To, że niektóre substancje działają toksycznie na organizm ludzki, jest oczywiste. Wiadomo również, że nawet czysta woda, pita w nadmiarze, może szkodzić, ponieważ wypłukuje niektóre mikroelementy i witaminy z organizmu. Czym zatem jest trucizna i jak skutecznie zapobiegać zatruciom?

Już wiesz
  • że bezpieczeństwo ratownika jest najważniejsze;

  • jak zbadać oddech i ułożyć poszkodowanego w pozycji bocznej bezpiecznej;

  • jakich informacji udzielić dyspozytorowi, wzywając pogotowie ratunkowe.

Nauczysz się
  • określać, czym jest trucizna i od czego zależą objawy zatrucia;

  • opisywać rodzaje i najczęstsze przyczyny zatruć;

  • wyjaśniać podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku zatruć.

1. Zatrucie i jego objawy

Zatrucie to reakcja na wprowadzenie lub przedostanie się do organizmu trucizny. Jest to substancja, która po wchłonięciu się do organizmu powoduje zaburzenia w jego funkcjonowaniu, czasem doprowadzając nawet do śmierci.

Ciekawostka

Jaka nauka zajmuje się truciznami?

Nauka zajmująca się truciznami to toksykologia. Jej nazwa pochodzi od łacińskiego słowa toxicus – 'trucizna' i greckiego logos – 'nauka'.

Każda substancja w zależności od dawki może działać szkodliwie na organizm, czyli stać się trucizną. Paracelsus, uważany współcześnie za ojca toksykologii, mówil: Wszystko jest trucizną i nic nią nie jest, bo to dawka czyni truciznę . Na przykład morfina, podawana w małych dawkach, jest silnym lekiem przeciwbólowym stosowanym w przypadku chorób nowotworowych czy zawału mięśnia sercowego, a przyjmowana w dużych dawkach prowadzi do niewydolności oddechowej i śmierci.
Objawy występujące u osób, które uległy zatruciu, są bardzo zróżnicowane i zależą od rodzaju i dawki przyjętej trucizny, drogi wchłaniania (ilustracja 1), płci, wieku, ogólnego stanu zdrowia i odżywiania, a także czynników zewnętrznych, takich jak temperatura, czas wchłaniania czy wilgotność powietrza.

Ważne!

Nie ma charakterystycznych objawów wspólnych dla wszystkich zatruć. W ogromnej mierze zależą one od rodzaju i dawki przyjętej trucizny. W rozpoznaniu zatrucia ważna jest baczna obserwacja zatrutego, zwłaszcza jego zachowania oraz wywiad z nim i jego otoczeniem.

Zatrucia są najczęściej wywoływane przez:

  • leki (nasenne, psychotropowe i przeciwbólowe),

  • środki ochrony roślin (pestycydy),

  • rozpuszczalniki i artykuły gospodarstwa domowego,

  • alkohol – metylowy i etylowy,

  • tlenek węgla – czad,

  • bakterie salmonelli,

  • jad kiełbasiany,

  • narkotyki,

  • muchomora sromotnikowego.

Polecenie 1

Zastanów się i powiedz, jakimi drogami mogą przedostawać się do organizmu wyżej wymienione trucizny.

2. Rodzaje i przyczyny zatruć

Ze względu na szybkość działania trucizny w organizmie zatrucia dzielimy na trzy grupy.

  • Zatrucia ostre charakteryzują się bardzo szybkim rozwojem szkodliwych zmian w organizmie. Powstają w krótkim czasie po wprowadzeniu jednorazowej dawki trucizny. Na ogół objawy uszkodzenia organizmu lub śmierć występują w ciągu 24 godzin od przedostania się trucizny do organizmu.

  • Zatrucia podostre to szkodliwe zmiany w organizmie występujące mniej gwałtownie, po podaniu jednorazowej lub kilkakrotnej dawki.

  • Zatrucia przewlekłe powstają wskutek działania małych dawek trucizny podawanych przez dłuższy okres, na ogół pod wpływem kumulacji trucizny w organizmie. Powstają zwykle w wyniku zatruć przypadkowych, np. substancjami toksycznymi zanieczyszczającymi środowisko człowieka, które występują przeważnie w tak małych stężeniach, że wywołują wyłącznie działanie przewlekłe.

Ze względu na skutki działania trucizny zatrucia dzielimy na odwracalne i nieodwracalne. Zatrucia odwracalne to takie, w przypadku których po przerwaniu wchłaniania trucizny, organizm wraca całkowicie do zdrowia. Trucizna najczęściej zostaje zupełnie usunięta z organizmu. Zatrucia nieodwracalne natomiast pozostawiają zmiany w funkcjonowaniu organizmu, nawet po całkowitym wyeliminowaniu z niego trucizny. Zazwyczaj skutki pozostają odczuwalne do końca życia. Biorąc pod uwagę przyczyny powstawania zatruć, można je podzielić na rozmyślne i przypadkowe.

  • Zatrucia rozmyślne (samobójcze lub zbrodnicze) to najczęściej zatrucia ostre. Dochodzi do nich w wyniku przestępstwa lub chęci pozbawienia się życia. Przyczyny zatruć samobójczych to m.in. choroby psychiczne i (coraz częściej) depresja.

  • Zatrucia przypadkowe mogą być ostre (jak w przypadku zatruć rozmyślnych) lub przewlekłe. Najczęstsze ich przyczyny to: roztargnienie, pośpiech, pomyłka, nieświadomość zagrożenia, nieprzestrzeganie przepisów i zasad BHP. Zatrucia te mogą być również wynikiem ograniczonej zdolności oceny konsekwencji własnych działań, np. w przypadku dzieci albo osób pozostających pod wpływem alkoholu lub innych środków odurzających.

3. Pierwsza pomoc w przypadku zatrucia

Ogólne zasady dotyczące pierwszej pomocy w przypadku zatruć:

  • zadbaj o własne bezpieczeństwo – szczególnie istotne jest to w przypadku jednoczesnego zatrucia więcej niż jednej osoby,

  • przerwij wchłanianie trucizny,

  • sprawdź, czy zatruty jest przytomny i czy oddycha – postępuj zgodnie z algorytmem BLS,

  • wezwij pomoc,

  • spróbuj zidentyfikować truciznę,

  • nie zostawiaj poszkodowanego samego,

  • dalsze działania, czyli podawanie odtrutek oraz przyspieszanie wydalania trucizny należy zostawić lekarzom.

Zapamiętaj!

Odtrutką, którą możesz bezpiecznie zastosować jeszcze przed przybyciem służb ratunkowych, jest tlen zawarty w powietrzu. Stosuje się go w przypadku trucizn (np. tlenek węgla, dym) wprowadzanych do organizmu przez układ oddechowy.

4.
Zatrucie tlenkiem węgla (CO)

Tlenek węgla, potocznie zwany czadem, jest gazem silnie trującym, bezwonnym, bez koloru i smaku. Jest on więc praktycznie niewyczuwalny dla człowieka. Dostaje się do organizmu przez układ oddechowy, po czym jest wchłaniany do krwiobiegu, gdzie hemoglobina łączy się z nim, zamiast z tlenem. Uniemożliwia to prawidłowe rozprowadzanie tlenu w organizmie.

Ciekawostka

Dlaczego tlenek węgla uniemożliwia rozprowadzenie tlenu po organiźmie?

Tlenek węgla łączy się z hemoglobiną 256 razy silniej niż tlen, w wyniku czego traci ona zdolność przenoszenia tlenu.

Czad powstaje w wyniku niepełnego spalania (tj. spalania przy niedostatecznej ilości tlenu) substancji zawierających węgiel (np. drewno, benzyna, ropa, węgiel, nafta, propan, gaz ziemny, gazy przemysłowe itd.). O sposobach zapobiegania powstawaniu czadu i zatruciom czadem można przeczytać iMe73KkQt8tutaj.

Najczęstsze przyczyny zatruć tlenkiem węgla:

  • brak wentylacji lub niewystarczająca wentylacja w pomieszczeniach, w których znajdują się urządzenia grzewcze (np. zaklejanie kratek wentylacyjnych);

  • brak dostatecznej ilości tlenu w pomieszczeniu, spowodowany np. szczelnością okien, niedrożnymi otworami w drzwiach do łazienki czy kuchni;

  • tzw. ujemny ciąg, czyli cofanie się gazów (dymu) do pomieszczenia;

  • niedrożność, uszkodzenia czy pęknięcia kominów;

  • obecność spalin silników samochodowych w niewłaściwie wentylowanych pomieszczeniach.

Niewinny płomień gazu może stać się śmiertelnie niebezpieczny, gdy w jego otoczeniu będzie zbyt mało tlenu

Typowe objawy zatrucia tlenkiem węgla:

  • ból i zawroty głowy,

  • tętnienie w skroniach,

  • szum w uszach,

  • osłabienie słuchu,

  • duszność,

  • postępujące zobojętnienie,

  • nudności,

  • wymioty,

  • wrażenie ciemności,

  • trudności z oddychaniem,

  • senność.

Ważne!

Osłabienie, znużenie i senność, jakie czuje zatruty, a także zaburzenia orientacji, widzenia i zdolności oceny zagrożenia powodują, że staje się on bezbronny i nie potrafi sam sobie pomóc.

Udzielając pierwszej pomocy w przypadku zatrucia tlenkiem węgla, nie zapominaj o swoim bezpieczeństwie. Przerwij działanie trucizny, a następnie:

  • natychmiast zapewnij dopływ świeżego powietrza:

    • otwórz okna i drzwi, by z pomieszczenia usunąć truciznę;

    • jak najszybciej wynieś poszkodowanego na świeże powietrze;

  • jeśli po wyniesieniu na świeże powietrze poszkodowany nie oddycha, niezwłocznie wezwij służby ratunkowe i rozpocznij resuscytację krążeniowo‑oddechową;

  • jeżeli poszkodowany oddycha, ale jest nieprzytomny, ułóż go w pozycji bocznej bezpiecznej, a następnie wezwij służby ratunkowe. Pamiętaj o kontrolowaniu oddechu do czasu przyjazdu służb ratunkowych.

Zapamiętaj!

Tlenek węgla jest lżejszy od powietrza i dlatego gromadzi się głównie pod sufitem. Udzielając pierwszej pomocy, staraj się trzymać głowę jak najniżej i pamiętaj, że przy jego dużych stężeniach wystarczy kilka wdechów, by stracić przytomność.

Instrukcja: Pierwsza pomoc w przypadku zatrucia tlenkiem węgla
Krok

Oceń miejsce zdarzenia pod kątem bezpieczeństwa.

Krok

Zapewnij poszkodowanemu dopływ świeżego powietrza (otwórz okna i drzwi, wynieś go na zewnątrz itp.).

Krok

Przeprowadź kontrolę funkcji życiowych.

Krok

Wezwij pogotowie ratunkowe.

Krok

Jeśli poszkodowany oddycha – ułóż go w pozycji bocznej i kontrolując oddech, zaczekaj na przyjazd ambulansu.

Krok

Jeżeli poszkodowany nie oddycha – rozpocznij RKO.

5. Zatrucie lekami

Lekarstwa są obecnie najczęstszą przyczyną zatruć. Ponad połowa przypadków ostrych zatruć w Polsce to rezultat nieświadomego przedawkowania lub działań celowych – zamierzonych bądź demonstracyjnych prób samobójczych, polegajacych najczęściej na zażyciu leków nasennych i psychotropowych.

Ciekawostka

Czy zatrucia lekami zawsze były najczęstszym rodzajem zatruć?

Do lat 60. ubiegłego wieku nie odnotowywano zatruć spowodowanych lekarstwami, ponieważ lekarsw było zdecydowanie mniej i dostęp do nich nie był tak łatwy jak obecnie.

Zasady postępowania podczas udzielania pomocy w przypadku zatrucia lekami:

  • upewnij się, że wokół ciebie jest bezpiecznie;

  • sprawdź, czy poszkodowany jest przytomny i czy oddycha; postępuj zgodnie z algorytmem BLS:

    • jeżeli jest przytomny, dowiedz się jak najwięcej o poszkodowanym i wezwij służby ratunkowe,

    • jeżeli oddycha, ale jest nieprzytomny, ułóż go w pozycji bocznej bezpiecznej, a następnie wezwij służby ratunkowe, pamiętaj o kontrolowaniu oddechu do czasu przyjazdu służb ratunkowych,

    • jeżeli nie oddycha, niezwłocznie wezwij służby ratunkowe i rozpocznij resuscytację krążeniowo‑oddechową;

  • spróbuj zidentyfikować truciznę, dowiedzieć się od poszkodowanego, jakie lekarstwa połknął, zwrócić uwagę na puste opakowania po lekach, podejrzane buteleczki, fiolki, naczynia i oddaj je lekarzowi;

  • nie zostawiaj poszkodowanego samego;

  • dalsze działania, czyli podawanie odtrutek oraz przyspieszanie wydalania trucizny należy zostawić lekarzom.

Zawsze trzeba próbować zidentyfikować przedawkowaną substancję. Jeśli poszkodowany nie potrafi udzielić tej informacji, bo jest nieprzytomny, zbyt młody albo odmawia współpracy, należy odszukać puste opakowania po lekach
Ważne!

Przy zatruciach lekami nie należy prowokować wymiotów ani podawać poszkodowanemu niczego do picia. Decyzję o ewentualnym płukaniu żołądka podejmie lekarz w szpitalu.

Instrukcja: Pierwsza pomoc w przypadku zatrucia lekami
Krok

Oceń miejsce zdarzenia pod kątem bezpieczeństwa.

Krok

Sprawdź funkcje życiowe, następnie postępuj zgodnie z algorytmem BLS.

Krok

Spróbuj zidentyfikować truciznę: porozmawiaj z poszkodowanym (jeśli jest przytomny) lub przeszukaj miejsce zdarzenia celem znalezienia opakowań po lekach, fiolek i wszystkiego, co może wydawać się przyczyną zatrucia.

Krok

Nie zostawiaj poszkodowanego samego.

Krok

Nie wywołuj wymiotów, nie podawaj odtrutek – decyzję o takich czynnościach podejmuje lekarz!

6. Zatrucie środkami chemicznymi

Środki chemiczne są stosunkowo rzadką przyczyną zatruć. Mogą przedostać się do organizmu przez skórę, układ oddechowy lub pokarmowy. Udzielając pierwszej pomocy, trzeba zawsze zachować daleko idącą ostrożność, by samemu nie zostać zatrutym lub oparzonym. Podobnie jak przy zatruciach lekami, bardzo ważna jest identyfikacja substancji trującej. Postępowanie w czasie udzielania pierwszej pomocy jest takie samo, jak przy zatruciach lekami. Pamiętaj jednak o następujących zasadach:

  • pod żadnym pozorem nie prowokuj wymiotów, aby nie narażać poszkodowanego na ponowne oparzenia dróg oddechowych i pokarmowych,

  • każ poszkodowanemu wypłukać kilkakrotnie jamę ustną letnią wodą,

  • uważaj, by samemu nie zostać poszkodowanym,

  • nie neutralizuj substancji chemicznych w żołądku,

  • możesz podać niewielką ilość wody, którą poszkodowany powinien pić małymi łykami, rozcieńczając w ten sposób środek chemiczny znajdujący się w żołądku,

  • przy zatruciach środkami chemicznymi, prowadząc resuscytację, ogranicz się tylko do uciskania klatki piersiowej. Wykonywanie sztucznego oddychania metodą usta‑usta może być dla ciebie niebezpieczne – możesz ulec zatruciu!

Zatrucia chemiczne zazwyczaj są przypadkowe. Można się z nimi spotkać w życiu codziennym, np. zatruwając się chemikaliami używanymi w gospodarstwie domowym. Na opakowaniach substancji niebezpiecznych umieszcza się piktogramy, które informują o zagrożeniach związanych z danym produktem. W połowie 2015 r. zaczęły obowiązywać nowe, ujednolicone wzory piktogramów, ale ponieważ w domach prawdopodobnie można jeszcze zastać produkty z poprzednio obowiązującymi, na ilustracji 4. przedstawiono oba wzory.

Powyższe piktogramy można znaleźć np. na środkach czyszczących znajdujących się w każdej kuchni
Instrukcja: Pierwsza pomoc w przypadku zatrucia środkami chemicznymi
Krok

Oceń miejsce zdarzenia pod kątem bezpieczeństwa.

Krok

Sprawdź funkcje życiowe poszkodowanego, następnie postępuj zgodnie z algorytmem BLS.

Krok

Spróbuj zidentyfikować truciznę: porozmawiaj z poszkodowanym (jeśli jest przytomny) lub przeszukaj miejsce zdarzenia celem znalezienia opakowań po detergentach i wszystkiego, co może wydać ci się przyczyną zatrucia.

Krok

Nie zostawiaj poszkodowanego samego.

Krok

Nie wywołuj wymiotów, nie neutralizuj substancji chemicznych w żołądku – decyzję o takich czynnościach podejmuje lekarz!

Krok

Jeśli poszkodowany jest przytomny, każ mu przepłukać jamę ustną letnią wodą. Możesz mu podać jej niewielką ilość do wypicia, by rozcieńczyć środek chemiczny znajdujący się w żołądku.

Krok

Prowadząc RKO, ogranicz się tylko do uciskania klatki piersiowej. Wykonywanie sztucznego oddychania może być dla ciebie niebezpieczne!

Podsumowanie

  • Zatrucie to reakcja na wprowadzenie lub przedostanie się do organizmu trucizny.

  • Trucizna to substancja, która po wchłonięciu do organizmu zaburza jego funkcje i może doprowadzić do śmierci.

  • W zatruciach kluczowe jest odizolowanie poszkodowanego od trucizny (przerwanie wchłaniania trucizny) oraz identyfikacja substancji trującej.

  • Wdychanie nawet niewielkiej ilości tlenku węgla może spowodować zatrucie objawiające się silnym bólem głowy, wymiotami czy utratą przytomności.

  • Leki są najczęstszą przyczyną zatruć w Polsce.

  • Substancje chemiczne są rzadką przyczyną zatruć, ale ze względu na swoje właściwości – bardzo niebezpieczną.

  • Wzywając pomoc, pamiętaj o numerach alarmowych.

Praca domowa
Polecenie 2.1

Sprawdź, jakich substancji niebezpiecznych używa się najczęściej w twoim domu. Pomogą ci w tym piktogramy umieszczane na etykietach produktów. Przy okazji sprawdź, gdzie te preparaty są przechowywane i czy nie ma do nich łatwego dostępu (np. młodsze rodzeństwo).

Polecenie 2.2

Jeżeli w domu korzystasz z jakiegokolwiek źródła ognia (urządzenia gazowe itp.), zapytaj rodziców, jak chronicie się przed tlenkiem węgla.

Słowniczek

Definicja: hemoglobina

składnik krwi odpowiedzialny za rozprowadzanie tlenu w całym organizmie

Definicja: odtrutka

(antidotum) substancja znosząca lub zmniejszająca toksyczność trucizny albo powodująca zniesienie efektu biochemicznego spowodowanego działaniem trucizny; jej podawanie jest jedną z metod leczenia ostrych zatruć

Definicja: substancja

jednorodna materia o ściśle określonym składzie chemicznym i fizycznym; może mieć postać stałą, płynną lub gazową

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6