Słowniczek

niepewność pomiarowa

– miara rozrzutu wyników serii pomiarów danej wielkości fizycznej; nazywana jest też błędem pomiarowym. Podczas obliczania niepewności pomiarowej należy uwzględnić m.in.: błędne odczytanie wskazań przyrządów analogowych, dokładność przyrządów pomiarowych (każdy przyrząd ma określoną najmniejszą podziałkę) oraz liczbę pomiarów.

opór elektryczny

– stosunek napięcia do natężenia prądu elektrycznego płynącego przez obwód elektryczny.

wat (W)

– jednostka mocy w układzie SI.