Położenie geograficzne danego miejsca na kuli ziemskiej ma wielki wpływ na jego środowisko przyrodnicze. Od szerokości geograficznej zależy ilość docierającego ciepła słonecznego, a co za tym idzie klimat. Z kolei od klimatu zależy roślinność i świat zwierzęcy. Organizmy wraz z wodą i skałami znajdującymi się w podłożu decydują o rodzaju tworzących się gleb, a w miejscach dogodnych dla osadnictwa na środowisko przyrodnicze znacząco wpływa człowiek.

1. Położenie Polski w Europie

Polska leży na półkuli północnej i wschodniej w Europie Środkowej, na Niżu Środkowoeuropejskim, pomiędzy Bałtykiem a Karpatami i Sudetami, w dorzeczu Wisły i Odry. Nasz kraj ma obszar zwarty o kształcie zbliżonym do nieregularnego sześcioboku. Rozciągłość południkowa Polski wynosi 648 km, a równoleżnikowa ok. 690 km. Panuje u nas klimat umiarkowany ciepły przejściowy.

Granice państw na tle ukształtowania powierzchni Europy
Polska leży w klimacie umiarkowanym ciepłym przejściowym

2. Sąsiedzi Polski

Polska graniczy z siedmioma państwami: z Niemcami na zachodzie, z Republiką CzeskąSłowacją na południu, z UkrainąBiałorusią na wschodzie, z Litwą na północnym wschodzie oraz z Federacją Rosyjską (obwodem kaliningradzkim) na północy. Najdłuższą granicę mamy z Republiką Czeską (796 km), a najkrótszą z Litwą (104 km). Na północy jest też granica morska o długości 440 km.

Polska graniczy z siedmioma państwami

3. Podział administracyjny Polski

Od 1999 roku w Polsce obowiązuje trójstopniowy podział administracyjny. Dzieli on nasz kraj na 16 województw, 380 powiatów (ziemskich i grodzkich) i 2479 gmin (miejskich, wiejskich i miejsko‑wiejskich). Nazwy województw związane są z regionami historycznymi, krainami geograficznymi lub z dużymi miastami.

4. Geologiczne dzieje Ziemi

Ziemia liczy ok. 4,5 mld lat. Czas ten podzielono na ery – od najstarszej prekambryjskiej, poprzez paleozoiczną i mezozoiczną, do trwającej obecnie kenozoicznej. Wydarzenia z przeszłości geologicznej odtworzono m.in. dzięki skamieniałościom, czyli szczątkom kopalnych organizmów zachowanych w osadach skorupy ziemskiej.

5. Budowa geologiczna Polski

Obszar Polski budują skały magmowe, osadowemetamorficzne. Na powierzchni najczęściej występują młode skały osadowe, np. piaski, żwiry, gliny na nizinach i pojezierzach czy wapienie na wyżynach. Skały magmowe (granity, bazalty, porfiry) i metamorficzne (gnejsy, marmury, kwarcyty) są starsze i poza górami zwykle zalegają głęboko pod Ziemią. Wyjątkami występującymi na powierzchni są fragmenty takich skał zawleczone na nizinne tereny Polski ze Skandynawii przez lądolód.

6. Tworzenie się węgla

Występujące na Górnym Śląsku bogate pokłady węgla kamiennego powstały w okresie karbonu w erze paleozoicznej. Panował wtedy gorący klimat – rosły m.in. olbrzymie, drzewiaste paprocie, skrzypy i widłaki. Szczątki tych roślin gromadziły się w wilgotnych zagłębieniach terenu, gdzie przysypane osadami przekształcały się najpierw w torf, a potem w węgiel brunatnykamienny.

7. Powstawanie gór w Polsce

Karpaty są górami fałdowymi, które powstały na przełomie ery mezozoicznej i kenozoicznej podczas orogenezy alpejskiej. Sudety pierwszy raz wypiętrzyły się w paleozoiku w orogenezie kaledońskiejhercyńskiej; w mezozoiku najpierw zostały zrównane, a potem ruchy alpejskie utworzyły z nich góry zrębowe. Niskie Góry Świętokrzyskie są najstarsze, ich pierwsze wyniesienie miało miejsce w orogenezie kaledońskiej.

8. Pasowy układ rzeźby terenu w Polsce

Rzeźba terenu Polski występuje w układzie równoleżnikowych pasów, na przemian niższych i wyższych. Zaczynając od północy, kolejno są to: niskie niziny nadmorskie – pobrzeża, pofałdowane pojezierza, płaskie Niziny Środkowopolskie, podniesione wyżyny, obniżone kotliny, średnie i wysokie góry.

9. Zlodowacenia a rzeźba terenu Polski

Zlodowacenia plejstoceńskie największy wpływ miały na rzeźbę pojezierzy. Przekształcały tamtejsze tereny, tworząc liczne zagłębienia (m.in. jeziora rynnowe, morenowe czy pradoliny) oraz wzniesienia (np. moreny czołowe, kemy, ozy, drumliny), ale także równiny (pola sandrowe). W górach lodowce wyżłobiły głębokie kotły będące dziś jeziorami (np. Morskie Oko) i szerokie doliny (np. Dolina Chochołowska czy Dolina Kościeliska).

10. Bogactwa mineralne Polski

Trzy najważniejsze bogactwa mineralne Polski to węgiel kamienny na Górnym Śląsku i Lubelszczyźnie, węgiel brunatny w okolicach Bełchatowa, Konina i Turoszowa oraz rudy miedzi w okręgu legnicko‑głogowskim. Duże znaczenie mają też rudy cynku i ołowiu, sól kamienna, gaz ziemny oraz rozmaite skalne surowce budowlane. Kiedyś spore znaczenie miały złoża siarki rodzimej, ale obecnie ponad 90% siarki uzyskuje się z odsiarczania spalin i paliw kopalnych.

11. Klimat Polski – czynniki

Na klimat Polski wpływają takie czynniki, jak położenie w średnich szerokościach geograficznych (strefa umiarkowana) oraz względnie mała odległość zarówno od oceanu, jak i od zwartego lądu Eurazji. Na ogół zaznacza się u nas przewaga wpływów oceanicznych, co skutkuje napływem wilgotnych mas powietrza – ciepłych w zimie, chłodnych latem – w stosunku do zalegających.

12. Klimat Polski – cechy

Nasz klimat umiarkowany ciepły przejściowy cechuje się dużą zmiennością pogody. Jest ostrzejszy na wschodzie oraz w górach (niższe temperatury – w górach cały rok, na wschodzie zimą i tam też większe roczne amplitudy temperatury) i łagodniejszy na zachodzie oraz nad morzem (mniejsze roczne amplitudy temperatury). Największe opady występują w górach i nad morzem, najmniejsze na Nizinach Środkowopolskich.

13. Wody w Polsce

Niemal cały obszar Polski należy do zlewiska Morza Bałtyckiego. Dwie największe rzeki – Wisła i Odra – mają asymetryczne dorzecza (więcej dopływów prawych) ze względu na nachylenie powierzchni kraju ku północnemu zachodowi. Największe jezioro to Śniardwy, najgłębsze – Hańcza. Podziemne wody mineralne wykorzystywane są głównie do celów leczniczych.

Dorzecza na terenie Polski

14. Morze Bałtyckie

Bałtyk jest małym, płytkim i chłodnym morzem śródlądowym wewnątrzkontynentalnym o dobrze rozwiniętej linii brzegowej i słabym zasoleniu. Temperatura wody i zasolenie obniżają się im dalej od Cieśnin Duńskich. Na południu i wschodzie do Bałtyku uchodzi wiele rzek niosących zanieczyszczenia miejskie, przemysłowe i rolnicze (pestycydy, nawozy sztuczne). Transport morski też zatruwa wody morza.

15. Gleby Polski

W Polsce dominują słabe gleby bielicowe i płowe oraz nieco lepsze brunatne. Zajmują one duże obszary Nizin Środkowopolskich i pojezierzy. Najlepsze czarnoziemy występują na małych obszarach Wyżyny Lubelskiej i Wyżyny Małopolskiej oraz na Płaskowyżu Głubczyckim. Bardzo dobre mady pokrywają deltę Wisły na Żuławach. Równie dobre czarne ziemie są na Kujawach oraz koło Wrocławia i Szczecina.

16. Lasy w Polsce

Lasy zajmują ok. 30% powierzchni Polski. Najwięcej ich jest na pojezierzach i w górach. Najsłabiej zalesione są Niziny Środkowopolskie. Z lasu pozyskujemy przede wszystkim drewno, a ponadto runo leśne (grzyby, borówki, jagody, zioła). W polskich lasach żyją dzikie zwierzęta, m.in. sarny, jelenie, łosie, daniele, żubry, niedźwiedzie, dziki, wilki, lisy, rysie, bobry, zające.

Jedna z metod obrazująca cechy jakościowe – metoda powierzchniowa

Zadania

Pamiętam i rozumiem

  1. Wymień z pamięci nazwy państw sąsiadujących z Polską.

  2. Jakie jednostki podziału administracyjnego ustanowiono w Polsce? Określ, które jednostki należą do I stopnia, które do II, a które do III stopnia podziału.

  3. Wymień 3 główne rodzaje skał i podaj odpowiednie przykłady.

  4. Podaj różnice w genezie Karpat i Sudetów.

  5. Wymień z pamięci pasy rzeźby terenu Polski w kolejności z południa ku północy.

  6. Podaj przykłady kilku polodowcowych form terenu – nizinnych oraz górskich – i opisz, w jaki sposób one powstały.

  7. Wymień najważniejsze bogactwa mineralne Polski i wskaż na mapie miejsca ich wydobycia.

  8. Wymień główne czynniki kształtujące klimat w Polsce i wyjaśnij „sposób ich działania”.

  9. Dlaczego bryza dzienna wieje od morza, a bryza nocna od lądu?

  10. Wymień rodzaje wód podziemnych według głębokości ich występowania.

  11. Wskaż na mapie państwa bałtyckie.

  12. Podaj przykłady gleb dobrych i słabych. Wyjaśnij, od czego zależy jakość gleby.

  13. Opisz położenie geograficzne swojego regionu i swojej miejscowości. Wymień jednostki podziału administracyjnego, w których mieszkasz.

Czytam i interpretuję

  1. Korzystając z przeglądowej mapy Europy, opisz położenie geograficzne Polski.

  2. Z poniższej mapy wybierz swoje województwo i odczytaj nazwy powiatów grodzkich. Wskaż obszary powiatów ziemskich mające swe siedziby w miastach na prawach powiatu.

  1. Z poniższej tabeli odczytaj nazwy epok w kolejności od najstarszej do najmłodszej.

    Ery, okresy, epoki
    ERA Okresy Epoki
    KENOZOIK Czwartorzęd holocen
    plejstocen
    Neogen pliocen
    miocen
    Paleogen oligocen
    eocen
    paleocen
  2. Na mapie Polski wskaż góry młode, stare oraz najstarsze i wykaż zależność ich wysokości bezwzględnych od wieku.

  3. Na rysunku poniżej przedstawiono krzywe hipsograficzne dla Antarktydy, Azji i Polski. Na ich podstawie przedstaw główne różnice w ukształtowaniu pionowym tych obszarów.

  1. Opisz krótko zasięgi kolejnych zlodowaceń na obszarze Polski i wymień ich główne skutki.

  1. Odczytaj z mapy nazwy surowców mineralnych, które występują w Polsce, ale nie są pozyskiwane na skalę przemysłową.

  1. Odczytaj z poniższej mapy pogody, jakie masy powietrza będą napływać do Polski. Pamiętaj o kierunkach ruchu powietrza wokół wyżu i niżu na półkuli północnej.

  1. Wskaż różnice w wykresach klimatycznych dla Wrocławia oraz Zakopanego i je wyjaśnij.

  1. Policz, ile dopływów lewych i ile prawych Wisły pokazano na poniższej mapie. Na tej podstawie sformułuj odpowiedni wniosek i go wyjaśnij.

  1. Na mapie poniżej wskaż ważniejsze elementy linii brzegowej Morza Bałtyckiego (archipelagi, wyspy, półwyspy, zatoki, cieśniny).

  1. Jakie rodzaje roślinności widoczne są na poniższym zdjęciu?

  1. Korzystając z poniższych map tematycznych, scharakteryzuj środowisko przyrodnicze własnego regionu.

Rozwiązuję problemy

  1. Wyjaśnij, dlaczego latem w Polsce nad morzem dni są dłuższe niż w górach.

  2. Wyobraź sobie, że mieszkasz w powiecie oleśnickim w gminie wiejskiej, której siedziba znajduje się w mieście. Jak nazywa się ta gmina? Twoi dziadkowie mieszkają w dwóch innych gminach wiejskich tego samego powiatu. Które to gminy?

  3. Spacerując po polskiej wyżynie, znajdujesz duży biały kamień z odciśniętą skorupą głowonoga morskiego, podobną do spiralnie zwiniętej muszli wielkiego ślimaka. Jak to wytłumaczysz?

  4. Wyjaśnij, dlaczego węgiel kamienny zaliczany jest do skał osadowych pochodzenia organicznego.

  5. Jak wyglądałaby powierzchnia Ziemi, gdyby działały tylko geologiczne procesy wewnętrzne, a nie byłoby procesów zewnętrznych? Podaj przykłady odpowiednich procesów.

  6. Wyjaśnij różnice między młodoglacjalną a staroglacjalną rzeźbą terenu.

  7. Wskaż alternatywne źródła energii – zamiast szkodliwego dla środowiska spalania węgli i ropy.

  8. W grudniu nad Skandynawią rozbudował się potężny wyż. Jakiej pogody możemy spodziewać się w Polsce?

  9. Latem przez dłuższy czas wieją w Polsce wiatry zachodnie – jaką mamy pogodę?

  10. W jaki sposób – będąc w terenie – rozróżnisz jezioro naturalne od sztucznego?

  11. Podaj propozycje działań mogących przyczynić się do poprawy czystości wód Morza Bałtyckiego.

  12. W jaki sposób można zapobiegać zmniejszaniu się powierzchni lasów wskutek pozyskiwania drewna?

  13. Wskaż główne zagrożenia dla środowiska przyrodniczego własnego regionu i zaproponuj sposoby przeciwdziałania im.

Projekt badawczy

Co jest pod ziemią?
Autor/Nauczyciel Tytuł projektu Co jest pod ziemią?
Temat projektu Co jest pod ziemią?
Badana hipoteza W różnych miejscach występują różne gleby i skały
Materiały źródłowe (strony internetowe, rozdział w podręczniku) Lekcje 1.3, 1.4, 1.5, 1.6, 1.7, 1.10, 1.12
Uczeń Co dokładnie mam zamiar zrobić, by sprawdzić, czy hipoteza jest prawdziwa? Wykopać dwa dołki w ziemi o głębokości do 1 m. Jeden dołek w miejscu suchym, np. na podwórku, w ogródku, na polu uprawnym itp.
Drugi dołek w wilgotnym obniżeniu terenu, np. nad rzeką, jeziorem, stawem itp.
Można też wykorzystać istniejące zagłębienia terenu odsłaniające warstwy glebowe i skalne, np. wykopy budowlane lub kopalniane
UWAGA: Przy głębokich wykopach należy zachować szczególną ostrożność
Co trzeba przygotować, by zweryfikować hipotezę? Rozpoznać glebę i jej warstwy oraz rodzaje skał
Co będę obserwować (mierzyć)? Głębokości zalegania i grubości poszczególnych warstw glebowych i skalnych. Także poziom wód podziemnych, jeśli się pojawią
Czas trwania (Ile czasu potrzeba, by wykonać projekt?) 2–3 dni

Wyniki i wnioski z problemu badawczego

Test sprawdzający do działu: I. Położenie i środowisko przyrodnicze obszaru Polski

Test sprawdzający

Klucz testu