Okładka - opowiem wam historię Źródło: Thomas Stothard, licencja: CC BY 4.0, [online], dostępny w internecie: http://wellcomeimages.org/indexplus/obf_images/32/60/3cd40946c1190002a6137e7642a9.jpg [dostęp 9.12.2015 r.].
Thomas Stothard, licencja: CC BY 4.0[online], dostępny w internecie: http://wellcomeimages.org/indexplus/obf_images/32/60/3cd40946c1190002a6137e7642a9.jpg [dostęp 9.12.2015 r.]

Od najdawniejszych czasów ludzie chętnie opowiadają prawdziwe lub zmyślone historie i równie chętnie ich słuchają. Zanim wynaleziono pismo, przekazywano sobie drogą ustną legendy, podania czy opowieści z życia, które pełniły różne funkcje, m.in. przekazywały wiedzę o świecie (funkcja informacyjna), kształtowały rozwój jednostki i grup społecznych (funkcja wychowawcza), służyły dobrej zabawie i relaksowi (funkcja rozrywkowa).

Już wiesz

1) Sprawdź znaczenie słowa opowiadanie w dowolnym słowniku terminów literackich.

2) Posłuchaj audycji radiowej na stronie: link. Następnie wypisz w punktach najważniejsze cechy dobrego opowiadania.

Co to jest opowiadanie?

Według Wielkiego słownika języka polskiego (link) wyraz opowiadanie ma dwa znaczenia. Po pierwsze, oznacza ciąg wydarzeń przedstawionych przez kogoś słowami (np. opowiadanie babci o swoim dzieciństwie, opowiadanie dziecka o szkole). Po drugie, opowiadanie jest to krótki utwór literacki o prostej fabule i niewielkiej liczbie bohaterów, odznaczający się swobodną kompozycją. Cechuje się barwnym i dynamicznym językiem, ukazuje przyczynę i skutek pewnego ciągu zdarzeń oraz jego – szczęśliwe lub nieszczęśliwe – zakończenie.

Rodzaje opowiadań

W zależności od tego, czy tworzymy tekst na podstawie czyjejś wypowiedzi ustnej lub pisemnej, czy korzystamy z własnych obserwacji, wyróżnia się opowiadanie odtwórcze i twórcze.
Opowiadanie odtwórcze polega na opisaniu własnymi słowami zdarzeń (zwykle w kolejności chronologicznej), które ktoś inny przedstawił (np. bohater powieści, naoczny świadek). Dużą pomocą w pisaniu opowiadania odtwórczego jest plan wypowiedzi utworzony na podstawie tekstu oryginalnego.
Opowiadanie twórcze wymaga większego wysiłku, sprawności językowej i fantazji. Możemy je zacząć od sformułowań w rodzaju Pewnego razu…, Opowiem ci dziś historię…, Minęło lato…, Kiedy zobaczyłem ją po raz pierwszy… Początek powinien zachęcić odbiorcę do uważnego słuchania lub czytania naszej opowieści, którą możemy przedstawić z perspektywy obserwatora lub uczestnika wydarzeń. Najtrudniejszą formą jest opowiadanie z dialogiem, czyli wplecioną w tekst rozmową bohaterów opowiadanej historii.

Schemat kompozycyjny opowiadania

Opowiadanie można ująć w następujący schemat kompozycyjny:

  1. Zawiązanie akcji – początkowy etap, w którym należy przedstawić czas i miejsce opisywanej akcji, jej głównego bohatera (lub bohaterów) oraz zarys konfliktu.

  2. Rozwinięcie akcji – najbardziej rozbudowana część opowiadania, ukazująca stopniowe narastanie konfliktu, jego przyczyny i skutki.

  3. Punkt kulminacyjny – moment poprzedzający nagły zwrot wydarzeń, nowa sytuacja dla bohatera.

  4. Rozwiązanie akcji – etap końcowy, który przynosi ostateczne rozstrzygnięcie problemów w opisywanych wątkach (np. poprzez zaskakującą puentę).

Najczęstsze błędy w opowiadaniach

  • brak chronologii wydarzeń: nie tworzą one ciągu przyczynowo‑skutkowego,

  • mieszanie czasu teraźniejszego z przeszłym i przyszłym,

  • opowiadanie o wielu różnych wydarzeniach,

  • nieinteresujący początek,

  • przewidywalne zakończenie opowiadania,

  • bezbarwny i szablonowy język,

  • styl bezbarwny (przewaga rzeczowników i przymiotników), niejednolity, nieadekwatny do formy wypowiedzi.

Rady dla początkującego pisarza

  1. Pamiętaj, by pisać tylko o jednym zdarzeniu.

  2. Pisz w pierwszej osobie liczby pojedynczej.

  3. Pisz zawsze w czasie przeszłym.

  4. Przeplataj elementy opisowe z dialogami.

  5. Stosuj język zrozumiały i barwny.

  6. Wzbudź zainteresowanie początkiem historii.

  7. Nie zapomnij o zaskakującym zakończeniu.

  8. Używaj wielu czasowników.

  9. Nie popełniaj błędów językowych.

Zadaniowo

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2

W prowadzonym przez siebie blogu Małgorzata Musierowicz, pisarka i ilustratorka książek dla dzieci i młodzieży, opisała proces tworzenia swoich opowiadań. Przeczytaj poniższy fragment i przedstaw w punktach, zachowując chronologię, w jaki sposób autorka pisze swoje teksty.

Uważam za wielki dar niebios to, że wolno mi się zajmować zawodowo zjawiskiem, które kocham: książką.
Od dziecka wiedziałam, że do pełni szczęścia potrzebuję tylko niedużej domowej drukarni – i oto ją mam, w postaci komputera. Spędzam rozkoszne i zajmujące chwile, projektując, bawiąc się i pracując, pisząc i rysując z pomocą tego mądrali. Umie on mnóstwo – ale nie wszystko, niestety: wymyślić, napisać i zilustrować powieść muszę osobiście. Znikąd pomocy.
Najpierw trzeba skonstruować akcję, rozpisać ją starannie na sceny, do samego finału, wyobrazić sobie postacie bohaterów, ich wygląd, usposobienie, nawyki i reakcje. (Często ich sobie rysuję, zanim zacznę o nich pisać).
Robię mnóstwo notatek i upycham je w teczce lub rozwieszam wokół stołu, na regałach i półkach. A potem po prostu piszę, co jest procesem długim, żmudnym i męczącym. Wygląda to też nienadzwyczajnie: ot, siedzi sobie potargana kobieta w stroju przypadkowym i gapi się w przestrzeń za oknem, po czym stuka w klawiaturę i gapi się z kolei w monitor. Siedzi, siedzi, siedzi, bolą ją plecy, kark i nogi. Co napisze, to zapisze albo i wyrzuci. Wstanie, pochodzi, wyjdzie do ogrodu, popatrzy na róże, dozna wyrzutu sumienia i dalejże z powrotem do pracy. Siedzi, siedzi, siedzi, pogryza orzeszki lub migdały, co napisze, to zapisze albo i wyrzuci, i tak w kółko. Taka monotonna praca ciągnie się przez całe miesiące, ale przynosi mnóstwo satysfakcji i radości.
Wyobraźcie sobie, pracuję tak już od czterdziestu lat! Nie mówię, że codziennie. Mnóstwo rzeczy ważniejszych, pilniejszych, naglących, dybie na mój czas i uwagę. A doba jest taka krótka!
Mimo wszystko jednak, to i owo udało mi się w życiu napisać i narysować – i właśnie mam zamiar Wam to przedstawić.

Ćwiczenie 3

Przeczytaj fragment opowiadania Sławomira Mrożka pt. W szufladzie i streść, posługując się jednym zdaniem, przedstawioną w nim historię.

Dzisiaj rano, kiedy wysunąłem środkową szufladę biurka, żeby znaleźć okulary – zobaczyłem, że żyją w niej mali ludzie. Między futerałem na okulary a kopertą ze zdjęciami stała nieduża, ale miła i młoda para. On – wielkości połowy mojej dłoni, uśmiechnięty, o jasnych oczach, ona – jak mój palec serdeczny, zgrabna i złota. Włosy spięte na karku, przypominające błyszczący wiórek, muskały jej plecy. Wpatrywali się w siebie, a kiedy otworzyłem szufladę – spłoszonym, jednoczesnym ruchem obrócili głowy w moją stronę, przy czym musieli patrzeć od razu do góry. Byłem wobec nich wielki jak Bóg i ciężki. Uśmiechnąłem się, a mój uśmiech musiał być dla nich tym, czym zmiana pogody na niebie. Zresztą nie okazywali trwogi. Wziąwszy się za ręce, zbliżyli się o kilka centymetrów do mojej klatki piersiowej, odzianej w granatowy wełniany sweter, o którą wspierała się wysunięta szuflada. Pod ich stopami szeleścił tygodnik ilustrowany, którym wysłane jest jej dno. Nachyliłem się, czując, że każde moje poruszenie może być dla nich trzęsieniem ziemi. Nie mogłem spostrzec wyrazu ich oczu, bo były zbyt małe: jak ciemne ziarenka. Wyjaśnili mi swobodnie, że mają kłopoty. Jej matka nie chce się zgodzić na małżeństwo. Wyglądało to na prośbę o pomoc.

Ćwiczenie 4

Napisz ciąg dalszy opowiadania W szufladzie (maksymalnie 200 słów), pamiętając o rozwinięciu akcji, punkcie kulminacyjnym i rozwiązaniu.

Ćwiczenie 5

Przeczytaj wybrane samodzielnie opowiadanie Sławomira Mrożka i podziel je, zgodnie z fabułą, na następujące części: zawiązanie akcji, punkt kulminacyjny, zwrot akcji, rozwiązanie akcji.

Ćwiczenie 6

Na stronie www.teatramatorski.pl znajduje się wiele scenariuszy dla dzieci i młodzieży. Wybierz jeden, przeczytaj go i zamień w krótkie opowiadanie z dialogami.

Ćwiczenie 7

Ułóżcie wspólnie opowiadanie o charakterze realistycznym, zaczynając od słów: Nagle rozpętała się straszliwa burza. Uwaga! Każdy może powiedzieć tylko jedno zdanie.

Ćwiczenie 8

Następnie odpowiedzcie na pytania: Jak spodobała się wam wspólna historia? Czy była logiczna i poprawna pod względem językowym? Czy pojedyncze zdania wielu osób ułożyły się w spójną całość?

Wskazówka

Zaczyna nauczyciel/nauczycielka od słów: Nagle rozpętała się straszliwa burza. Każdy uczeń po kolei dodaje jedno zdanie, kontynuując wypowiedź.

Wspólnie ułożona historyjka może być niespójna, nielogiczna, bez konkretnej akcji czy sensownej fabuły. Między zdaniami prawdopodobnie nie będzie wyrazów spajających typu dlatego, ponieważ, i tak oto itd. Może się zdarzyć, że na skutek nieuważnego słuchania opowiadających główny bohater (jeśli się pojawi) będzie zmieniać płeć w zależności od osoby, która będzie kontynuowała opowiadanie.

Po skończeniu opowiadania nauczyciel zadaje uczniom następujące pytania:

  1. O czym było opowiadanie?

  2. Kto był jego głównym bohaterem?

  3. Czy pojawiły się dialogi?

  4. Czy opowiadanie było logiczne i poprawne pod względem językowym?

  5. Czy opowiadana historyjka dotyczyła jednego wydarzenia?

Można porozmawiać z uczniami o spójności tekstu, którą osiąga się m.in. powtarzając część informacji ze zdania wcześniejszego (można np. powtórzyć wyraz lub podać jego synonim) lub łącząc zdania spójnikami albo zaimkami względnymi.

Ćwiczenie 9

Opowiedzcie ponownie tę samą historię, uważniej słuchając wypowiedzi kolegów i koleżanek oraz uwzględniając uwagi dotyczące poprzedniej wersji opowiadania. Pamiętajcie, by zachować logiczny ciąg wydarzeń oraz wpleść do tekstu dialogi. Jak tym razem wypadło wspólne opowiadanie?

Ćwiczenie 10

Napisz opowiadanie z elementami fantastyki. Zacznij od tych samych słów: Nagle rozpętała się straszliwa burza.