Przed setkami lat nie było samochodów, samolotów i wielkich miast. Ludzie zmieniali przyrodę w niewielkim stopniu. Rozwój naszej cywilizacji sprawił, że przyroda znalazła się w niebezpieczeństwie. W końcu zauważono, że wiele niegdyś pospolitych zwierząt zostało niemal wytępionych, zniknęła też duża część lasów. Ludzie zrozumieli, że nie mogą bez ograniczeń zmieniać swojego otoczenia.

Już wiesz
  • że twoje codzienne zachowania mają wpływ na przyrodę;

  • jak prawidłowo segregować odpady;

  • jak przebiega rozwój rośliny.

Nauczysz się
  • wskazywać źródła zanieczyszczeń środowiska;

  • wyjaśniać, jak powstają kwaśne deszcze i jaki jest ich wpływ na środowisko.

1. Zanieczyszczenia powietrza

Często słyszymy, że powietrze w górach lub lesie jest zdrowsze niż w centrach dużych miast, ponieważ jest czystsze. Dlaczego tak jest? Przyjrzyj się poniższej grafice i odszukaj źródła zanieczyszczeń powietrza.

Powietrze zawiera nie tylko potrzebny nam tlen, znajdują się w nim także substancje szkodliwe, np. gazy pochodzące ze spalin samochodowych. Na terenach wiejskich również występują różne źródła zanieczyszczeń, jednak nie ma ich tak dużo jak w miastach. Zanieczyszczenia powietrza są bardzo groźne dla naszego zdrowia, ponieważ podczas oddychania wdychamy do naszych płuc wiele toksycznych związków. Są one szkodliwe nie tylko dla nas, ale też dla zwierząt i roślin. U tych ostatnich mogą powodować usychanie liści lub niszczenie pni. Znajdujące się w powietrzu zanieczyszczenia różnymi drogami przedostają się do żywych organizmów, powodując ich choroby.

Ważne!

Czasami powietrze, którym oddychają ludzie, pełne jest maleńkich drobin pyłów. Dzieje się tak na przykład w kopalni lub w różnych zakładach przemysłowych, a także w ich pobliżu. Drobiny pyłu, które wdychamy, osadzają się w płucach. Długotrwałe oddychanie takim zapylonym powietrzem prowadzi do groźnej choroby zwanej pylicą.

2. Zanieczyszczenia wody

Mimo że woda jest nam tak bardzo potrzebna, ludzie ją zanieczyszczają, np. odprowadzając do rzek ścieki. Działania takie skutkują wymieraniem organizmów, które tam żyją. Wraz z wodą szkodliwe związki przenikają do ciał organizmów, zatruwając je i powodując choroby, a nawet śmierć. Poza tym do wody w glebie lub rzekach czy jeziorach mogą przeniknąć wraz z opadem deszczu lub śniegu zanieczyszczenia powietrza.

Woda w rzekach i jeziorach jest zanieczyszczana ściekami przemysłowymi, komunalnymi (czyli pochodzącymi z mieszkań) oraz rolniczymi (np. nawozami i środkami ochrony roślin)
Obserwacja 1

Sprawdzenie, czy można ocenić czystość wody na podstawie jej wyglądu.

Co będzie potrzebne
  • litrowy słoik,

  • woda,

  • łyżeczka,

  • atrament lub farba.

Instrukcja
  1. Napełnij słoik wodą.

  2. Wlej do środka dwie krople farby. Wymieszaj łyżeczką. Oceń, czy kolor wody znacząco się zmienił.

Podsumowanie

Większość substancji w wodzie jest rozpuszczona i nie wpływa na jej właściwości takie jak kolor, zapach czy wygląd. Przez to woda może się nam wydawać czysta.

3. Zanieczyszczenia gleby

Zanieczyszczona woda może przedostać się do gleby, która wchłania ją wraz z rozpuszczonymi w niej substancjami. Rośliny mogą je pobrać, co prowadzić może do ich uszkodzenia, a nawet śmierci. Zanieczyszczenia gleby pochodzą też z wyrzucanych przez nas śmieci. Substancje, z których są one złożone, stopniowo przenikają do gleby. Szczególnie szkodliwe odpady to zużyte baterie, farby i oleje, gdyż zawierają dużą ilość toksycznych związków. Innym źródłem zanieczyszczeń gleby jest stosowanie dużej ilości nawozów sztucznych. Zanieczyszczenie gleby szkodzi również nam. Zjadając owoce i warzywa z zatrutych roślin, sprawiamy że toksyczne substancje trafiają do naszych organizmów. Zanieczyszczenia mogą z gleby przedostać się do wód podziemnych – możemy wówczas spożyć je wraz z wodą pochodzącą ze studni czy specjalnych ujęć w miastach.

Zdarza się, że ludzie zostawiają śmieci w lesie czy na trawniku. Podczas rozkładu odpadków powstają trujące związki, które przedostają się do gleby
Doświadczenie 1

Ukazanie wpływu zanieczyszczeń na wzrost i rozwój roślin.

Co będzie potrzebne
  • 4 niewielkie talerzyki,

  • paczka nasion rzeżuchy,

  • ziemia ogrodowa,

  • ocet spożywczy,

  • sól kuchenna,

  • płyn do czyszczenia toalety lub mycia podłogi,

  • woda.

Instrukcja
  1. Napełnij talerzyki glebą i wysiej ok. 10 nasion rzeżuchy.

  2. Poczekaj kilka dni, aż pojawią się zielone kiełki (pamiętaj, że ziemia powinna być stale wilgotna). Postaw talerzyki w ciepłym, wilgotnym i nasłonecznionym miejscu.

  3. Pamiętaj, aby podpisać talerzyki, by wiedzieć, jaka substancja została do niego dodana.

  4. Do pierwszego talerzyka nalej 3 łyżki octu, do drugiego wlej wody i dosyp 3 łyżeczki soli kuchennej, a do trzeciego wlej 3 łyżki detergentu. Do czwartego niczego nie dodawaj – to będzie twoja próba kontrolna, co oznacza, że na te rośliny nie będą działać żadne dodatkowe czynniki.

  5. Nazajutrz sprawdź, co stało się z rzeżuchą – zanotuj swoje obserwacje.

  6. Prowadź obserwacje rano i wieczorem przez kilka następnych dni, notując swoje spostrzeżenia.

Podsumowanie

Rzeżucha podlewana octem, wodnym roztworem soli i środkiem chemicznym nie rośnie tak dobrze, jak ta podlewana wodą. Wzrost rośliny jest zależny od tego, jakie substancje znajdują się w podłożu.

4. Kwaśny deszcz

Jednym ze skutków zanieczyszczenia powietrza są kwaśne deszcze. Otóż w wyniku na przykład spalania węgla oraz paliw przedostaje się do atmosfery związek chemiczny – dwutlenek siarki. Związek ten łączy się z wodą, tworząc kwas siarkowy, który jest substancją żrącą. Oznacza to, że uszkadza powierzchnie, z którymi się zetknie. Kwas siarkowy opada wraz z wodą w postaci kwaśnego deszczu. Padając na rośliny, uszkadza je, a nawet może doprowadzić do ich obumarcia; może też uszkadzać pomniki i budynki. Zakwaszona woda może też trafić do rzek i jezior bezpośrednio na skutek opadów lub z wodami podziemnymi. To może spowodować wymieranie roślin i zwierząt tam żyjących, np. ryb.

Polecenie 1

Znając wpływ soli kuchennej na rozwój roślin, zastanów się nad słusznością używania soli drogowej do odśnieżania ulic. Uzasadnij swoją odpowiedź.

5. Skala porostowa

Wiesz już, że dwutlenek siarki powoduje powstawanie kwaśnych deszczy. Teraz możesz sprawdzić, czy powietrze w twojej okolicy jest bardzo zanieczyszczone tą substancją. Pomogą ci w tym porosty – niezwykłe organizmy zbudowane z żyjących razem grzybów i glonów. Są one wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza, dlatego uczeni stworzyli skalę porostową. Dzięki niej można ocenić stopień zanieczyszczenia powietrza, obserwując, jakie porosty występują na korze drzew liściastych. Brak porostów oznacza, że w danym miejscu powietrze jest wyjątkowo silnie zanieczyszczone. Kolejne stopnie wskazują na coraz lepszy stan powietrza.

Podsumowanie

  • Głównymi źródłami zanieczyszczenia powietrza są zakłady przemysłowe, piece w domach oraz spaliny samochodów.

  • Źródła zanieczyszczenia gleby to na przykład woda zawierająca szkodliwe substancje oraz odpady.

  • Zanieczyszczenia powietrza przedostają się do wody oraz gleby, powodując na przykład uszkodzenia i obumieranie roślin oraz zatrucia zwierząt.

  • Dwutlenek siarki pochodzący m.in. ze spalania zanieczyszczonego węgla powoduje powstawanie kwaśnych deszczów.

Praca domowa
Polecenie 2.1

Dowiedz się, w jaki sposób można ograniczyć występowanie kwaśnych deszczy.

Polecenie 2.2

* Zbadaj stan powietrza w swojej okolicy, posługując się skalą porostową. Zwracaj uwagę wyłącznie na porosty odnajdowane na żywych drzewach na wysokości wzroku. Ignoruj te, które znajdują się na glebie czy kamieniach.

Zobacz także

Klasa 4 moduł 7 „Sprzątamy mieszkanie”
Klasa 4 moduł 9 „Dbamy o przyrodę”
Klasa 4 moduł 10 „Co zrobić, by nie śmiecić”

Słowniczek

glony

organizmy samożywne żyjące w wodzie i w środowisku wilgotnym na lądzie

kwaśny deszcz

żrący deszcz powstały przez połączenie wody i różnych związków chemicznych, np. dwutlenku siarki

pylica

choroba płuc wywołana długotrwałym wdychaniem pyłu

siarka

jeden z pierwiastków charakteryzujący się żółtą barwą; wykorzystywany m.in. w produkcji zapałek i gumy

substancja żrąca

substancja niszcząca inne materiały przy bezpośrednim zetknięciu z nimi

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5