Okładka - co każdy powinien wiedzieć... Źródło: pixabay, licencja: CC 0.
pixabay, licencja: CC 0

Na kulturę osobistą człowieka składają się znajomość obyczajów i reguł grzeczności, a także umiejętność zachowania się w różnych sytuacjach, np. przy stole podczas przyjęcia, w pracy, w szkole. Kultura osobista związana z komunikacją nosi nazwę kultury języka. Znajomość jej zasad przydaje się zarówno w mówieniu (np. podczas rozmowy telefonicznej), jak i w pisaniu (np. w trakcie pisania e‑maila).

Już wiesz

1) Podaj wyrazy lub wyrażenia, którymi możesz zastąpić połączenie językowe kultura osobista.

2) Wyjaśnij, co oznacza wyrażenie savoir‑vivre. Sprawdź, jak je wymawiamy i z jakiego języka ono pochodzi.

Do przeczytania

Kulturę języka możemy rozumieć dwojako. Po pierwsze jest to dział językoznawstwa, który zajmuje się poprawnością i stosownością językową, a także etyką i estetyką wypowiedzi. Po drugie to umiejętność poprawnego, stosownego, etycznego i estetycznego posługiwania się językiem.

Zbiór zasad, które określają, jak posługiwać się środkami językowymi, nosi nazwę normy językowej. Jeśli te reguły są sformułowane lub spisane przez językoznawców, to nazywamy je normą skodyfikowaną. Jeśli natomiast uznawane są przez dane społeczeństwo za poprawne, to określa się je jako normę zwyczajową lub normę językową. Przykładem bardzo dobrze skodyfikowanej normy może być norma ortograficzna – tworzy ją bowiem zbiór zasad pisowni. Trudno natomiast skodyfikować normę leksykalną. Trzeba też odróżnić normę wzorcową, czyli zestaw zasad, które obowiązują w sytuacjach oficjalnych i są zgodne z tradycją językową oraz regułami gramatycznymi i leksykalnymi, od normy użytkowej (potocznej), czyli od zbioru zasad dopuszczalnych w sytuacjach nieoficjalnych, w kontaktach swobodnych. Norma użytkowa jest mniej rygorystyczna niż wzorcowa, co dotyczy zwłaszcza wymowy. Różnicę między poszczególnymi poziomami normy może obrazować sposób akcentowania wyrazów zakończonych na –ika lub –yka. Aby przestrzegać normy wzorcowej, powinniśmy akcentować je na trzecią sylabę od końca (matematyka, logika, fizyka), na poziomie normy użytkowej dopuszczalny jest natomiast akcent na przedostatniej sylabie (matematyka, logika, fizyka). Kilka innych przykładów potwierdzających istnienie dwóch poziomów normy językowej zawiera poniższa tabela.

Formy pożądane w normie wzorcowej Formy akceptowane w normie użytkowej
Przeczytaj tę książkę. Przeczytaj tą książkę.
wołu (D. lp) woła (D. lp)
e‑mail mejl
pięcioro szczeniąt pięć szczeniąt
wysłać SMS wysłać SMS‑a

Nie oznacza to oczywiście, że wszelkie odchylenia od normy wzorcowej są dopuszczalne w normie użytkowej. Na przykład N. lm wyrazu dzieckodzieciami nie jest aprobowany ani w normie wzorcowej, ani w użytkowej.

Czasami jednak nie można jednoznacznie stwierdzić, czy dana forma jest poprawna, czy - niedopuszczalna. O jej akceptacji decyduje bowiem sytuacja komunikacyjna – inaczej mówiąc pewne formy mogą być akceptowane w sytuacjach nieoficjalnych, czyli na poziomie normy użytkowej.

Z tego, co powiedzieliśmy do tej pory, wynika, że poprawna wypowiedź lub forma językowa to taka, która jest zgodna z normą językową.

Wszystkie odstępstwa od normy nazywamy innowacjami językowymi. Część z nich można usprawiedliwić. Są bowiem takie zjawiska w języku, które są uzasadnione, gdyż służą na przykład nazwaniu nowo wynalezionych przedmiotów. Czasami normy łamane są również przez pisarzy, ale działanie to jest świadome: służy kreacji literackiej. Z innowacjami spotykamy się też w różnych wypowiedziach, których celem jest przyciągnięcie uwagi odbiorców, np. w reklamach lub nagłówkach prasowych. Nieuzasadnione i nieświadome naruszenie normy określamy natomiast jako błąd językowy.

Wyróżniamy kilka typów błędów językowych.

Błędy ortograficzne i błędy interpunkcyjne to inaczej błędy zapisu, natomiast błędy fleksyjne, słowotwórcze i składniowe to błędy gramatyczne. Błędy popełniamy z różnych powodów, m.in.:

  • nie znamy zasad gramatycznych lub ortograficznych,

  • nie dbamy o poprawność wypowiedzi,

  • niechętnie korzystamy ze słowników, poradników językowych i nie zwracamy się do specjalistów z prośbą o rozwianie wątpliwości językowych,

  • za mało czytamy, nie ćwiczymy sprawności w wypowiadaniu się,

  • bezmyślnie naśladujemy innych, ulegamy modzie językowej.

Moda językowa to zjawisko związane z nadużywaniem niektórych wyrazów. Jego przyczyną jest przekonanie o atrakcyjności pewnych słów, a skutkiem - zubożenie języka. Do modnych wyrazów, używanych często niezgodnie z ich pierwotnym znaczeniem, można zaliczyć takie słowa, jak: dokładnie (w znaczeniu ‘właśnie’, ‘tak’), globalny, kultowy, ekstremalny. Nadużywamy też stałych połączeń wyrazowych. Wśród szablonowych wyrażeń wskażmy następujące: nowa formuła, odbyć rozmowę, owocna współpraca, szereg osiągnięć, inicjatywa oddolna, sprostać wyzwaniu.

Zadaniowo

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3

Przed przystąpieniem do pracy w parach każdy uczeń powinien samodzielnie zredagować dyktando ortograficzne, składające się z 5–10 zdań ilustrujących wybraną zasadę ortograficzną. Po wykonaniu tego zadania można przystąpić do pracy w parach. Jedna z osób odczytuje napisany przez siebie tekst drugiej osobie, której zadanie polega na bezbłędnym napisaniu dyktanda. Następnie jego autor sprawdza pracę kolegi lub koleżanki, zaznaczając błędy ortograficzne i interpunkcyjne. Potem uczniowie zamieniają się rolami. Wygrywa uczeń, który popełnił mniej błędów.

Ćwiczenie 4

Przeczytaj poniższe wyrazy, stosując wymowę (akcent) na poziomie normy wzorcowej. Następnie wysłuchaj nagrania i porównaj je ze swoją wymową.

  • czterysta

  • gramatyka

  • projektowaliśmy

  • dziewięćset

  • przystrajaliby

  • informatyka

  • komunikowalibyście

  • strzaskać

  • botanika

  • czytaliście

Ćwiczenie 5

Przeczytaj poniższe wyrazy (zwracając szczególną uwagę na samogłoski nosowe), a następnie wysłuchaj nagrania i porównaj swoją wymowę z wymową wzorcową.

  • chcę

  • robią

  • wąż

  • kąpiel

  • rączka

  • posunęła

  • gęś

  • gąska

  • pieniądz

  • ząb

  • wzięli

  • pięć

  • chlusnęli

  • gąszcz

  • ulicą

  • zginął

  • dziesiątka

  • wąsy

  • cielę

  • wątły

  • wąsy

  • idą

  • idę

  • miękki

Ćwiczenie 6

Podaj poprawną wymowę następujących wyrazów i wyrażeń (w razie wątpliwości wysłuchaj nagrania), a następnie wyjaśnij, jakie jest ich znaczenie.

  • dubbing

  • attaché

  • à propos

  • emploi

  • leasing

  • porte‑parole

  • quasi

  • scherzo

  • surfing

  • vis‑à-vis

Ćwiczenie 7
Ćwiczenie 8
Ćwiczenie 9

Odmień przez przypadki nazwę pomnika, który widzisz na ilustracji.

Statua Wolności
licencja: CC 0
Ćwiczenie 10

Zapisz formy D. lp. i M. lm. nazwisk osób, które widzisz na zdjęciach. Wskazówek gramatycznych szukaj w słownikach i poradnikach poprawnościowych, np. w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN (red. A. Markowski).

Ćwiczenie 11
Ćwiczenie 12
Ćwiczenie 13

W poniższych zdaniach wskażcie wyrazy modne i zastąpcie je mniej sztampowymi.

  • Zarówno politycy lewicy, jak i prawicy prowadzili agresywną kampanię wyborczą.

  • Pobliskie fabryki generowały dużo zanieczyszczeń.

  • Prezydentem miejscowego klubu szachistów został Jan Nowak.

  • Czy kraje byłego bloku komunistycznego mają szansę pełnić znaczącą rolę w Europie?

  • Największym wyzwaniem dla pierwszoklasistów jest pisanie.

Ćwiczenie 14

Poniższe nadużywane w polszczyźnie wyrazy obce zastąpcie ich rodzimymi odpowiednikami (mogą być nimi wyrazy lub wyrażenia). Dobierzcie się w kilkuosobowe zespoły, w których będziecie pracować. Wygrywa ta grupa, która pierwsza wykona zadanie.

  • consensus

  • defensywa

  • dialog

  • ekipa

  • lider

  • kreatywny

  • demonstrować

  • serwować

  • ranking

  • monitorować

  • transza

  • restrukturyzacja

Ćwiczenie 15

Zastąp przymiotnik poważny innym wyrazem, tak aby w każdym wyrażeniu użyć innego synonimu.

  • poważny wzrost cen energii elektrycznej

  • poważne sukcesy sportowe

  • poważna różnica poglądów

  • poważne poparcie w wyborach

  • poważna choroba

Ćwiczenie 16
Ćwiczenie 17

Ułóż dwa zdania: w jednym wykorzystaj wyraz formować, a w drugim - formułować.

Ćwiczenie 18

Zgromadźcie jak najwięcej pleonazmów pojawiających się w codziennej komunikacji.

Ćwiczenie 19
Ćwiczenie 20
Ćwiczenie 21.1
Ćwiczenie 21.2
Ćwiczenie 21.3

Popraw wszystkie błędy frazeologiczne z powyższego ćwiczenia.

Ćwiczenie 22
Ćwiczenie 23

W każdym z podanych zdań wskaż niewłaściwie użyty frazeologizm, a następnie wyjaśnij jego znaczenie i ułóż z nim poprawne zdanie.

  • W tegorocznym maratonie zwyciężył Kenijczyk, który doskonale rozegrał bieg taktycznie, to znaczy już od początku gonił w piętkę.

  • Z pokoju wychodziło niewielkie okienko na północ. Nic więc dziwnego, że był ciemny jak tabaka w rogu.

  • W drodze powrotnej, przejeżdżając przez Wieczne Miasto, przed południem zwiedzili Luwr, a po południu udali się do Wersalu.

Ćwiczenie 24

Podczas lektury prasy zgromadź pięć przykładów nagłówków prasowych, w których zawarto innowacje frazeologiczne.

Ćwiczenie 25

Zgromadź pięć haseł reklamowych, w których zawarto innowacje frazeologiczne.

Ćwiczenie 26

Oceń, które z poniższych wyrażeń należy uznać za szablonowe, a następnie zastąp je innymi wyrażeniami.

  • Na dzień dzisiejszy nie widzę możliwości spłaty długów.

  • Proszę o pozytywne zaaprobowanie mojego wniosku.

  • Proszę dokonać wpłaty do dnia 25 bieżącego miesiąca.

  • Z okazji imienin życzymy Ci zdrowia, szczęścia i pomyślności.

Ćwiczenie 27

W podanych tekstach wskaż błędy spójności wypowiedzi. Omów je i popraw.

  • Dzisiaj nauczyciele wysłali uczniów z harcerzami na wycieczkę. Wrócili zadowoleni.

  • Kamila była przeziębiona. Długo trenowała na lodowisku.

  • Nastolatkę ujęła policja. Usiłowała zbiec z miejsca przestępstwa. Obezwładniła kasjerkę i zastraszyła klientów banku.

Ćwiczenie 28
Ćwiczenie 29

Utwórz dokument elektroniczny, w którym będziesz gromadzić błędy dostrzeżone podczas lektury prasy lub usłyszane w trakcie oglądania telewizji i słuchania radia. Staraj się błędy notować wraz z kontekstami (najlepiej - całe zdanie). Pamiętaj o przytaczaniu źródła, a więc o uwzględnieniu informacji: kto, kiedy i w jakim medium popełnił błąd.

Ćwiczenie 30

Zastanów się, jakiego typu błędy językowe popełniasz najczęściej oraz jakie typy błędów zdarzają się twoim bliskim. Porozmawiajcie o tym, dzieląc się swoimi spostrzeżeniami.