Upływ krwi stanowi ryzyko dla życia i zdrowia, dlatego kolor czerwony (krwi i ognia) jest symbolem niebezpieczeństwa. W organizmie dorosłego człowieka znajduje się ok. 5 l krwi, czyli mówiąc obrazowo – pół wiadra. Utrata 2 l zagraża już życiu.

Krew
Już wiesz
  • krew to tkanka łączna;

  • skórne naczynia krwionośne i płynąca w nich krew uczestniczą w procesach termoregulacji;

  • krew transportuje różne substancje z i do komórek ciała.

Nauczysz się
  • wykazywać związek budowy składników krwi z pełnioną przez nie funkcją;

  • omawiać znaczenie grup krwi;

  • oceniać społeczną rolę krwiodawstwa;

  • wyjaśniać, na czym polega konflikt serologiczny.

1. Składniki krwi i ich rola

Krew to tkanka płynna, która transportuje substancje odżywcze, gazy oddechowe, produkty przemiany materii, hormony, uczestniczy w regulacji temperatury ciała i reakcjach obronnych organizmu. Składa się z płynnego osocza i zawieszonych w nim elementów morfotycznych. Woda będąca głównym składnikiem osocza rozprowadza po organizmie rozpuszczone w niej związki organiczne i nieorganiczne. Jedną z substancji transportowanych przez osocze jest dwutlenek węgla – gaz, który dobrze rozpuszcza się w wodzie.

Krew przenosi także elementy morfotyczne krwi, czyli komórki: czerwone ciałka krwi – erytrocyty, białe ciałka krwi – leukocyty oraz fragmenty komórek – trombocyty. Wśród krwinek najwięcej jest erytrocytów, charakteryzujących się dużą powierzchnią wiązania tlenu. Ich kształt przypominający dwuwklęsłe krążki nadaje im elastyczność i pozwala przeciskać się w bardzo wąskich przestrzeniach. Dojrzałe erytrocyty nie zawierają jądra komórkowego i dzięki temu mogą pomieścić więcej cząsteczek hemoglobiny. Hemoglobina to białko nadające tym krwinkom czerwoną barwę, zdolne do przyłączania cząsteczek tlenu i dwutnenku węgla. Hemoglobina może także łączyć się trwale z tlenkiem węgla (czadem) i traci wtedy zdolność przenoszenia tlenu. Z tego powodu tlenek węgla jest silną trucizną.

Leukocyty, czyli krwinki białe, tworzą najbardziej zróżnicowaną grupę komórek krwi, gdzie każdy typ komórki pełni inną funkcję. Leukocyty są bezbarwne, posiadają jądro komórkowe i zdolność do pełzakowatego ruchu. Trombocyty, czyli płytki krwi, to fragmenty komórek uczestniczące w procesach krzepnięcia krwi.

Ciekawostka

Krwinki czerwone są pozbawione jąder komórkowych, dlatego nie ulegają podziałom i nie mogą syntetyzować brakujących białek. Żyją tylko ok. 120 dni. Produkcja erytrocytów w szpiku kostnym trwa bez przerwy (w tempie 120 mln komórek na minutę), a nowe komórki zastępują te zużyte.

Polecenie 1

U mieszkańca nizin, który dłuższy czas przebywa w wysokich górach, wzrasta ilość czerwonych ciałek krwi. Wykaż, że jest to przystosowanie do życia na dużych wysokościach.

Wskazówka

Gdzie jest większe ciśnienie atmosferyczne – na nizinach, czy w górach? Gdzie porcja wdychanego powietrza zawiera więcej tlenu – na nizinach, czy w górach?

Obserwacja 1

Rozpoznawanie komórek krwi.

Co będzie potrzebne
  • gotowy preparat rozmazu krwi,

  • sprzęt do mikroskopowania.

Instrukcja
  1. Obejrzyj preparat pod mikroskopem.

  2. Rozpoznaj erytrocyty, leukocyty. Policz je w polu widzenia. Zapisz stosunek liczbowy krwinek czerwonych do krwinek białych.

  3. Wykonaj rysunek obserwowanych komórek krwi, odwzorowując ich kształt i budowę.

Podsumowanie

Erytrocyty mogą nieznacznie różnić się wielkością, ale zwykle są mniejsze od leukocytów. Leukocyty posiadają duże jądra komórkowe, występują nielicznie w polu widzenia.

2. Grupy krwi

U ludzi występują 4 główne grupy krwi: A, B, AB, 0. O rodzaju każdej z nich decyduje obecność na powierzchni błon erytrocytów białek – antygenów. Osoba z grupą krwi A posiada erytrocyty z antygenami A. Krwinki grupy B na powierzchni erytrocytów mają antygeny B, a krwinki grupy AB – oba rodzaje antygenów (A i B). Erytrocyty pozbawione antygenów warunkują grupę 0. Dodatkowo w osoczu krwi występują 2 rodzaje białek – przeciwciał: anty‑A oraz anty‑B. Powodują one zlepianie się krwinek. Przeciwciała anty‑A zlepiają erytrocyty posiadające antygen A, przeciwciała anty‑B zlepiają erytrocyty posiadajace antygen B. Osocze krwi grupy 0 zawiera oba rodzaje przeciwciał, a w osoczu krwi grupy AB nie ma ich w ogóle. Dodatkowo, na powierzchni erytrocytów może znajdować się czynnik Rh. Jeśli występuje, mówimy o grupie krwi Rh+, np. 0Rh+(0+), jeśli nie występuje – o grupie Rh-, np. 0Rh- (0-). Grupę Rh+ ma ok. 85% Polaków i niemal wszyscy Chińczycy i Japończycy.

Ciekawostka

U psów występuje 8 grup krwi, u kotów 3, a u fretek jedna.

3. Transfuzja krwi

Krew to życiodajny płyn, zwany też darem życia, podawany chorym, którzy stracili go w wyniku wypadku lub operacji. Przetoczenia krwi – transfuzji potrzebują czasem również osoby mające za małą ilość erytrocytów, spowodowaną na przykład anemią. Warunkiem bezpiecznej transfuzji jest zgodność grupy krwi biorcy i dawcy.

Brak możliwości przetoczenia krwi określonej grupy w momencie zagrożenia życia chorego może stanowić poważną przeszkodę w udzieleniu mu skutecznej pomocy. Dlatego tak ważną rolę w ratowaniu ludzkiego życia odgrywa krwiodawstwo – społeczna akcja oddawania krwi. Pobrana od dawców krew poddawana jest obróbce, która umożliwia jej przechowanie w stanie nadającym się do transfuzji. Punkty krwiodawstwa znajdują się w każdym mieście. Największe akcje oddawania krwi prowadzi Polski Czerwony Krzyż (PCK). Jedna z nich polega na pobieraniu krwi w specjalnie wyposażonych ambulansach, które jeżdżą po miastach i miasteczkach.

Polecenie 2

Wyjaśnij, jaka cecha krwi pozwala nazwać osobę z grupą krwi AB biorcą uniwersalnym.

4. Krwiodawstwo: najczęstsze pytania

Ćwiczenie 1

Jakie warunki trzeba spełniać, aby zostać dawcą krwi?

Ćwiczenie 2

Jakie warunki musi spełniać dawca krwi, zgłaszając się do punktu pobrań?

Ćwiczenie 3

Ile krwi pobiera się jednorazowo i jak często można oddawać krew?

Ćwiczenie 4

Czy oddawanie krwi osłabia organizm i jest bolesne?

Ćwiczenie 5

Czy mogę zostać dawcą krwi, jeśli nie znam swojej grupy i nie mam aktualnych badań krwi?

Ćwiczenie 6

Czy dawcy otrzymują rekompensatę za oddaną krew?

Ćwiczenie 7

Ile kosztuje jednostka pobranej krwi?

Ciekawostka

Życiodajną wartość krwi znano od dawna i dlatego podejmowano próby jej transfuzji. Chorym przetaczano krew zwierzęcą (np. jagnięcą) i ludzką. Niestety, z powodu nieznajomości grup krwi w większości przypadków kończyło się to ciężkimi zaburzeniami i śmiercią biorców.

Polecenie 3

Wyjaśnij, dlaczego dawcy przed oddaniem krwi powinni wypić kawę lub kolę – używki, które zawiarają kofeinę, substancję podnoszącą ciśnienie krwi.

Wskazówka

Jakie mogą być skutki ubytku krwi? Jakie substancje zapobiegną tym skutkom?

5. Konflikt serologiczny

Znajomość czynnika Rh odgrywa szczególną rolę w przypadku przyszłych rodziców. Gdy matka ma grupę krwi Rh-, a pierwsze dziecko po ojcu odziedziczy grupę Rh+, między krwią matki i kolejnego dziecka Rh+może dojść do konfliktu serologicznego. Podczas pierwszego porodu, gdy krew matki Rh-zetknie się z krwią dziecka Rh+, organizm kobiety rozpoznaje krwinki dziecka jako obce. Przygotowuje się do ich zniszczenia, produkując przeciwciała. Ponieważ dziecko znajduje się już poza organizmem matki, przeciwciała te nie mogą mu zaszkodzić. Problem pojawić się może podczas kolejnych ciąż, gdy dziecko ma grupę Rh+. Wtedy przeciwciała matki docierają przez łożysko do krwi dziecka i zlepiają jego krwinki. W ten sposób może dojść do konfliktu serologicznego. Jego skutkiem jest anemia dziecka, które traci czerwone ciałka krwi.

Ciekawostka

Aby zmniejszyć skutki ewentualnego konfliktu serologicznego, po pierwszym porodzie podaje się kobiecie specjalne leki. Zwalczają one obecne w krwi matki krwinki płodu, zanim organizm kobiety wytworzy skierowane przeciwko nim przeciwciała. Dodatkowo, w trakcie kolejnych ciąż, bada się krew matki na obecność przeciwciał anty Rh+.

Polecenie 4

Przeanalizuj czynnik Rh w 3 różnych rodzinach – a, b, c. Oceń ryzyko wystąpienia konfliktu serologicznego dla każdej z nich.

  1. matka Rh-, ojciec Rh+, dziecko Rh-

  2. matka Rh-, ojciec Rh-, dziecko Rh-

  3. matka Rh-, ojciec Rh+, dziecko Rh+

Podsumowanie

  • Krew składa się z osocza i elementów morfotycznych krwi.

  • Osocze to roztwór wodny, w którym znajdują się związki organiczne i nieorganiczne.

  • Elementy morfotyczne krwi tworzą krwinki: erytrocyty i leukocyty oraz fragmenty komórek – trombocyty.

  • Trombocyty uczestniczą w procesie krzepnięcia krwi.

  • Antygeny obecne na powierzchni błon erytrocytów decydują o występowaniu 4 grup krwi: A, B, AB, 0.

  • Znajomość grup krwi i czynnika Rh jest niezbędna przy zabiegu transfuzji krwi.

  • Krwiodawstwo ratuje życie wielu chorym.

  • W niektórych sytuacjach pomiędzy organizmem matki a organizmem płodu może wystąpić konflikt serologiczny.

Praca domowa
Polecenie 5.1

Wyjaśnij, dlaczego każdy powinien mieć oznaczoną i wpisaną do dokumentów grupę krwi.

Polecenie 5.2

Przedstaw 2 argumenty, które pozwolą przekonać znajomych do honorowego oddawania krwi.

Polecenie 5.3

Najpopularniejszymi grupami krwi są grupa A, którą posiada 38% osób w Polsce, oraz grupa 0 (36%). Częstotliwość występowania grupy B wynosi 18%. Najrzadziej reprezentowana jest grupa AB występująca u 8% Polaków. Narysuj wykres (słupkowy lub kołowy), na którym przedstawisz częstotliwość występowania grup krwi w Polsce, zaczynając od tej pojawiającej się najrzadziej.

Słowniczek

antygeny

białka receptorowe na powierzchni błon komórek; odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu komórek, a antygeny związane z błonami erytrocytów warunkują wystąpienie grup krwi

czynnik Rh

układ antygenów występujących na powierzchni erytrocytów warunkujący obecność dodatkowego znacznika grup krwi

elementy morfotyczne krwi

składniki krwi w postaci komórek: erytrocytów i leukocytów oraz fragmentów komórek – trombocytów

erytrocyty

krwinki czerwone; komórkowe elementy morfotyczne krwi w postaci dwuwklęsłych krążków, pozbawione organelli komórkowych, wypełnione hemoglobiną; uczestniczą w transporcie gazów oddechowych

grupy krwi

wyróżnia się je na podstawie zestawów antygenów znajdujących się na powierzchni błon erytrocytów; oznacza się je symbolani AB, A, B i 0

konflikt serologiczny

niezgodność grup krwi u matki i płodu, spowodowana obecnością we krwi matki przeciwciał przeciw antygenom krwi dziecka; przeciwciała z krwi matki przenikają przez łożysko do krwiobiegu dziecka

leukocyty

krwinki białe; komórkowe elementy morfotyczne krwi, które zawierają jądro komórkowe; mają zdolność do pełzakowatego ruchu, uczestniczą w reakcjach obronnych organizmu

przeciwciała

białka wytwarzane przez limfocyty B w odpowiedzi na obecność w organizmie antygenów; uczestniczą w reakcji obronnej organizmu

transfuzja

zabieg polegający na przetoczeniu krwi dawcy do organizmu biorcy

trombocyty

płytki krwi; elementy morfotyczne krwi w postaci fragmentów komórek; uczestniczą w procesie krzepnięcia krwi

Zadania

Ćwiczenie 8
Ćwiczenie 9
Ćwiczenie 10
Ćwiczenie 11