Działalność człowieka w górach jest mocno utrudniona. Pofałdowany teren nie sprzyja budowie osiedli mieszkaniowych, tras komunikacyjnych czy też zakładów przemysłowych. Z kolei dla rolnictwa niekorzystne jest nachylenie stoków i dominacja słabych gleb górskich. Góry sprzyjają za to rozwojowi turystyki. Czy zatem w polskich górach człowiek zajmuje się tylko turystyką?

Już wiesz
  • jakie warunki naturalne występują w polskich górach;

  • jakie są główne gałęzie i działy gospodarki;

  • jakie bogactwa mineralne występują w polskich górach.

Nauczysz się
  • charakteryzować działalność gospodarczą człowieka w polskich górach;

  • wskazywać i wyjaśniać różnice w zagospodarowaniu poszczególnych regionów górskich;

  • oceniać znaczenie Tatr i Zakopanego dla polskiej turystyki;

  • opisywać rolę Specjalnych Stref Ekonomicznych dla gospodarki Sudetów.

1. Beskidy i Pogórze Karpackie – rolnictwo, przemysł, turystyka

Pogórze Karpackie oraz liczne doliny rzeczne w Beskidach to obszary gęsto zaludnione i to tam głównie człowiek prowadzi swoją działalność gospodarczą. Zdecydowanie przeważa ludność wiejska, która zajmuje się rolnictwem. W małych gospodarstwach indywidualnych uprawia się ziemniaki, owies i jęczmień oraz warzywa i owoce. Na łąkach i pastwiskach chowane są owce, bydło i kozy, a w przydomowych zagrodach drób. Rozwój rolnictwa wysokotowarowego utrudniają czynniki typowe dla obszarów górskich:

  • mały areał użytków rolnych (dużo lasów);

  • mało dobrych gleb – przeważają słabo rozwinięte górskie gleby inicjalne;

  • chłodniejszy klimat, który ogranicza wegetację;

  • nachylenie stoków – utrudnia zmechanizowaną uprawę ziemi, a także przyczynia się do szybkiej erozji (wymywania) gleb.

Ze względu na trudne warunki terenowe w Beskidach i na Pogórzu Karpackim nie rozwinęły się duże aglomeracje miejskie. Największym miastem jest Bielsko‑Biała (173 tys. mieszkańców), będące centralnym ośrodkiem Bielskiego Okręgu Przemysłowego. W okręgu tym niegdyś dominował przemysł lekki (włókienniczy), a w XX wieku rozwinął się głównie przemysł ciężki – m.in. fabryka samochodów Fiat w Bielsku‑Białej, huta metali kolorowych w Kętach (19 tys.), zakłady mechaniczne w Andrychowie (20 tys.), fabryka farb i lakierów w Cieszynie (35 tys.). W Żywcu (31 tys.) od 1856 r. działa znany browar.

Drugim największym miastem Beskidów jest Nowy Sącz (83 tys.), będący silnym ośrodkiem lokalnym, w tym węzłem transportowym i dawną stolicą województwa. Największe firmy przemysłowe to znany na świecie producent okien Fakro oraz zakłady kolejowe Newag.

Na wschód od Nowego Sącza znajduje się Karpacki Okręg Przemysłowy, który rozwinął się na bazie wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego. Dziś jednak pozyskuje się tam zaledwie 1–3 % krajowego wydobycia tych surowców. Mimo to działają 3 rafinerie ropy naftowej – w Jaśle (36 tys.), Gorlicach (28 tys.) i Jedliczach (5 tys.). Głównym ośrodkiem okręgu i regionu miało być Krosno (46 tys.), ale w 1999 r. utraciło status stolicy województwa. Ponadto w wyniku transformacji gospodarczej w mieście upadło wiele zakładów przemysłowych. Upadek grozi m.in. znanej hutcie szkła. Podobny los spotkał zagrożoną likwidacją dużą fabrykę autobusów w Sanoku (38 tys.).

LEGENDA MAPY

Polecenie 1

Odszukaj na mapie miejscowości wymienione w opisie powyżej.

Poza ropą i gazem ziemnym w Beskidach pozyskiwane są piaskowce, które wykorzystuje się do celów budowlanych. Natomiast biorąc pod uwagę ogół surowców naturalnych, wymienić trzeba drewno, które pozyskuje się z lasów głównie w Bieszczadach. Naturalnym surowcem energetycznym jest tzw. „biały węgiel”, czyli energia wód płynących. Na beskidzkich rzekach powstało wiele przepływowych elektrowni wodnych, m.in. w Solinie na Sanie, w Czorsztynie i Rożnowie na Dunajcu czy w Porąbce na Sole. Posiadają one jednak niewielkie moce – największa w Solinie ma 132 MW. Dla porównania elektrownia szczytowo‑pompowa „Porąbka‑Żar” w Międzybrodziu Żywieckim ma moc 500 MW.

Polecenie 2

Przypomnij, czym różnią się między sobą dwa rodzaje elektrowni wodnych – przepływowa i szczytowo‑pompowa.

Na rzekach przy elektrowniach wodnych powstały sztuczne zbiorniki, które mogą być wykorzystywane do celów rekreacyjnych. Najlepszym tego przykładem jest Zbiornik Soliński, gdzie uprawia się różne sporty wodne, a wokół znajdują się rozległe tereny wypoczynkowe.

W różnych częściach Beskidów rozwinęły się różne rodzaje turystyki. Do wędrówek pieszych zachęcają przede wszystkim „dzikie” krajobrazy Bieszczadów (połoniny) oraz wysokie grzbiety Beskidu Żywieckiego (Babia Góra). Dla narciarzy najlepiej zagospodarowany został Beskid Śląski i Żywiecki (Szczyrk, Wisła, Korbielów). Dla kuracjuszy najlepszym regionem jest Beskid Sądecki z wodami mineralnymi w Krynicy‑Zdroju, Piwnicznej‑Zdroju i Muszynie. Uzdrowiskami są też miejscowości z innych części Beskidów – Rabka‑Zdrój, Iwonicz‑Zdrój, Rymanów‑Zdrój.

Polecenie 3

Wyjaśnij, dlaczego najlepsze zagospodarowanie narciarskie jest w Beskidzie Śląskim.

2. Tatry, Pieniny, Podhale – turystyka i rolnictwo

Stosunkowo mały obszar Karpat Wewnętrznych cechuje się dużym urozmaiceniem terenu.

W najwyższych Tatrach i malowniczych Pieninach rozwinęła się przede wszystkim turystyka. Na płaskich obszarach Podhala dominuje rolnictwo z hodowlą i uprawami podobnymi do tych w Beskidach (bydło, owce, kozy, drób oraz ziemniaki, owies, jęczmień, warzywa i owoce).

Tatry są jednym z najbardziej obleganych przez turystów obszarów Polski. Znajdujące się u podnóża gór Zakopane nazywane jest zimową stolicą Polski. Miasto liczy 27 tys. mieszkańców, ale może przyjąć nawet dwukrotnie więcej gości. A jeśli dodać do tego bazę noclegową z okolicznych miejscowości, to okaże się, że każdego dnia Tatry mogą gościć około 100 tys. turystów i to tylko po polskiej stronie. Co przyciąga tak wiele osób w nasze najwyższe góry? Atrakcji jest mnóstwo, zarówno latem, jak i zimą. Najważniejsze z nich to:

  • malownicze krajobrazy wysokogórskie;

  • nieskażone, bogate środowisko przyrodnicze;

  • szlaki piesze, rowerowe, narciarskie;

  • kolejki górskie – linowa na Kasprowy Wierch, szynowa na Gubałówkę;

  • rozwinięta baza noclegowa i gastronomiczna;

  • regionalny folklor – twórczość ludowa, architektura, stroje, obyczaje, gwara, przysmaki lokalne (np. oscypki).

Polecenie 4

Przypomnij, dlaczego domy w górach mają spadziste dachy.

Piętą achillesową Zakopanego jest jego skomunikowanie z resztą kraju. Do miasta z Krakowa wiedzie jedna główna droga zwana „zakopianką”, która od wielu lat jest przebudowywana i zawsze tworzą się na niej korki, zwłaszcza w okresach zwiększonego ruchu turystycznego. Do Zakopanego dojeżdżają też pociągi, ale podróż jest długa ze względu na krętość linii kolejowej w górach. Po mieście i okolicach najlepiej poruszać się lokalnymi busami lub bryczkami konnymi, ponieważ znalezienie wolnego miejsca parkingowego często jest bardzo trudne.

Często zakorkowana główna droga wiodąca do Zakopanego, obok linia kolejowa

Pieninach główną atrakcją turystyczną są spływy tratwami po przełomie Dunajca. Od strony rzeki roztaczają się szczególnie piękne widoki na góry, m.in. na Trzy Korony. Dodatkową atrakcją jest folklor flisaków polskich i słowackich. Ponadto w pobliskiej Niedzicy i Czorsztynie znajdują się zamki, które położone są nad sztucznym Jeziorem Czorsztyńskim. Głównym ośrodkiem turystycznym Pienin po polskiej stronie jest uzdrowisko Szczawnica wraz z przyległym Krościenkiem nad Dunajcem. Po stronie słowackiej rolę tą spełnia miejscowość Czerwony Klasztor, która połączona jest mostem dla pieszych z polskimi Sromowcami Niżnymi, skąd wiedzie najkrótszy szlak na Trzy Korony.

Słowacki flisak w stroju ludowym podczas spływu tratwą po przełomie Dunajca
Warto wiedzieć

Wybierając się na wycieczkę w góry, trzeba być odpowiednio przygotowanym. Będąc już w górach, należy zachowywać się w sposób rozważny, bezpieczny i odpowiedzialny. Jest to bardzo istotne zarówno dla ludzi – turystów, mieszkańców gór, służb ratowniczych – jak i dla środowiska naturalnego. Oto kilka najważniejszych zasad dotyczących turystyki górskiej:

  • przed wyjściem w góry – ocenić swoją kondycję fizyczną, właściwie zaplanować trasę, zabrać ze sobą odpowiednią odzież, żywność i sprzęt przydatny w terenie (mapy, przewodniki, telefon, latarkę, zapałki, kompas, GPS), sprawdzić komunikaty o pogodzie i o stanie szlaków, zostawić na kwaterze informacje o swoim wyjściu;

  • w górach – poruszać się po wyznaczonych szlakach, nie odłączać od grupy, nie zbliżać do dzikich zwierząt i nie dokarmiać ich, nie niszczyć przyrody, nie śmiecić, nie hałasować;

  • w przypadku zagrożenia – nie wpadać w panikę i zachować spokój, rozważnie spróbować poradzić sobie samodzielnie albo wezwać na pomoc najbliższych ludzi, w sytuacjach krytycznych skorzystać z telefonu alarmowego (numery: 112, 985, 601 100 300).

3. Sudety i Przedgórze – przemysł i turystyka

Poza wyższymi partiami gór obszar Sudetów jest dosyć gęsto zaludniony. W odróżnieniu jednak od Karpat przeważają tu mieszkańcy miast. Co prawda również nie rozwinęły się wielkie aglomeracje, ale powstało kilka średnich i mnóstwo małych ośrodków miejskich. Największe z nich to dawne stolice województw – Wałbrzych (116 tys. mieszkańców) i Jelenia Góra (81 tys.). Następne pod względem wielkości miasta Sudetów – Kłodzko (27 tys.), Nowa Ruda (23 tys.), Świebodzice (23 tys.), Kamienna Góra (19 tys.) – są już znacznie mniejsze. Nieco większe ośrodki rozwinęły się na Przedgórzu Sudeckim, np. Świdnica (58 tys.), Nysa (44 tys.), Bolesławiec (39 tys.), Dzierżoniów (34 tys.), Zgorzelec (31 tys.), Bielawa (30 tys.).
O rozwoju gęstej sieci miejskiej w Sudetach i na Przedgórzu zdecydowało kilka czynników:

  • bogata baza surowcowa wykorzystywana do produkcji przemysłowej, czyli pozarolniczej działalności człowieka;

  • trudne, górskie warunki dla rozwoju rolnictwa;

  • stosunkowo korzystne ukształtowanie terenu dla osadnictwa, m.in. rozległe kotliny śródgórskie oraz słabiej pofałdowane obszary Pogórza i Przedgórza.

Polecenie 5

Na mapie poniżej odszukaj miasta wymienione w opisie powyżej; rozróżnij obszar Sudetów i Przedgórza Sudeckiego.

LEGENDA MAPY

Bogata przeszłość geologiczna Sudetów sprawiła, iż wśród skał, które je budują, znajduje się wiele cennych surowców mineralnych. W dawnych czasach wydobywano tu m.in. rudy metali: miedzi, żelaza, cynku i ołowiu oraz srebro i złoto. W połowie XX wieku w Kowarach eksploatowano uran, zaś do roku 1982 w Szklarach koło Niemczy – rudy niklu. Po powodzi z 1997 r. zamknięto zalaną kopalnię barytu i fluorytu w Boguszowie‑Gorcach. Rok później z powodów ekonomicznych zakończono wydobycie węgla kamiennego w Zagłębiu Wałbrzyskim. Obecnie głównym surowcem energetycznym Sudetów jest węgiel brunatny, eksploatowany w Zagłębiu Turoszowskim (około 15% krajowego wydobycia). Natomiast duże znaczenie w budownictwie mają liczne surowce skalne:

  • granity – Strzegom, Strzelin, Sobótka, Szklarska Poręba;

  • piaskowce – Pogórze Zachodniosudeckie, Kotlina Kłodzka;

  • marmury – Stronie Śląskie, Góry Kaczawskie;

  • bazalty – Pogórze Izerskie, Kotlina Kłodzka, Strzegom;

  • melafiry – okolice Wałbrzycha;

  • sjenity – okolice Niemczy i Ząbkowic Śląskich;

  • serpentynity – Nasławice koło Sobótki.

Ponadto w rejonach Kotliny Kłodzkiej, Wałbrzyskiej i Jeleniogórskiej czerpane są rozmaite wody mineralne.

Warto wiedzieć

Pozyskanie surowców mineralnych często wywołuje skutki szkodliwe dla człowieka i środowiska przyrodniczego. W Sudetach skutki te są niestety wyraźnie widoczne:

  • wydobycie węgla kamiennego – w rejonie Wałbrzycha i Nowej Rudy działały kopalnie, przy których powstały liczne hałdy i zwałowiska; na skutek podziemnych tąpnięć na powierzchni wystąpiły szkody górnicze; w dawnych szybach do dziś znajdują się różne gazy i substancje trujące, które niekiedy wydostają się na zewnątrz; zakłócone zostały też stosunki wodne; ponadto rozwinięty był m.in. przemysł koksochemiczny, który przyczynił się do znacznego zanieczyszczenia powietrza, wód i gleb;

  • wydobycie węgla brunatnego – w turoszowskiej kopalni odkrywkowej zerwanych zostało 24 km2 powierzchni ziemi wraz z glebą i roślinnością; powstało w tym miejscu wielkie wyrobisko; w pobliskiej elektrowni (a także w innych, znajdujących się po stronie czeskiej i niemieckiej) spalany jest węgiel, co skutkuje napływem do atmosfery związków siarki, które z kolei przyczyniają się do powstawania „kwaśnych deszczy”; ze względu na przeważające u nas wiatry zachodnie deszcze te bardzo często pojawiały się w Górach Izerskich, co doprowadziło do wyniszczenia tamtejszych lasów;

  • wydobycie surowców skalnych – w licznych kamieniołomach przekształcona została rzeźba powierzchni ziemi, powstały wyrobiska, hałdy, zwałowiska; w skali globalnej nie są to duże zmiany, jednak lokalnie mogą mieć znaczący wpływ na ukształtowanie terenu; uciążliwe są też same prace wydobywcze, przy których często używa się materiałów wybuchowych i niekiedy w rejonie kamieniołomów muszą być zamykane niektóre drogi; w okolicach kopalń panuje hałas, a w powietrzu unosi się skalny pył, do czego przyczynia się również transport urobku.

Skutkiem transformacji gospodarczej po 1989 roku była nie tylko likwidacja kopalń węgla kamiennego w Wałbrzychu i Nowej Rudzie, ale także upadek wielu innych zakładów przemysłowych, np. włókienniczych, elektromaszynowych, elektronicznych, ceramicznych czy hut szkła. By przeciwdziałać rosnącemu bezrobociu w regionie utworzono dwie Specjalne Strefy Ekonomiczne (SSE):

  • Wałbrzyską SSE, gdzie obecnie działają renomowane firmy, np. Cersanit, Toyota i Faurecia w Wałbrzychu, Colgate‑Palmolive i Electrolux w Świdnicy, Henkel w Dzierżoniowie, Bridgestone i Electrolux w Żarowie, General Electric w Kłodzku.

  • Kamiennogórska Specjalna Strefa Ekonomiczna, gdzie funkcjonują mniejsze firmy, bazujące m.in. na wykwalifikowanej sile roboczej rozwiniętego tu dawniej przemysłu lekkiego.

Polecenie 6

Dowiedz się z Internetu, jakie duże zakłady przemysłowe przed 1989 rokiem działały w sudeckich miastach – Kowarach, Dzierżoniowie, Stroniu Śląskim, Nysie – i co się z nimi stało.

Niemal przez cały rok i niemal w całych Sudetach występuje mniejszy lub większy ruch turystyczny. Szczególnie atrakcyjne są dwa regiony:

  • KarkonoszeGóry Izerskie – turystyka piesza w rejonie Śnieżki i wzdłuż głównego grzbietu gór; narciarstwo zjazdowe na stokach Kopy i Hali Szrenickiej, narciarstwo biegowe na Polanie Jakuszyckiej; Karpacz i Szklarska Poręba jako całoroczne górskie kurorty oraz Świeradów‑Zdrój i Cieplice‑Zdrój jako uzdrowiska;

  • Kotlina Kłodzka wraz z otaczającymi je górami – wiodący region uzdrowiskowy w kraju z miejscowościami takimi jak Kudowa‑Zdrój, Polanica‑Zdrój, Duszniki‑Zdrój, Lądek‑Zdrój czy też mniej znanym Długopolem‑Zdrój; ponadto narciarstwo w Górach Orlickich (Zieleniec, Spalona) i w Masywie Śnieżnika (Czarna Góra) oraz w kilku ośrodkach w Górach Sowich; turystyka piesza w Górach Stołowych oraz Masywie Śnieżnika, gdzie znajduje się m.in. słynna jaskinia krasowa w Kletnie; druga jest w pobliskim Radochowie w Górach Złotych, gdzie w Złotym Stoku mamy kopalnię złota; w Górach Sowich są poniemieckie sztolnie koło Walimia oraz twierdza w Srebrnej Górze; twierdza jest również w Kłodzku; rozwinęła się też turystyka pielgrzymkowa do sanktuarium w Wambierzycach.

Bezleśne i tylko lekko pofałdowane tereny, ciepły klimat oraz dosyć dobre gleby brunatne na Przedgórzu Sudeckim przyczyniły się do rozwoju rolnictwa. Uprawia się tam pszenicę, kukurydzę, jęczmień, rzepak i buraki cukrowe, a także warzywa i owoce. W hodowli dominuje drób.

Polecenie 7

Na mapie Polski wskaż obszary górskie, w których dominują poszczególne gałęzie gospodarki – rolnictwo, przemysł, turystyka. Podaj odpowiednie przykłady uzasadniające twój wybór.

Podsumowanie

  • Gospodarka człowieka na obszarach górskich jest utrudniona, głównie ze względu na pofałdowany teren.

  • Człowiek osiedlił się przede wszystkim na niższych wysokościach, a zwłaszcza w dolinach rzecznych i kotlinach.

  • W Beskidach i na Pogórzu Karpackim dominuje ludność wiejska, która zajmuje się niskotowarowym rolnictwem.

  • Przemysł w Beskidach rozwinął się w Bielskim Okręgu Przemysłowym (lekki, elektromaszynowy, chemiczny, spożywczy) i w Karpackim Okręgu Przemysłowym (wydobywczy ropy naftowej i gaz ziemnego, petrochemiczny, elektromaszynowy). Obecnie w okręgach tych – podobnie jak na innych obszarach – przemysł jest wypierany przez usługi.

  • Beskid Śląski i Żywiecki to regiony najlepiej zagospodarowane dla narciarzy, w Beskidzie Sądeckim dominują uzdrowiska, a w Bieszczadach i Beskidzie Żywieckim duże znaczenie ma turystyka piesza.

  • Tatry i Zakopane przyciągają wielkie rzesze turystów przez cały rok. Zimą są to głównie narciarze, a latem miłośnicy czynnego wypoczynku na świeżym powietrzu w otoczeniu nieskażonej przyrody i wysokogórskich krajobrazów (turystyka piesza).

  • Pieniny są atrakcyjne dla turystów głównie w sezonie pozazimowym, kiedy to mogą odbywać się spływy Przełomem Dunajca i piesze wcieczki po pięknych górach.

  • Na Podhalu rozwinęło się rolnictwo – chów bydła, owiec, kóz i drobiu oraz uprawa ziemniaków, owsa, jęczmienia, warzyw i owoców.

  • Sudety oraz Przedgórze Sudeckie to obszary z gęstą siecią średnich i małych miast, które rozwinęły się głównie na bazie przemysłu wydobywczego.

  • Bogata przeszłość geologiczna Sudetów przyczyniła się do występowania w regionie licznych surowców mineralnych, m.in. węgla kamiennego i brunatnego, rud metali oraz surowców chemicznych i skalnych.

  • Obecnie w Sudetach i na Przedgórzu wydobywa się węgiel brunatny (Zagłębie Turoszowskie) oraz skalne surowce budowlane, np. granity, bazalty, piaskowce, marmury, melafiry.

  • Po upadku Zagłębia Wałbrzyskiego w regionie utworzono Specjalne Strefy Ekonomiczne – Wałbrzyską i Kamiennogórską.

  • Turystyka funkcjonuje niemal na całym obszarze Sudetów, ale najlepiej rozwinęła się w rejonie Karkonoszy i Kotliny Kłodzkiej (wycieczki piesze, uzdrowiska, narciarstwo).

  • Na Przedgórzu Sudeckim panują korzystne warunki dla rozwoju rolnictwa (dobre gleby, ciepły klimat), toteż uprawia się tam pszenicę, kukurydzę, jęczmień, rzepak, buraki cukrowe.

Praca domowa
Polecenie 8.1

Używając szkolnej skali (od 1 do 6), oceń w tabeli (załącznik) poziom rozwoju wymienionych dziedzin społeczno‑gospodarczych w polskich górach i krótko uzasadnij swoją ocenę.

Polecenie 8.2

Wybierz jeden górski region w Polsce i zaplanuj dokładny przebieg kilkudniowej wycieczki po nim.

PLAN WYCIECZKI po ……………………………
DATA GODZINA MIEJSCOWOŚĆ PRZEBIEG WYCIECZKI
podróżowanie, poznawanie odwiedzanych miejsc, aktywne i bierne formy wypoczynku, udział w imprezach, wyżywienie i zakwaterowanie
KOSZTY
[PLN]
         
       
       
RAZEM:  

Zobacz także

iHpDjXpxgVSurowce mineralne Polski
ig0DrBcVI8Zróżnicowanie gleb i roślinności na obszarze Polski
i1dUASK5dLCzynniki rozwoju rolnictwa Polski
i72Rpr5V2PRozmieszczenie upraw na terenie Polski
izTrKxqBkBZmiany w przemyśle Polski
iXGRXSxwyENajlepiej rozwijające się gałęzie przemysłu w Polsce
iS7jkMgAKPGeograficzne regiony Polski
iI6Ugww7yEKarpaty Zewnętrzne – Beskidy i Pogórze Karpackie
iXHMsH96NBKarpaty Wewnętrzne – Tatry, Podhale, Pieniny
izX4sjUSAAŚrodowisko naturalne Sudetów

Dowiedz się więcej


Kamiennogórska Specjalna Strefa Ekonomiczna

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6
Ćwiczenie 7
Ćwiczenie 8