Rozmieszczenie i liczba ludności, stopień urbanizacji, struktura zatrudnienia, stopa bezrobocia, przyrost naturalny czy saldo migracji to cechy wykazujące w Polsce znaczne zróżnicowanie przestrzenne. Wartości tych cech w istotny sposób zmieniały się też w czasie, np. w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Mniejsze zróżnicowanie dotyczy stopnia feminizacji i średniej długości życia, choć i w przypadku tych cech dostrzec można różne ciekawe rozbieżności i dysproporcje.

1. Rozmieszczenie ludności w Polsce

W Polsce mieszka około 38 mln osób. Ludność naszego kraju rozmieszczona jest nierównomiernie. Najbardziej gęste zaludnienie występuje w Polsce Centralnej i Południowej, a najmniejsza gęstość występuje w Polsce Północno‑Zachodniej i Północno‑Wschodniej oraz w Bieszczadach. Średnia gęstość zaludnienia dla całego kraju wynosi 123 osoby na 1 km2. W najgęściej zaludnionym województwie śląskim jest to aż 371 osób na 1 km2.

2. Przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności Polski

W dawnych czasach rozmieszczenie ludności zależało głównie od warunków naturalnych (dostęp do wody, równinny teren, dobre gleby). Później rozwój przemysłu w określonych miejscach przyczynił się do gęstego ich zaludnienia. Wpływ na to miały też zabory – w pruskim gospodarka rozwijała się lepiej niż w rosyjskim czy austriackim. Ludność migrowała na obszary dające szanse lepszego życia, np. do miast.

Gęste zaludnienie Górnego Śląska jest efektem intensywnego rozwoju przemysłu – głównie ciężkiego, związanego z wydobyciem węgla kamiennego

3. Zmiany liczby ludności Polski

Od dawnych czasów liczba ludności Polski stale wzrastała (pomijając wojny i kataklizmy). W 1990 roku osiągnęła wartość 38 mln i od tego czasu wzrost został zahamowany. Przyczyniły się do tego m.in. niestabilna sytuacja ekonomiczna, która spowodowała zmniejszenie liczby urodzeń i zwiększenie emigracji, zmiana modelu rodziny (coraz mniej rodzin wielodzietnych).

Od początku lat 90. XX wieku liczba ludności Polski ustabilizowała się i wynosi trochę ponad 38 mln (źródło danych: GUS)

4. Przyrost naturalny w Polsce

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów. Wraz z saldem migracji decyduje o zmianach liczby ludności. W Polsce po 2000 roku pojawił się ujemny przyrost naturalny. Był to wynik spadającej liczby urodzeń i zwiększonej liczby zgonów, co jest typowe dla starzejącego się społeczeństwa. Znaczenie miała też zmiana stylu życia ludzi młodych – ważniejsza stała się kariera zawodowa niż posiadanie licznej rodziny.

Przyrost naturalny w Polsce w latach 1946–2013 (źródło danych: GUS)

5. Depopulacja i jej skutki

Depopulacja to zmniejszanie się liczby ludności. W Polsce głównym skutkiem depopulacji jest starzenie się społeczeństwa – młodzi ludzie emigrują, rodzi się mało dzieci. Coraz bardziej zagraża nam w przyszłości sytuacja, gdy będzie brakowało rąk do pracy. To obok wydłużającego się przeciętnego trwania życia przyczyniło się do podniesienia tzw. wieku emerytalnego. Spodziewany jest też zwiększony napływ imigrantów, co może skutkować różnorodnymi problemami społecznymi.

Wyludnianie dotyczy głównie emigracji ludzi młodych i dlatego w społeczeństwie depopulacyjnym coraz większy udział mają ludzie starsi

6. Struktura wieku ludności Polski

Kształt piramidy wieku pokazuje strukturę wieku społeczeństwa. Piramida wąska u podstawy oznacza małą liczebność roczników młodych, czego efektem będzie w przyszłości mała liczba urodzeń. W piramidzie wieku dla Polski wyraźnie zaznaczają się też wklęśnięcia i wybrzuszenia – są to odpowiednio niże i wyże demograficzne powstałe w wyniku II wojny światowej.

7. Długość życia

Średnia długość życia w Polsce wynosi 81 lat dla kobiet i niespełna 73 lata dla mężczyzn. Kobiety żyją dłużej, ponieważ prowadzą zdrowszy tryb życia – lepiej się odżywiają, piją mniej alkoholu, rzadziej palą papierosy, bardziej dbają o zdrowie, są mniej narażone na urazy i wypadki. Długość życia zależy też od miejsca zamieszkania. Najkrócej żyje się na obszarach zanieczyszczonych, często biednych, ze słabym dostępem do służby zdrowia i oświaty. Najdłużej natomiast pomimo stosunkowo dużego zanieczyszczenia żyje się w dużych miastach ze względu na dobry dostęp do służby zdrowia i oświaty oraz na mało zanieczyszczonych obszarach wschodniej i południowo‑wschodniej Polski.

8. Struktura płci – stopień feminizacji

Kobiety statystycznie żyją dłużej i dlatego w rocznikach starszych jest ich znacznie więcej niż mężczyzn. W rocznikach młodszych przeważa płeć męska, ponieważ rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek. Średni stopień feminizacji Polski to 107 kobiet na 100 mężczyzn. Kobiety mają wyraźną przewagę w dużych miastach. Skrajnym przypadkiem jest Łódź (120 kobiet na 100 mężczyzn) będąca dawniej wielkim ośrodkiem przemysłu włókienniczego.

9. Struktura zatrudnienia ludności Polski

Rolnictwo, przemysł i usługi to 3 główne działy gospodarki. Struktura zatrudnienia zmienia się w Polsce na korzyść usług. To pozytywna tendencja, gdyż duże zatrudnienie w usługach jest typowe dla państw wysokorozwiniętych (często przekracza tam 70%). Wskazany byłby u nas dalszy wzrost udziału usług w strukturze zatrudnienia powyżej 60% i spadek do kilku procent udziału rolnictwa, które powinno być bardziej wysokotowarowe.

W Polsce stale rośnie zatrudnienie w usługach i spada zatrudnienie w rolnictwie

10. Problem bezrobocia

Bezrobocie pojawiło się w Polsce po 1989 roku, kiedy przeszliśmy na gospodarkę rynkową i trzeba było zamknąć wiele nierentownych zakładów pracy. Obecnie głównymi przyczynami bezrobocia są wysokie koszty pracy, niedostosowanie wykształcenia do potrzeb gospodarki, zapóźnienie gospodarcze niektórych regionów, słabe działanie instytucji wspierających rynek pracy. Największa stopa bezrobocia występuje w małych miastach i na obszarach wiejskich. Najmniejsze bezrobocie jest w dużych miastach, gdzie rozwijają się różne usługi i w tym dziale najłatwiej znaleźć pracę.

11. Migracje wewnętrzne w Polsce

Przez wiele lat po II wojnie światowej w Polsce zdecydowanie przeważał jeden kierunek migracji wewnętrznych – ze wsi do miasta. Później doszły do tego wyjazdy z miast małych do dużych celem kontynuowania nauki lub podjęcia pracy. W ostatnich latach coraz więcej mieszkańców większych miast przenosi się na pobliskie tereny wiejskie, uciekając z zatłoczonych, hałaśliwych i zanieczyszczonych centrów miejskich.

12. Emigracja zagraniczna Polaków

Polacy emigrują głównie do krajów Europy Zachodniej, np. do Niemiec czy Wielkiej Brytanii, by podjąć lepszą pracę i podnieść poziom swojego życia. Największe nasilenie wyjazdów miało miejsce po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej i otwarciu dla nas tamtejszych rynków pracy. Obecnie ta fala emigracji zmalała, jednak wciąż nasz kraj corocznie opuszcza wiele tysięcy Polaków, a poza krajem na czasowej emigracji znajduje się sporo ponad 2 mln osób.

Emigracja Polaków w III Rzeczpospolitej (źródło danych: GUS)

13. Imigracja cudzoziemców do Polski

Od przełomowego 1989 roku liczba imigrantów napływających do Polski systematycznie rośnie. Są to głównie dwie grupy imigrantów – wysoko wykwalifikowani specjaliści i kadra zarządzająca renomowanych firm światowych działających w Polsce (z Europy Zachodniej, USA, Japonii, Korei, Chin) oraz niewykwalifikowana tania siła robocza do prostych prac na przykład w rolnictwie, gastronomii czy budownictwie (z Ukrainy, Białorusi, Rosji, Wietnamu).

Imigracja do Polski w III Rzeczpospolitej (źródło danych: GUS)

14. Rozmieszczenie miast w Polsce

Największe zagęszczenie miast w Polsce występuje na południu, a ponadto w centrum i na zachodzie. Najmniej miast znajduje się na wschodzie kraju. Są to głównie skutki zaborów – pod pruskim intensywnie rozwijał się przemysł i tym samym miasta; pod rosyjskim i austriackim gospodarka była zaniedbana i opierała się na rolnictwie, dlatego przeważało tam osadnictwo wiejskie.

Zróżnicowanie urbanizacji na obszarze Polski – wyraźnie widać różnicę pomiędzy częścią zachodnią a wschodnią

15. Wielkość miast Polski

Największe miasto Polski – Warszawa – to wielofunkcyjna metropolia. Sama stolica liczy 1,7 mln mieszkańców, ale w aglomeracji warszawskiej mieszka 2,2 mln osób. Większą aglomeracją jest konurbacja górnośląska licząca prawie 2,5 mln mieszkańców. Inne duże obszary zurbanizowane w Polsce to aglomeracje Łodzi, Krakowa, Trójmiasta, Wrocławia i Poznania. Miasta te mają silnie rozwinięte funkcje usługowe, np.: administracyjne, komunikacyjne, handlowe, biznesowe, naukowe, kulturalne.

Liczba ludności w największych miastach Polski (2013)
Lp. Miasto Liczba mieszkańców
1 Warszawa 1 715 517
2 Kraków 758 463
3 Łódź 718 960
4 Wrocław 631 188
5 Poznań 550 742
6 Gdańsk 460 427
7 Szczecin 408 913
8 Bydgoszcz 361 254
9 Lublin 347 678
10 Katowice 307 233
11 Białystok 294 921
12 Gdynia 248 726
13 Częstochowa 234 472
14 Radom 219 703
15 Sosnowiec 213 513
16 Toruń 204 299
17 Kielce 200 938
18 Gliwice 186 210
19 Rzeszów 182 028
20 Zabrze 179 452
21 Bytom 174 724
22 Olsztyn 174 641
23 Bielsko‑Biała 174 370
24 Ruda Śląska 142 346
25 Rybnik 140 789
Wybrane zespoły miejskie w Polsce
Lp. Zespoły miejskie Liczba ludności
1 GOP — Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze, Bytom, Chorzów, Tychy, Jaworzno
i ponad 20 mniejszych miast
2 mln 350 tys.
2 WARSZAWA, Pruszków, Legionowo, Otwock, Piaseczno, Wołomin
i kilkanaście mniejszych miast
2 mln 200 tys.
3 ŁÓDŹ, Pabianice, Zgierz i kilka mniejszych miast 920 tys.
4 KRAKÓW, Wieliczka, Skawina, Niepołomice 815 tys.
5 TRÓJMIASTO – Gdańsk, Gdynia, Sopot 750 tys.
6 POZNAŃ, Swarzędz, Luboń 612 tys.
7 LUBLIN, Świdnik 388 tys.
8 Dzierżoniów, Bielawa, Pieszyce 75 tys.

16. Ludność mojego regionu

Ludność własnego regionu może różnić się od ogólnego obrazu społeczeństwa całego kraju. Dlatego ważne jest, by znać główne cechy społeczności lokalnej. Można będzie wówczas dostrzec miejscowe problemy ludnościowe – starzenie się społeczeństwa, małą liczbę urodzeń, bezrobocie, migracje, konflikty na tle narodowościowym i inne. Łatwiej też będzie znaleźć rozwiązania dla tych problemów.

Zadania

Pamiętam i rozumiem

  1. Wyjaśnij przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności Polski.

  2. Czym się różni wyż demograficzny od niżu demograficznego?

  3. Kto i dlaczego przeciętnie żyje dłużej – kobiety czy mężczyźni?

  4. Jaka jest obecnie struktura zatrudnienia w Polsce i jakie są tendencje jej zmian?

  5. Wymień główne kierunki migracji zagranicznych dotyczących Polski i podaj ich przyczyny oraz skutki.

  6. Wymień pięć największych miast Polski. Podaj dwa przykłady konurbacji.

  7. Podaj nazwę swojego dużego regionu – województwa, krainy geograficznej, krainy historycznej – oraz jego stolicę(e). Podaj nazwy i stolice mniejszych jednostek – podregionów, powiatów, gmin. Który z nich to „twój” region?

Czytam i interpretuję

  1. Na mapie poniżej wskaż województwa zaludnione najgęściej oraz najrzadziej i wyjaśnij przyczyny takiego stanu.

  1. Na wykresie poniżej wskaż wyże i niże demograficzne oraz okresy dodatniego i ujemnego przyrostu naturalnego. Wyjaśnij, skąd się one wzięły.

  1. Z wykresu poniżej odczytaj, w jakim wieku jest obecnie najwięcej mieszkańców Polski. W którym roku oni się urodzili i dlaczego jest ich najwięcej?

  1. Na mapie poniżej wskaż obszary najmniejszego oraz największego bezrobocia i wyjaśnij, dlaczego są to właśnie te obszary.

  1. Na mapie poniżej wskaż obszary o największym napływie ludności oraz o największym odpływie i wyjaśnij, dlaczego są to właśnie te obszary.

  1. Przyjrzyj się poniższemu diagramowi i odpowiedz na pytania:

    1. W jakiego rodzaju miastach mieszka najwięcej Polaków?

    2. W jakiego rodzaju miastach mieszka najmniej Polaków?

    3. W jakiego rodzaju jednostkach osadniczych mieszka więcej niż połowa Polaków?

  2. Korzystając z poniższych map i wykresów tematycznych, scharakteryzuj ludność własnego regionu.

Rozwiązuję problemy

  1. W jaki sposób można przeciwdziałać depopulacji?

  2. W latach 2006 i 2007 w Polsce pomimo dodatniego przyrostu naturalnego zanotowano ujemny przyrost rzeczywisty. Jak to możliwe?

  3. Co można zrobić, aby wydłużyć przeciętny czas życia człowieka?

  4. W jaki sposób przeciwdziałać bezrobociu?

  5. Podaj sposoby zwalczania niekorzystnych skutków nadmiernej emigracji i imigracji.

  6. Dlaczego w małych miastach słabo rozwijają się funkcje naukowe i kulturalne? Czy można temu jakoś zaradzić?

  7. Wymień najważniejsze problemy społeczne własnego regionu i zaproponuj sposoby ich rozwiązania.

Projekt badawczy

Zmiany w strukturze zatrudnienia
Autor/ Nauczyciel Tytuł projektu Zmiany w strukturze zatrudnienia
Temat projektu Zmiany struktury zatrudnienia w mojej okolicy
Badana hipoteza Wzrasta zatrudnienie w usługach, maleje zatrudnienie w rolnictwie i przemyśle
Materiały źródłowe (strony internetowe, rozdział w podręczniku) lekcja w epodręczniku:
2.4 Struktura zatrudnienia i problem bezrobocia w Polsce
GUS / Portal Edukacyjny / Gry edukacyjne: http://stat.gov.pl/portal‑edukacyjny/gry‑edukacyjne/
Uczeń Co dokładnie mam zamiar zrobić, by sprawdzić, czy hipoteza jest prawdziwa? Przeprowadzić ankietę wśród ludności w wieku produkcyjnym – spytać o dział gospodarki (rolnictwo, przemysł, usługi), w którym pracują obecnie i w którym pracowali 5 lat temu. Uwzględnić bezrobotnych
Co trzeba przygotować, by zweryfikować hipotezę? Policzyć osoby pracujące w poszczególnych działach obecnie i 5 lat temu
Co będę obserwować (mierzyć)? Liczbę osób pracujących w poszczególnych działach gospodarki. Ankietę przeprowadzić na co najmniej kilkudziesięciu osobach. Wybierać zarówno kobiety, jak i mężczyzn w różnym wieku. Wskazane przebadanie okolicznych obszarów miejskich i wiejskich
Czas trwania (ile czasu potrzeba, by wykonać projekt) 1‑2 tygodnie
Wyniki (tabela, wykres, rysunek, fotografie) Zbiorcze dane w tabeli oraz dwa diagramy kołowe przedstawiające strukturę zatrudnienia obecną i sprzed 5 lat
Wniosek Wyniki potwierdzają hipotezę. Jeśli nie, to wyjaśnić dlaczego
Refleksja (Czego projekt mnie nauczył?) Praktyczne potwierdzenie wiedzy teoretycznej zdobytej na lekcjach?
Systematyczne działania jednostkowe pozwalają uzyskać ogólny wynik końcowy zbieżny z oficjalnymi danymi

Test sprawdzający do działu: II. Ludność Polski

Test sprawdzający

Klucz testu