Sarmatyzm

Stroje polskich magnatów w latach 1576-1586
domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Mit sarmacki – powstanie i rozwój

Podobną rolę jak u schyłku średniowiecza we Włoszech odegrały elity mieszczańskie, tak w Polsce odegrała średnia szlachta. Analogie można dostrzec nawet w nagłym wzroście zainteresowania prawem (walka polityczna o tzw. egzekucję praw), a wraz z nim nawiązaniem do antyku i jego kultury. W Italii zaowocowało to rozkwitem renesansu, w Polsce zaś ukształtowała się formacja określana przez historyków mianem sarmatyzmu. Trwała ona równolegle do prądów kulturowych płynących z Europy, takich jak wspomniany renesans, ale też barok, a nawet wczesne oświecenie.

Zebranie szlachty, być może podczas elekcji – u góry herby poszczególnych województw.
XVIII w., domena publiczna

Mit sarmacki zrodził się u schyłku średniowiecza. Już Jan Długosz pisał: „tak Rusinów, jak i Polaków nazywano Sarmatami”. Ideę tę rozwijali uczeni, tacy jak np.: Marcin Kromer, Aleksander Gwagnin, Maciej Stryjkowski czy Marcin Bielski. Udowadniali oni, że znanych z tekstów rzymskich Sarmatów utożsamiać należy z mieszkańcami Rzeczypospolitej. Trafiało to na podatny grunt powszechnego wówczas dążenia do szukania pradawnych korzeni.

Polskie wypisanie dwojej krainy świata
Maciej Miechowita, 1535, domena publiczna
Ćwiczenie 1

Sarmackie wzorce osobowe

Trudno jednoznacznie określić ramy chronologiczne trwania „sarmatyzmu”. Badacze najczęściej wskazują okres od XVI do XVIII w., choć niektórzy ograniczają go do czasów królów elekcyjnych.

Ukształtował się wówczas specyficzny ustrój z dominującą w nim rolą szlachty, rozbudowanym życiem politycznym i coraz ściślej sprecyzowanymi wzorcami osobowymi. Przypadające na ten okres intensywne oddziaływanie kontrreformacji katolickiej spowodowało swoistą symbiozę wzorców religijnych i wzorców kulturowych szlachty. Powstała specyficzna triada wartości szlacheckich: WOLNOŚĆ – WIARA – OJCZYZNA.

Mapa z XVII w.
Sarmatia et Scythia, Russia et Tartarta Europaea, XVII w., domena publiczna

Przewaga szlachty w życiu politycznym, społecznym i ekonomicznym spowodowała zawężanie sarmatyzmu właśnie do niej – narodu politycznego. Atrakcyjność tych wzorców oddziaływała jednak również na inne stany, zwłaszcza mieszczaństwo.

Do charakterystycznych cech sarmatyzmu zaliczyć możemy: republikanizm, wolność, kult szlacheckości, kult starodawności (umiłowanie antyku), prostotę i surowość (choć w sprzeczności do tego stała pewna orientalizacja gustów), egalitaryzm wewnątrzstanowy, katolickość, odwagę, rycerskość i swojskość. Spośród antycznych postaci szczególnie chętnie wzorowano się na Brutusie, Cyncynacie, Katonie Starszym i Młodszym.

Śmierć Juliusza Cezara
Vincenzo Camuccini, Śmierć Juliusza Cezara, 1804-1805, olej na płótnie, Galleria Nazionale d'Arte Moderna, domena publiczna
Samobójstwo Katona Młodszego
Gioacchino Assereto, Samobójstwo Katona Młodszego, 1640, Musei di Strada Nuova, domena publiczna
Fresk przedstawiający Cyncynata, któremu przyniesiono togę, aby godnie się przebrał, nim przekazana zostanie mu informacja o wyborze na dyktatora.
Giovanni Francesco Romanelli, Cincinnatus wybrany na dyktatora, 1655-1658, fresk, Luwr, licencja: CC BY 2.5
Ćwiczenie 2

Sarmatyzm nośnikiem przywar Polaków

W XVIII w. zaczęto szukać przyczyn odmienności rozwoju Rzeczypospolitej i trudności w zastosowaniu modeli postępu proponowanych przez reformatorów zachodnich. Sarmatyzm znalazł się w ogniu krytyki, w której na plan pierwszy wysuwano cechy uznawane za negatywne. Były nimi przykładowo: tradycjonalizm prowadzący do konserwatyzmu, bezkrytyczna, często wręcz dogmatyczna wiara w pewne „prawdy”, skrajny indywidualizm, pogarda dla pracy, rozpolitykowanie, niekiedy wręcz politykierstwo (politykę uznawano za zajęcie godne).

Przeniesienie „ognisk kultury” do dworu szlacheckiego i jej swoista decentralizacja miały wieloraki wpływ na życie społeczne. W typowy dla kultury wiejskiej sposób zaczęły się upowszechniać tendencje ksenofobiczne. Narastała niechęć do obcych wzorów i pielęgnowanie (ocierające się o skrajną wręcz nietolerancję) wzorców rodzimych.

Sarmatyzm a barok

Barok ze swoją ostentacją, teatralnością i przewagą formy nad treścią stał się szczególnie istotnym elementem sarmatyzmu. Życie polityczne z pozorami demokracji i wagą dyskursu, sporu i przekonywania oponentów zaowocował rozwojem specyficznych form literackich – mowy, kaznodziejstwa, uroczystych oracji ze wspaniałą oprawą plastyczną, ale też ozdobnikami słownymi (szpikowanie cytatami, najlepiej łacińskimi).

W sztuce wyraźnie wyodrębniają się dwa nurty:

  • wysoka sztuka dworska, która ograniczała się do dworu królewskiego i wąskiego kręgu magnaterii, natomiast słabo oddziaływała na pozostałe warstwy społeczne;

  • świat dworku szlacheckiego nieprzyjmujący wzorów płynących z centrum, ograniczający z nim kontakt do sztuki kościelnej.

Portret Stanisława Antoniego Szczuki
1735-1740, olej na płótnie, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, domena publiczna
Jan Klemens Branicki
Jan Klemens Branicki, XVIII/XIX w., Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0
Ćwiczenie 3

Wzorce rozpowszechniające się w kręgach oświeceniowych – dyskursu, salonu towarzyskiego, nauki, eksperymentu naukowego, dążeń do poprawy społeczeństwa z upowszechniającą się krytyką nierówności stanowych i przypisaniem człowieka do określonych ról – wszystko to nie przenika do „świata dworku”. Postrzegane są tam jako podejrzane, bo płynące z centrum.

Praca domowa
Polecenie 1.1

Znajdź życiorysy rzymskich bohaterów: Brutusa, Cyncynata, Katona Starszego i Młodszego. Określ, które z elementów ich życiorysów stanowiły dla społeczności szlacheckiej szczególnie dużą wartość.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej