Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Funkcjonowanie gruczołów dokrewnych można porównać do zachowania kierowcy, który podczas jazdy po mieście, by utrzymać względnie stałą prędkość, musi na zmianę hamować i przyspieszać. Podobnie jest z gruczołami, które albo spowalniają pracę narządów, albo pobudzają je działania.

Mechanizm działania hormonów
Już wiesz
  • hormony regulują procesy życiowe organizmu;

  • hormony pobudzają do działania jedynie komórki docelowe zaopatrzone w odpowiednie receptory;

  • jeden hormon może pobudzać do działania wiele różnych narządów, a na jeden narząd może oddziaływać kilka różnych hormonów.

Nauczysz się
  • podawać przykłady procesów życiowych regulowanych przez hormony;

  • wyjaśniać, na czym polega antagonizm działania insuliny i glukagonu;

  • opisywać skutki nadmiaru i niedoboru hormonów wzrostu, tyroksyny, insuliny;

  • opisywać wpływ leków i środków hormonalnych na organizm człowieka.

1. Hormony przeobrażeń

Przemiany organizmu w kolejnych fazach rozwojowych zachodzą głównie pod wpływem hormonów wydzielanych przez 3 gruczoły dokrewne: przysadkę mózgową, jądra lub jajniki. Przysadka produkuje hormon wzrostu, który przyspiesza rozkład tłuszczy zapasowych i glikogenu, zwiększa wchłanianie wapnia i fosforanów niezbędnych do budowy kości, pobudza komórki do namnażania. Jego działanie sprawia, że dziecięca sylwetka smukleje, a ciało wydłuża się. Zbyt niskie stężenie hormonu wzrostu w dzieciństwie, spowodowane niedoczynnością przysadki, prowadzi do karłowatości. Dotknięte nim, nieleczone dziecko, osiągnie w wieku dorosłym nie więcej niż 140‑150 cm. Rozwojowi choroby można zapobiec, podając pacjentowi hormon wzrostu. Zbyt wysokie stężenie hormonu wzrostu, związane z nadczynnością przysadki, jest przyczyną gigantyzmu. Dzieci z taką wadą rosną szybciej niż rówieśnicy i często w dorosłym życiu osiągają wzrost przekraczający 250 cm.

Karłowatość i gigantyzm
Polecenie 1

Nie wszystkie kości są jednakowo wrażliwe na hormon wzrostu. Szczególnie silnie reagują na niego kości rąk i stóp, a w obrębie czaszki żuchwa i łuki brwiowe. U osób dorosłych, które zakończyły już etap wzrostu, przysadka niekiedy znów zaczyna wydzielać hormon wzrostu. Określ, jaki może mieć to wpływ na stan szkieletu.

Hormon wzrostu wraz z hormonami płciowymi wytwarzanymi przez gonady – testosteron (produkowany przede wszystkim przez jądra) i estrogeny(produkowane przede wszystkim w jajnikach) przyczynia się do rozwoju organizmu w okresie dojrzewania. Gonady pozostają w uśpieniu aż do okresu dojrzewania, kiedy to wzrasta ich czynność wydzielnicza. Podwyższone stężenie hormonów płciowych powoduje rozwój narządów płciowych i charakterystyczne dla danej płci ukształtowanie sylwetki ciała.

Seek
Volume
Toggle fullscreen
    Ciekawostka

    Leo Messi – Argentyńczyk, piłkarz Barcelony uważany przez wielu za najlepszego zawodnika na świecie, miał być karłem. W wieku 11 lat, gdy już trenował grę w piłkę nożną i przejawiał ku temu ogromny talent, zdiagnozowano u niego karłowatość. Koszty terapii pokrył piłkarski klub sportowy Barcelona. Dziś Messi ma 169 cm wzrostu.

    2. Hormony kontrolujące przemianę materii

    Wydzielana przez tarczycę tyroksyna ma pośredni wpływ wpływ na wzrost i rozwój organizmu. Przyspiesza przemianę materii, wzmaga spalanie tłuszczu w tkankach, podnosi poziom cukru we krwi oraz temperaturę ciała. Niedobór tyroksyny prowadzi do zahamowania wzrostu i rozwoju psychicznego, obniżenia tempa metabolizmu, natomiast jej zbyt wysokie stężenie do osłabienia organizmu, zaburzeń rytmu serca, nerwowości, zwiększonego apetytu, uderzeń gorąca.

    Za procesy przemiany cukrów w organizmie odpowiadają insulinaglukagon, działające przeciwstawnie hormony wydzielane przez komórki wewnątrzwydzielnicze trzustki. Utrzymują one prawidłowe stężenie glukozy we krwi, które wynosi na czczo 70‑110 mg w 100 ml krwi. Insulina obniża poziom cukru we krwi, a glukagon go podnosi. Stężenie insuliny zależy od poziomu glukozy – im jest on wyższy, tym więcej insuliny jest wydzielane. Niedobór insuliny prowadzi do cukrzycy. Choroba ta może upośledzać pracę nerek, układu krążenia, a nawet być przyczyną utraty wzroku. Leczenie cukrzycy oparte jest na stosowaniu diety polegającej na regularnym przyjmowaniu pokarmów, na ograniczeniu spożycia słodyczy i na stosowaniu insuliny oraz innych leków obniżających poziom cukru we krwi.

    Polecenie 2

    Oceń, czy przestroga: Nie jedz zbyt dużo słodyczy, bo zachorujesz na cukrzycę, ma naukowe uzasadnienie.

    Ciekawostka

    Składnikiem niezbędnym do syntezy hormonów tarczycy jest jod. Jego brak w pożywieniu lub wodzie prowadzi do niedoboru hormonu. W naszym kraju szczególnie zagrożeni niedoczynnością tarczycy są mieszkańcy Podhala, Sudetów, Suwalszczyzny i Białostocczyzny, gdzie gleba i woda zawierają zbyt małe ilości jodu. Ciężkim chorobom spowodowanym brakiem tego pierwistaka można zapobiegać, spożywając sól kuchenną jodowaną oraz ryby morskie. Obecnie większość soli kuchennej dostępnej w handlu zawiera dodatek jodu.

    3. Hormon walki i ucieczki

    Adrenalina jest jednym z hormonów wydzielanych przez nadnercza. Zwykle produkowana jest w minimalnych ilościach. Jej stężenie wzrasta bardzo szybko pod wpływem stresu i czynników zakłócających równowagę organizmu. Na przykład w sytuacji zagrożenia życia hormon ten uruchamia szereg procesów służących mobilizacji sił organizmu oraz umożliwiających walkę lub ucieczkę. Pod wpływem adrenaliny zwiększa się dopływ krwi do serca, mięśni, mózgu, skóry. Równocześnie zwężają się naczynia krwionośne jamy brzusznej, np. naczynia oplatające jelito, co ogranicza trawienie. W efekcie działania adrenaliny wzrasta częstotliwość i siła skurczu serca oraz ciśnienie krwi. Pod jej wpływem oddechy stają się szybsze, a poziom glukozy we krwi wzrasta. Komórki mięśni otrzymują dużo paliwa i tlenu, dzięki czemu są zdolne do dużego wysiłku, w sytuacjach ekstremalnych określanego jako nadludzki.

    Polecenie 3

    Adrenalina powoduje m.in. rozszerzenie źrenic i szerokie rozwarcie powiek (strach ma wielkie oczy). Jakie znaczenie ma ta reakcja w sytuacji zagrożenia?

    Ciekawostka

    Adrenalina pomaga ratować życie. Podanie jej domięśniowo lub dożylnie po stwierdzeniu ustania pracy serca może przywrócić krążenie krwi. Adrenalina została odkryta przez Polaka, Napoleona Cybulskiego.

    4. Wpływ leków i środków hormonalnych na organizm człowieka

    Obniżony poziom hormonów we krwi może być przyczyną różnych dolegliwości. Do złagodzenia skutków niedoboru hormonu lub zmobilizowania gruczołu do pracy stosuje się leki i środki hormonalne. Na przykład aby przywrócić zaburzoną równowagę organizmu związaną z wyłączeniem czynności jajników i niedoborem estrogenów w okresie przekwitania u kobiet, stosuje się hormonalną terapię zastępczą. Polega ona na podawaniu fizjologicznych dawek estrogenów w celu uzupełnienia ich niedoborów.

    Niektóre z hormonów mają silne właściwości przeciwzapalne i pobudzające. Kortyzol podaje się w ostrych reakcjach uczuleniowych i zapalnych, a adrenalinę przy zaburzeniach pracy serca. Do środków hormonalnych wykorzystywanych w leczeniu chorób układu ruchu należą sterydy anaboliczne, np. testosteron stosowany jako środek wspomagający rozwój mięśni. Przyjmowanie leków hormonalnych wiąże się z występowaniem poważnych skutków ubocznych, dlatego powinno odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza.

    Polecenie 4

    Jaki wpływ na organizm kobiety może mieć stosowanie testosteronu?

    Ciekawostka

    Organizm kobiety wytwarza niewielkie ilości testosteronu. Hormon ten korzystnie oddziałuje na gospodarkę wapniową, rozwój mięśni oraz na wytwarzanie czerwonych krwinek w szpiku kostnym. Organizm mężczyzny produkuje estrogeny, które chronią przed chorobami serca i wpływają na płodność.

    Podsumowanie

    • Prawidłowy wzrost i rozwój organizmu zależą od gospodarki hormonalnej.

    • Adrenalina odpowiada za uruchomienie procesów służących mobilizacji sił organizmu, pozwalających na walkę lub ucieczkę.

    • Insulina i glukagon działają antagonistycznie, regulując poziom cukru we krwi.

    Praca domowa
    Polecenie 5.1

    Wymień hormony, które zwiększają tempo metabolizmu w organizmie.

    Polecenie 5.2

    Podaj przykład współdziałania układu nerwowego i hormonalnego.

    Polecenie 5.3

    Omów na podstawie schematu, w jaki sposób organizm utrzymuje stały poziom glukozy we krwi.

    Słowniczek

    adrenalina

    hormon wydzielany przez nadnercza, odpowiedzialny za mobilizację organizmu w sytuacji stresowej

    cukrzyca

    przewlekła choroba metaboliczna związana z niedoborem lub brakiem insuliny we krwi

    glukagon

    hormon wydzielany przez komórki wewnątrzwydzielnicze trzustki; podwyższa poziom glukozy we krwi

    estrogeny

    hormony wydzielane głównie przez jajniki; odpowiadają za wytworzenie żeńskich cech płciowych

    hormon wzrostu

    hormon wydzielany przez przysadkę mózgową; odpowiada za wzrost i rozwój organizmu

    insulina

    hormon wydzielany przez komórki wewnątrzwydzielnicze trzustki; obniża poziom glukozy we krwi

    testosteron

    hormon wydzielany głównie przez jądra, odpowiedzialny za wytworzenie męskich cech płciowych

    tyroksyna

    hormon wydzielany przez tarczycę; kontroluje procesy przemiany materii oraz wzrost i rozwój organizmu

    Zadania

    Ćwiczenie 1
    Ćwiczenie 2
    Ćwiczenie 3
    Ćwiczenie 4
    Ćwiczenie 5