Gdyby wszystkie wody świata przedstawić jako sześcienne akwarium o boku 1 m (w którym mieści się 1000 l wody), to tylko 30 l stanowiłaby woda słodka. Jest jej bardzo niewiele, ale ma dla nas niewyobrażalnie wielkie znaczenie.

Już wiesz
  • czym jest woda i w jakiej postaci występuje w przyrodzie;

  • co to są rzeki i jaki jest ich wpływ na krajobraz;

  • że woda występuje pod różnymi postaciami.

Nauczysz się
  • rozpoznawać zbiorniki wodne i cieki;

  • opisywać, co to są mokradła i gdzie powstają;

  • przedstawiać rolę rzek i jezior w gospodarce człowieka;

  • wyjaśniać rolę sztucznych zbiorników i kanałów.

1. Wody powierzchniowe

Wody powierzchniowe to wody występujące na powierzchni Ziemi. W Polsce wody te są zgromadzone przede wszystkim w rzekach, jeziorach i mokradłach. Wszystkie nasze wody powierzchniowe są słodkie.
Jezioro to naturalny, śródlądowy (czyli znajdujący się w środku lądu) zbiornik wodny. Część jego dna jest pozbawiona roślinności, gdyż nie dociera tam światło. Zbiorniki mniejsze i płytsze od jezior, których całe dno porośnięte jest roślinnością, nazywamy stawami. Jeziora i stawy muszą mieć zapewniony dopływ wody, w przeciwnym razie parowanie z ich powierzchni może doprowadzić do wyschnięcia.

Ciekawostka

Jeziora stopniowo zarastają roślinnością, a na ich dnie gromadzą się osady. Dlatego większość z nich po kilku tysiącach lat zanika.

Mokradła tworzą się w miejscach, do których napływa woda pochodząca z opadów lub rzek, a jej nadmiar nie odpływa. Na terenie Polski przeważają mokradła niewielkie, chociaż w niektórych miejscach, np. na północnym wschodzie Polski, zajmują duże powierzchnie. Teren mokradeł jest grząski i przez to trudno dostępny dla człowieka. Odgrywa jednak ogromną rolę w przyrodzie – stanowi bowiem środowisko życia wielu roślin i zwierząt.

Mokradło stanowi środowisko życia dla wielu organizmów. Licznie występują tam na przykład ptaki wodne

Na terenie całej Polski występują też rzeki i mniejsze od nich strumienie. Są źródłem wody pitnej i wody dla przemysłu oraz rolnictwa. Większe rzeki mogą być wykorzystywane jako szlaki transportowe.

Ważne!

Mokradła są pozornie całkowicie nieprzydatne do jakiejkolwiek działalności człowieka. Nie można tam budować domów ani dróg, uprawiać roślin ani hodować zwierząt (nawet ryb). Na mokradłach nie można pływać, a woda nie nadaje się do picia. Należy jednak dbać o ich zachowanie, gdyż stanowią świetne zabezpieczenie przed powodziami. Potrafią bowiem zebrać dużą ilość wody na przykład po silnych opadach deszczu.

2. Sztuczne zbiorniki wodne i kanały

Ludzie tworzą sztuczne zbiorniki wodne, które pełnią różne funkcje. Największe są zwykle zbiorniki zaporowe, czyli takie, które powstają w dolinach rzek po przegrodzeniu ich zaporą. Można w nich gromadzić wodę w celu zaopatrzenia ludzi w wodę pitną. Ponadto w zbiornikach zbiera się wodę potrzebną dla rolnictwa i przemysłu oraz niezbędną do napędzania turbin w elektrowniach wodnych, czyli do wytwarzania energii. Zbiorniki przeciwpowodziowe pomagają natomiast zapobiegać nagłym wezbraniom wody w rzekach.

Sztuczne zbiorniki wodne tworzone są także w wyrobiskach kopalni odkrywkowych i w opuszczonych kamieniołomach. Często buduje się też stawy rybne służące do hodowli ryb. Sztuczne stawy to środowisko życia wielu organizmów, np. ptaków i owadów. Również ludzie chętnie wypoczywają w takich miejscach, pływając lub wędkując.

Wytworem ludzi są także kanały, czyli sztuczne cieki. Buduje się je, by umożliwić żeglugę lub przepływ wody między rzekami bądź jeziorami. Tworzy się je także w celu odwadniania terenów podmokłych.

Polecenie 1

Dowiedz się, czy w okolicy twojego miejsca zamieszkania znajduje się sztuczny staw, jezioro lub kanał. Jeśli tak, to jakie funkcje pełni?

Ciekawostka

W północnej Polsce istnieje Kanał Elbląski łączący ze sobą kilka jezior. W niektórych miejscach różnica poziomów między odcinkami kanału jest tak duża, że budowa śluzy okazała się niemożliwa. Statki są tam wciągane i opuszczane za pomocą specjalnych pochylni.

Podsumowanie

  • Zbiorniki wodne to m.in. jeziora i stawy.

  • Sztuczne zbiorniki wodne pełnią wiele funkcji przyrodniczych, a ponadto odgrywają ważną rolę w działalności człowieka.

  • Rzeki i kanały mają duże znaczenie w żegludze śródlądowej.

Praca domowa
Polecenie 2.1

Opisz rozmiary, położenie, funkcje i znaczenie najbliższego sztucznego zbiornika wodnego.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
iDjrB2gqYXRzeźbiarze krajobrazu
iVALuQRU5YNad brzegiem rzeki

Słowniczek

mokradło

obszar utworzony w naturalnym zagłębieniu terenu z utrzymującą się nadmierną ilością wody

jezioro

naturalne, pozbawione bezpośredniego kontaktu z morzem, wypełnione wodą zagłębienie terenu

kanał

wybudowany przez człowieka ciek pełniący funkcje żeglugowe albo umożliwiający transport wody dla różnych celów

staw

zbiornik wodny (mniejszy i płytszy od jeziora), którego dno całkowicie porośnięte jest roślinnością

zbiornik wodny

naturalne zagłębienie terenu wypełnione wodą; zbiorniki zbudowane w wyniku działalności człowieka nazywamy sztucznymi

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6