Wycieczki przyrodnicze dostarczają wielu informacji o środowisku. W parku, na łące, na polu poznasz żyjące tam rośliny i zwierzęta. Zanim wyruszysz na wyprawę, warto ustalić cel i miejsce oraz przygotować potrzebne przedmioty. W terenie bardzo przydają się mapa i kompas. Jeśli nauczysz się nimi posługiwać, to bez problemu trafisz do wybranego miejsca. Obserwowane obiekty przyrodnicze łatwiej zapamiętasz, jeśli je opiszesz lub sfotografujesz.

Orientowanie mapy za pomocą kompasu przydaje się podczas wycieczek terenowych

1. Idziemy na wycieczkę

Przed wyprawą w teren należy:

  • ustalić cel wycieczki;

  • przygotować przedmioty potrzebne do obserwacji w terenie (lupę, lornetkę, mapę, kompas, przybory do pisania, aparat fotograficzny);

  • przygotować prowiant;

  • ubrać się odpowiednio do pory roku i rodzaju wycieczki.

Podczas wycieczki należy:

  • dbać o bezpieczeństwo własne i innych;

  • wykonywać polecenia nauczyciela.

Nie wolno:

  • płoszyć ani dotykać dzikich zwierząt;

  • niszczyć roślin;

  • śmiecić.

2. Używamy mapy

W poruszaniu się w terenie pomaga mapa. Jest to pomniejszony obraz terenu widziany z góry. Do prawidłowego odczytania treści mapy służy legenda, która zawiera tytuł mapy, skalę, w jakiej jest wykonana, objaśnienia użytych skrótów i znaków.

Rodzaje znaków kartograficznych:

  • powierzchniowe – rysunki obrazujące na przykład las, jezioro, duże miasto, pole;

  • liniowe – oznaczające rzeki, drogi, linie kolejowe, granice państw;

  • punktowe – za ich pomocą zaznacza się małe miasta, wsie, kościoły, pomniki i inne.

3. Co to jest magnes?

Magnes to przedmiot, który wytwarza pole magnetyczne. Dzięki temu może przyciągać inne przedmioty wykonane ze stali lub żelaza. Każdy magnes ma dwa bieguny: północny i południowy, często oznaczane kolorami (biegun północny oznaczany jest kolorem niebieskim, zaś południowy – czerwonym). Dwa magnesy przyciągają się, jeśli są do siebie zwrócone różnymi biegunami. Gdy są zwrócone tymi samymi biegunami, wówczas się odpychają.

4. Jak działa kompas?

Najważniejszym elementem kompasu jest igła magnetyczna. Ma ona dwa bieguny – północny i południowy. Bieguny igły magnetycznej kompasu oddziałują z biegunami magnetycznymi Ziemi i dzięki temu za pomocą kompasu możemy wyznaczyć kierunki świata. Igła magnetyczna zawsze ustawia się w kierunku północ‑południe.

Wyznaczanie kierunków za pomocą kompasu:

  • ustaw poziomo kompas z dala od innych magnesów, żelaznych lub stalowych przedmiotów, linii wysokiego napięcia;

  • odczekaj, aż igła przestanie się poruszać i wskaże północ;

  • obróć kompas tak, by igła ustawiła się zgodnie z opisem północy na tarczy kompasu;

  • wyznacz pozostałe kierunki.

5. Gdy kompas nie działa

Sposoby wyznaczania kierunku północnego bez użycia kompasu:

  • nocą Gwiazda Polarna wyznacza kierunek północny;

  • za pomocą zegarka ze wskazówkami – po skierowaniu wskazówki godzinowej w stronę Słońca linia dzieląca na połowę kąt pomiędzy tą wskazówką a godziną 12 wskazuje południe;

  • samotne głazy oraz pnie drzew są porośnięte mchem głównie od strony północnej;

  • samotnie rosnące drzewo ma po stronie południowej dłuższe i grubsze gałęzie (z wyjątkiem drzew rosnących w górach, których i wielkość, i ułożenie gałęzi zależy od wiatru);

  • na ściętym pniu drzewa słoje leżą bliżej siebie od strony północnej.

6. Odległości na mapie

Mapa to obraz terenu widziany w pomniejszeniu, czyli w skali. Zapisuje się ją na kilka sposobów.

  • Skala liczbowa to ułamek określający stosunek odległości na mapie do odległości rzeczywistej. Zapisuje się ją na przykład 1:1000 lub 11000. Zapis taki czytamy „jeden do tysiąca”.

  • Skala mianowana jest porównaniem odległości na mapie do odległości rzeczywistej, jaką odwzorowuje. Zapisuje się ją na przykład 1 cm – 10 km, co czytamy: 1 cm na mapie odpowiada 1 km w terenie.

  • Podziałka liniowa to graficzny obraz skali.

7. Wysokości na mapie

Wysokość bezwzględna to wysokość mierzona od poziomu morza. Zapisuje się ją na przykład tak: 1500 m n.p.m., co czytamy jako: tysiąc pięćset metrów nad poziomem morza. Wysokość względna to wysokość mierzona od dowolnie wybranego punktu.
Wysokości terenu przedstawia się na mapie za pomocą poziomic. Są to linie łączące punkty o tej samej wysokości bezwzględnej nad poziomem morza.

8. Co nas otacza?

Składniki krajobrazu
Składniki krajobrazu
antropogeniczne naturalne
ożywione nieożywione
zabudowania, drogi, linie kolejowe, sztuczne jeziora, kanały rośliny, zwierzęta, grzyby ukształtowanie terenu, pogoda, wody (rzeki, jeziora, morza), skały

9. Przyroda wokół nas

Rośliny, które napotykamy, możemy podzielić na drzewa, krzewy i rośliny zielne.

  • Drzewa mają wyraźnie zaznaczony pień. Są na ogół wysokie. Dzieli się je na iglaste i liściaste.

  • Krzewy są niższe od drzew. Również mają zdrewniały pęd, ale nie mają pnia.

  • Rośliny zielne nie mają zdrewniałych części. Wśród nich wyróżnia się byliny, których nadziemne części obumierają jesienią, zaś podziemne części przeżywają do wiosny.

Dookoła nas żyje także wiele zwierząt. Są wśród nich m.in. ssaki (zwierzęta o ciele pokrytym włosami) i ptaki (zwierzęta przystosowane do lotu, pokryte piórami).

10. Co to znaczy, że się poruszamy?

Ruch to zmiana położenia obiektu (ciała) względem innych obiektów. Jeśli obiekt nie zmienia swojego położenia, to znajduje się w spoczynku. Ciała poruszają się z określoną prędkością. Prędkość to stosunek drogi do czasu, w jakim została pokonana. Podajemy ją w metrach na sekundę lub kilometrach na godzinę.

Rodzaje ruchu
- ze względu na tor:

  • ruch prostoliniowy (np. jazda samochodów na autostradzie po prostym odcinku);

  • ruch krzywoliniowy (np. jazda samochodu na zakręcie);

- ze względu na zmiany prędkości:

  • jednostajny (kiedy prędkość nie ulega zmianie);

  • przyspieszony (np. gdy samochód zwiększa prędkość);

  • opóźniony (np. gdy samochód hamuje).

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6
Ćwiczenie 7
Ćwiczenie 8
Ćwiczenie 9
Ćwiczenie 10
Ćwiczenie 11
Ćwiczenie 12
Ćwiczenie 13
Ćwiczenie 14
Ćwiczenie 15
Ćwiczenie 16
Ćwiczenie 17
Ćwiczenie 18
Ćwiczenie 19
Ćwiczenie 20
Ćwiczenie 21
Ćwiczenie 22
Ćwiczenie 23
Ćwiczenie 24

Test