Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Jak wiadomo, obszar Polski podzielony jest na pasy rzeźby terenu. Wewnątrz każdego pasa wydzielono mniejsze jednostki – krainy geograficzne czy regiony geograficzne. Jaka jest różnica między krainą a regionem? A może nie ma żadnej?

Już wiesz
  • co to są góry, wyżyny, niziny, kotliny, równiny, płaskowyże;

  • że w Polsce występuje pasowy układ rzeźby terenu;

  • jaki jest wpływ budowy geologicznej i klimatu na ukształtowanie powierzchni.

Nauczysz się
  • wyjaśniać, co to są regiony geograficzne i na podstawie jakich kryteriów się je wyznacza;

  • wskazywać na mapach tematycznych różne regiony geograficzne Polski;

  • opisywać podział regionalny własnego województwa.

1. Jak i dlaczego dokonano podziału Polski na regiony geograficzne?

Określenia „kraina geograficzna” i „region geograficzny” są niekiedy traktowane jako synonimy, czyli terminy oznaczające to samo. Nie jest to dużym błędem, ponieważ wg definicji zarówno kraina, jak i region to wydzielony obszar o charakterystycznych cechach fizycznogeograficznych mający jednorodne pochodzenie. Kraina zazwyczaj jest większa od regionu i to może być podstawowa różnica między tymi jednostkami.
Istnieje wiele klasyfikacji i podziałów regionalnych obszaru Polski. Najważniejszym kryterium jest na ogół ukształtowanie powierzchni. Rozmieszczenie gór, wyżyn i nizin ściśle wiąże się z budową geologiczną. Rzeźbę terenu kształtowały różnorodne procesy mające związek z warunkami klimatycznymi, np. temperaturą, wiatrami, opadami. Klimat wpłynął też na rozmieszczenie wód powierzchniowych (rzeki, jeziora) i podziemnych oraz zadecydował o ich zasobności. Wymienione warunki naturalne przyczyniły się do rozwoju określonego świata roślinnegozwierzęcego. Wszystko to razem miało wpływ na wykształcenie się określonych gleb. A na koniec przyszedł człowiek, który na różne sposoby zaczął wykorzystać i przekształcać środowisko przyrodnicze.

Dokonując regionalizacji geograficznej, należy uwzględniać wszystkie ww. czynniki. W Polsce najbardziej rozpowszechniony jest, opracowany przez prof. Jerzego Kondrackiego, podział z 1955 roku . Swój początek bierze on od geograficznego podziału Europy na Północną, Południową, WschodniąZachodnią.

Większość obszaru Polski należy do Europy Zachodniej, a konkretnie do dwóch jej megaregionów – Pozaalpejskiej Europy Zachodniej i Regionu Karpackiego. Do Europy Wschodniej, a konkretnie do rozległego Niżu Wschodnioeuropejskiego, należy tylko północno‑wschodnia część naszego kraju.

Polecenie 1

Na mapie powyżej wskaż przebiegające przez Polskę odcinki granic między Europą Zachodnią i Wschodnią oraz między megaregionami geograficznymi.

Polecenie 2

Z map poniżej odczytaj najpierw nazwy prowincji geograficznych znajdujących się na obszarze Polski, a następnie nazwy wydzielonych wewnątrz nich podprowincji.

Jak widać, megaregiony geograficzne dzielą się na prowincje oraz podprowincje, które w pewnym stopniu pokrywają się z pasami rzeźby terenu.

2. Makroregiony i mezoregiony

Dalszy podział wyróżnia makroregiony – wiele z nich to dobrze nam znane krainy geograficzne.

Głównym celem podziału Kondrackiego było wyróżnienie na obszarze Polski jeszcze mniejszych regionów geograficznych – mezoregionów. Dokonując tego podziału, trzymał się on kilku podstawowych zasad:

  • region geograficzny jest jednostką indywidualną o niepowtarzalnych cechach i różni się od innych regionów, w tym sąsiednich;

  • region geograficzny ma jednorodną genezę;

  • wszystkie elementy środowiska przyrodniczego mezoregionu są ze sobą silnie powiązane.

Polecenie 3

Korzystając z powyższych map, ustal, na terenie których jednostek podziału geograficznego – megaregionu, prowincji, podprowincji, makroregionu czy mezoregionu – położona jest twoja miejscowość.

Podział wg Kondrackiego posiada też oznaczenia cyfrowe w układzie dziesiętnym, gdzie np.:

  • megaregion Pozaalpejskiej Europy Zachodniej oznaczony jest jedną cyfrą 3;

  • prowincja Niżu Środkowoeuropejskigo oznaczona jest dwiema cyframi 31;

  • podprowincja Pobrzeży Południowobałtyckich oznaczona jest trzema cyframi 313;

  • makroregion Pobrzeża Koszalińskiego oznaczony jest czterema cyframi 313.4;

  • mezoregion Wybrzeża Słowińskiego oznaczony jest pięcioma cyframi 313.41.

Geograficzny podział Polski wg J. Kondrackiego do pobrania poniżej.

Polecenie 4

Z listy poniżej wybierz mapę hipsometryczną swojego województwa i odczytaj nazwy występujących tam regionów geograficznych. Następnie ustal, czy są to makroregiony czy mezoregiony (ewentualnie podprowincje).

Podział Kondrackiego jest powszechnie stosowany w naukach geograficznych. Szczególne znaczenie mają jednostki najmniejsze, tj. mezoregiony, ponieważ odnoszą się one do konkretnych form terenu o w miarę wyraźnych granicach. Ich nazwy utrwaliły się w geografii Polski. Inaczej jest z jednostkami wyższego rzędu – makroregionami, podprowincjami, prowincjami, megaregionami. Stanowią one grupy mniejszych jednostek i tu już dosyć często wśród geografów pojawiają się wątpliwości, które z tych jednostek można zaliczyć do danego regionu. Z tego też względu nie zawsze używa się nazw makroregionów, podprowincji czy prowincji w postaci identycznej jak w podziale Kondrackiego. Istnieje tu pewna dowolność, toteż śmiało możemy mówić na przykład o jednym Pojezierzu Pomorskim czy o jednej Nizinie Mazowieckiej, bo takie nazwy również utrwaliły się w naszej geografii.

Polecenie 5

Z odpowiedniej mapy powyżej odczytaj nazwy makroregionów, które składają się na Pojezierze Pomorskie, Nizinę Mazowiecką i Nizinę Podlaską.

Podsumowanie

  • Krainy i regiony to obszary o odrębnych cechach fizycznogeograficznych mające jednorodną genezę i wyraźnie różniące się od innych obszarów, w tym sąsiednich. Przyjęło się, że kraina jest na ogół większa od regionu.

  • Podstawowym kryterium wyróżniającym region geograficzny jest rzeźba terenu. W dalszej kolejności bierze się pod uwagę budowę geologiczną, klimat, wody powierzchniowe, roślinność, gleby, zaludnienie.

  • W każdym regionie geograficznym powinny występować silne powiązania między elementami własnego środowiska przyrodniczego.

  • Podział Kondrackiego jest pięciostopniowy i wyróżnia kolejno: megaregiony, prowincje, podprowincje, makroregiony i mezoregiony geograficzne.

  • Największe znaczenie w tym podziale mają mezoregiony, ponieważ ich nazwy odnoszą się do konkretnych form terenu i często są dla nich jedynymi nazwami.

Praca domowa
Polecenie 6.1

Wymień i opisz główne cechy fizycznogeograficzne własnego mezoregionu, które zadecydowały o jego wyróżnieniu. Wybierz się w teren, np. na wycieczkę rowerową, i znajdź przykłady tych cech. Spróbuj też dotrzeć do granicy mezoregionu i sprawdź, czy jest ona wyraźnie widoczna w terenie. Zrób odpowiednie zdjęcia i je opisz.

Dowiedz się więcej


Słowniczek

kraina geograficzna

wydzielony i nazwany imieniem własnym teren, który wyróżnia się określonym zespołem cech fizycznogeograficznych

region geograficzny

wydzielony obszar, względnie jednorodny, różniący się od terenów sąsiednich cechami naturalnymi bądź nabytymi na przestrzeni dziejów; regiony uważa się zwykle za jednostki mniejsze od krain

prof. Jerzy Kondracki – geograf

Jerzy Kondracki

Wybitny polski geograf, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, autor najbardziej znanej regionalizacji fizycznogeograficznej Polski. Był też długoletnim działaczem Polskiego Towarzystwa Geograficznego oraz Komitetu Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk. Brał m.in. udział w pracach grupy ekspertów ONZ zajmujących się standaryzacją nazw geograficznych.

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6
Ćwiczenie 7