Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku
okładka Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Pixabay, domena publiczna

IliadaOdyseja Homera należą do tego samego gatunku literackiego, czyli eposu (zwanego klasycznym), oba podejmują temat wojny trojańskiej. Iliada koncentruje się na przebiegu walk między Grekami a Trojanami o piękną Helenę. Swoją wygraną Grecy zawdzięczali głównie sprytowi Odyseusza, który obmyślił fortel z koniem podarowanym Trojanom.

Najstarsze wyobrażenie konia trojańskiego na wazie z Mykos.
Archaeological Museum of Mykonos, Inv. 2240, licencja: CC BY-SA 2.0
Już wiesz

Zapoznaj się z historią zmagań Trojan z Grekami oraz z losami Odyseusza po zdobyciu Troi z dostępnego źródła, np. z Mitologii Jana Parandowskiego. Wyjaśnij, na czym polegał fortel Odyseusza z koniem podarowanym Trojanom. Zapisz w punktach dzieje powrotu Odyseusza do Itaki.

Odyseja i odyseja

Homer, przedstawiając w Odysei losy Odyseusza, sięgnął do mitów, które opisywały „odyseję” króla Itaki. W powyższym zdaniu użyto tytułu eposu również w znaczeniu przenośnym, dlatego wyraz ten napisany jest małą literą i w cudzysłowie. Stosujemy go w znaczeniu: długa i trudna podróż, tułaczka. Właśnie tułaczką można nazwać podróż greckiego wojownika i jego towarzyszy, ale właśnie jemu udało się zakończyć ją szczęśliwie.

O dziele

Głównym motywem Odysei są przygody powracającego z Troi do domu króla Itaki, Odyseusza, jednego z głównych bohaterów greckich w czasie wojny trojańskiej. Akcja utworu zaczyna się w dziesiątym roku tułaczki Odyseusza i trwa 40 dni. O wszystkich poprzednich przygodach dowiadujemy się z ust samego bohatera, gdy opowiada on o swoich przeżyciach na dworze króla Feaków Alkinoosa (księga VIII).

Ważne!

Pamiętaj, że Odyseusz to ta sama postać co Ulisses. Imię Odyseusz jest pochodzenia greckiego, natomiast Ulisses jest jego łacińską wersją.

Spod Troi do Itaki

Przyjrzyj się mapie starożytnej Grecji i wykonaj polecenia.

Ćwiczenie 1.1
Ćwiczenie 1.2
Ćwiczenie 1.3

Opisz jedną z przygód Odyseusza, której doświadczył w jednym z miejsc zaznaczonych na mapie.

Wskazówka

Należy wyjaśnić, dlaczego Odyseusz nie zrealizował swojego zamiaru szybkiego powrotu do domu. W tym celu uczniowie powinni zapoznać się z inwokacją.

Definicja: Inwokacja

rozbudowana apostrofa umieszczana zazwyczaj na początku obszernego utworu literackiego, np. eposu.

Pieśń pierwsza
Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi
Zburzywszy, długo błądził i w tułaczce swojej
Siła różnych miast widział, poznał tylu ludów
Zwyczaje, a co przygód doświadczył i trudów!
A co strapień na morzach, gdy przyszło za siebie
Lub za swe towarzysze stawić się w potrzebie,
By im powrót zapewnić! Nad siły on robił,
Lecz druhów nie ocalił: każdy z nich się dobił
Sam, głupstwem własnym. Czemuż poświęcone stada
Heliosowi pojadła niesforna gromada?
Za karę bóg też nie dał cieszyć się powrotem.
Jak było? Powiedz, córo Diosa, coś o tem!

Przeczytaj inwokację rozpoczynają Odyseję Homera i wykonaj następujące polecenia.

Ćwiczenie 2.1

Wyjaśnij, w jaki sposób została ukazana w inwokacji tułaczka Odyseusza po świecie.

Ćwiczenie 2.2

Znajdź w tekście przyczynę utrudnień, które pojawiły się na drodze Odysa w trakcie powrotu do rodzinnego domu.

Ćwiczenie 2.3
Ćwiczenie 2.4
Ćwiczenie 2.5

Krótko opisz, jakiego przewinienia dopuścili się towarzysze Odyseusza.

Spotkanie z Polifemem

Wskazówka

Warto poszukać również innych powodów tułaczki Odyseusza. Pomoże w tym zapoznanie się z fragmentem ukazującym spotkanie Odyseusza i jego załogi z Polifemem.

Przygoda z Kyklopem
Gdyśmy się już z kyklopskim zrównali wybrzeżem,
Na samym końcu lądu pieczarę spostrzeżem,
Co obrosła chaszczami lauru, gdzie kóz trzoda
I owiec nocleg miewa; jest tam i zagroda,
Zrobiona z brył ogromnych, ze skał w ziemię wbitych,
Także i z gonnych sosen, z dębów niepożytych.
Tam to mieszkał wielkolud, który swoje stada
Sam pasie, nie widuje żadnego sąsiada
I znać nie chce, więc żyje tylko sam ze sobą.
[…]
Potwór to był szkaradny; równego pachołka
Nie znaleźć między ludźmi: do góry wierzchołka,
Obrosłego borami, porównać go raczéj,
Co nad garby wystrzelon, z dala już majaczy.
[…]
Chciało mi się go poznać, być jak gość podjętym –
Lepiej było się nigdy nie spotkać z przeklętym!
Rozpaliliśmy ogień, obiatę składamy.
Gomółek coś podjadłszy, czekamy, czekamy –
Aż oto wrócił z trzodą, dźwigając straszliwą
Wiązań drzew wysuszonych, na kuchnię paliwo,
I cisnął pod pieczarą z łoskotem. My w strachu
Pokryli się po kątach podziemnego gmachu. […]
Więc wzdychając, porannej Zorzy wyglądamy.
Kyklop, gdy zórz porannych zabłysła pochodnia,
[…]
Dwóch ludzi znów mi porwał, sprawił do śniadania,
A zżarłszy ich, swą trzodę z jaskini wygania.
[…]
I wielkolud gwizdając poszedł z trzodą swoją
W góry. A mnie tysiączne zamiary się roją
Do zemsty; byle pomoc dała mi Pallada!
Z wszystkich jednak najlepszą ta zdała się rada:
Pod obórką znalazłem drzewo jakieś duże,
[…]
Drąg ten, długości masztu, grubości masztowéj,
Uciąłem był na sążeń – zachęcając słowy
Mych ludzi, aby kół ten do gładka siekierą
Ociosali; do czego rączo się zabierą.
Jam zaś koniec zaciosał i w ognistym żarze,
Ażeby hartu nabrał, osmalić go każę.
[…]
O mroku wrócił Kyklop w domowe zakąty,
Kozy swoje i owce wygnał w głąb jaskini,
[…]
Z pracą gdy się uporał prędko, znowu bierze
Dwu naszych i sporządza sobie z nich wieczerzę.
Widząc to, jam się zbliżył doń o kroków parę
I rzekłem, niosąc w ręku wina pełną czarę:
– Pij, Kyklopie! Po mięsie ludzkim wino służy!
Pij duszkiem! – Tego wina miałem zapas duży
Na statku, lecz w rozbiciu dla ciebiem ocalił
Ten bukłak, abyś mojej biedy się użalił […]
Tak rzekłem; on wziął czaszę, wychylił do spodu,
I smakując, o drugą prosił tego miodu:
– Nalej jeszcze i gadaj, jak cię zowią, brachu,
Abym wet za wet mógł cię ugościć w mym gmachu. […]
– Chcesz wiedzieć? Więc ci powiem, jakie miano noszę;
Toż wzajem o gościniec obiecany proszę.
Nikt – to moje nazwisko; Niktem woła matka,
Woła rodzony ojciec i woła czeladka. –
Rzekłem – a na to jędzon odrzekł: – Słuchaj, bratku!
Nikt zjedzon będzie; jednak zjem go na ostatku,
A tych tam pierwej pożrę – ot, masz podarunek! –
Ledwo rzekł, runął na wznak: powalił go trunek. […]
Wraz też kół wydobywszy, wsadziłem w ognisko
Ostrzem, […] acz mokry, w tym żarze
Rozgrzał się, i na ostrzu płomień się pokaże.
Więc wyciągam go szybko; przy mnie moje zuchy
Stali tuż, i bóg jakiś dodał im otuchy,
Bo razem pochwyciwszy, Kyklopowi w oko
Wbili go […]*,*aż ostrze krwią się zakurzyło;
Rzęsy, brew szczotkowatą zarzewie spaliło,
[…]
Kyklop z oka kół wyrwał zbryzgany posoką
I od siebie precz cisnął w zajadłej wściekłości,
I jął na gwałt Kyklopy wołać, co w bliskości
Mieszkali po pieczarach skał wietrznych. Ci, owi
Usłyszawszy krzyk wielki, w pomoc Kyklopowi
Przybiegli, i jaskinię obiegłszy dokoła,
Pytali, co się stało i po co ich woła […].
Polyfem na to z jamy tak im odpowiada:
– Nikt mię zdradą morduje! To nie gwałt, lecz zdrada! –
Oni na to: – Jeżeli ciebie tu w jaskini
Nikt zdradą nie morduje, ni gwałtu nie czyni,
Toś chory z Zeusa woli, nic ci nie pomożem.
Módl się do ojca twego, który włada morzem. –
Tak mówili i poszli. Serdecznie się śmiałem,
Że zmyślonym nazwiskiem tak ich oszukałem. […]
Nuż ja łeb sobie łamać, jak tu znaleźć wyjście,
By mych druhów i siebie wydobyć z tej toni, […]
Znalazłem go, i lepszym zdał mi się od wielu.
W jamie były tam tryki wełniste, kudłate,
Wypasione a rosłe i kasztanowate […]
Po trzy związałem z sobą: człeka niósł środkowy,
Dwa boczne miały bronić ukrytej tam głowy;
Trzy zatem niosły druha jednego pod sobą. […]
Gdy już dzień zwiastowały blaski różowawe, […]
Wtedy okrutny jędzon, choć z bólu się wściéka,
Siadł w progu; macał pilnie grzbiet każdego tryka,
Lecz ani się domyślał, żem ja popod brzuchy
Wełnistych tryków moje popodsadzał druhy! […]
Więc gdyśmy się ujrzeli naraz bezpiecznymi,
Zajmujemy te spasłe i udziaste tryki
I pędzim je na okręt krętymi przesmyki. […]
Więc w odstępie, że jeszcze głos mógł dolatywać,
Zacząłem z nawy mojej Kyklopa wyzywać:
– Ej, Kyklopie! Nie tchórz to, jak widzisz, niebożę,
Ten, któremuś ty druhów pożarł w ciemnej norze! […]
Kyklopie! Jeśli kiedy człowiek (co być może)
Spyta cię, kto ci oko wybił, kto tak sprawny,
Powiedz mu: Odyseusz, grodoburca sławny,
Co mieszka na Itace, oka mię pozbawił! –
Tak krzyczałem. On wyjąc ze skał do mnie prawił:
[…]
Posejdon ojcem moim, on z tego się chlubi,
[…]
Usłysz mię, Ziemiotrzęsco, usłysz, czarnogrzywy!
Jeślim syn twój, a tyś jest rodzic mój prawdziwy,
Ścigaj tego Odysa, zakaż nieść go wodom
Do Itaki, i nigdy niech nie wróci do dom! […]
Modlił się, i Posejdon dał ucho tym modłom.

Po przeczytaniu fragmentu opisującego spotkanie Odyseusza z Polifemem wykonaj polecenia.

Ćwiczenie 3.1

Opisz swoimi słowami cyklopa Polifema.

Ćwiczenie 3.2

Znajdź w tekście informację, kim był ojciec Polifema.

Ćwiczenie 3.3

Podaj przyczynę tułaczki Odyseusza wymienioną w przytoczonym tekście.

Ćwiczenie 3.4

Nazwij cechy Odyseusza, które zostały ukazane w tym fragmencie Odysei. Dobierz do nich odpowiednie cytaty.

Ćwiczenie 3.5

Zaproponuj fortel, jakiego musiałby użyć Odyseusz, gdyby Polifem miał dwoje oczu.

Ćwiczenie 3.6

Porównaj scenę oślepienia Polifema ukazaną przez Homera z przedstawioną na wazie. Wskaż podobieństwa i różnice. Opisz uczucia, jakie obie sceny wzbudzają u dbiorcy.

Odyseusz i jego towarzysze oślepiają Polifema
Autor nieznany, Odyseusz i jego towarzysze oślepiają Polifema, 565–560 r. p.n.e., Cabinet des Médailles, Paryż, domena publiczna

Syreni śpiew

Odyseusz powrócił na wyspę Kirke, Ajaję […]. Czarodziejka mogła mu wtedy udzielić dalszych instrukcji i przestrzec przed niebezpieczeństwami, jakim będzie musiał stawić czoło. Wędrowcy wreszcie odpłynęli, trafiając najpierw na Wyspę Syren. Były to potwory o głowach i głosach kobiet, ale ciałach ptaków; ich celem było wabienie marynarzy słodkim śpiewem: żeglarze, podpływając pod ich wyspę, rozbijali się o skały.
Gdy okręt zbliżył się do wyspy, na morzu zaległa cisza, a wędrowcy chwycili wiosła. Zgodnie z radami Kirke Odyseusz zalepił załodze uszy woskiem, a siebie samego rozkazał przywiązać do masztu; w taki sposób mogli bezpiecznie przepłynąć obok Syren, a sam heros mógł wysłuchać ich głosów. Syreny śpiewały:
”Chodź do nas, sławiony Odysie, wielka chwało Achajów, zatrzymaj statek, byś mógł posłuchać naszego głosu. […]”.
Heros wołał do swych ludzi, by go odwiązali, oni jednak równo wiosłowali i w końcu niebezpieczeństwo minęło.
Następnym zadaniem podczas żeglugi było ominięcie podwójnego niebezpieczeństwa: Skylli (Scylli) i Charybdy. Charybda to przerażający wir, który na przemian połykał i wypluwał burzącą się wodę. Przezorny żeglarz, jeśli chciał jej uniknąć, musiał przepłynąć obok równie straszliwej Skylli. […] Skylla miała dwanaście wijących się w powietrzu nóg i sześć szyj, zakończonych okropnymi głowami z potrójnym rzędem zębów. […] Ostrzeżony przez Kirke Odyseusz nie powiedział swej załodze o tym potworze; trzymając się od Charybdy tak daleko, jak tylko mogli, przepłynęli dokładnie pod skałą Skylli. Uzbrojony i gotowy do walki Odyseusz nie zdołał obronić wszystkich swoich ludzi – Skylla porwała i pożarła sześciu jego towarzyszy, nie bacząc na ich krzyk.

Grecka waza przedstawiająca Odyseusza i Syreny
Autor nieznany, ok. 480-470 p.n.e., British Museum, Londyn, domena publiczna

Po przyjrzeniu się ilustracji ukazującej Syreny i po zapoznaniu się z powyższym fragmentem Mitów greckich Lucilli Burn wykonaj polecenia.

Ćwiczenie 4.1

Porównaj wizerunek i opis Syren z tym, jak przedstawia się je na przykład w baśniach. Wskaż różnice.

Ćwiczenie 4.2

Wyjaśnij, z jakiego powodu Odyseusz nie powiedział swym towarzyszom o prawdziwym niebezpieczeństwie grożącym ze strony Scylli.

Ćwiczenie 4.3

Oceń, czy takie zachowanie Odyseusza było usprawiedliwione.

W zamkowym parku francuskiego miasta Champs-sur-Marne znajduje się fontanna przedstawiająca Scyllę, wykonana według projektu Charles’a Le Bruna. Przyjrzyj się zdjęciu i porównaj ją ze Scyllą opisaną w Odysei.
Jebulon, Fontaine Champs sur Marne, licencja: CC 0 1.0[online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fontaine_Champs_sur_Marne_1.jpg

W podziemiach

Kirke przestrzegła Odyseusza, że zanim wyruszy w drogę powrotną do domu, winien w Krainie Zmarłych zasięgnąć wróżby u tebańskiego wieszczka Tejresjasa (Tejrezjasza). [...] Odyseusz przepłynął więc rzekę Okeanos i przybił do brzegu w [...] gaju Persefony. Tam wykopał dół [...]. Nad dołem podciął gardło ofiarnemu jagnięciu [...]. Przywołane zapachem krwi dusze zmarłych tłoczyły się nad dołem ofiarnym, by jej skosztować.
Kiedy pojawił się cień Tejresjasa, Odyseusz pozwolił mu napić się krwi. Wieszczek rzekł, że może wrócić do domu w miarę bezpiecznie, jeśli [...] nikt z jego załogi nie porwie się na trzody Heliosa‑Słońca pasące się na wyspie Trinakii [...].
Odyseusz, po wysłuchaniu wszystkiego, [...] dozwolił innym cieniom, by zbliżyły się i napiły krwi – dzięki temu mógł z nimi porozmawiać. Jako pierwsza przyszła jego stara matka, która opowiedziała mu [...] o dzielnej Penelopie, która wytrwale przeciwstawia się zalotnikom. Zasmucony Odyseusz, chcąc pocieszyć matkę i siebie samego, trzykrotnie usiłował ją objąć i uścisnąć, trzykrotnie jednak mara umykała mu [...]. Zbliżył się także Achilles, Odyseusz pozdrowił go jako najszczęśliwszego z ludzi, jacy kiedykolwiek byli na świecie – potężnego księcia za życia i po śmierci; Achilles odpowiedział, że wolałby być niewolnikiem pośród żywych niż królem wśród umarłych. Odyseusz pocieszył go opowieścią o czynach jego syna, Neoptelemosa, cień Achillesa odszedł więc szczęśliwy.
Podczas tej wizyty Odyseusz widział najsłynniejsze postaci świata zmarłych: Syzyfa [...] toczącego pod górę wielki kamień, który zawsze wymykał mu się z rąk u szczytu; Tantala[...], stojącego po szyję w jeziorze słodkiej wody, która znikała, gdy tylko się schylił, by się napić, a gałęzie ciężkie od owoców zwieszały mu się nad głową, porywał je jednak wiatr, gdy tylko Tantal chciał po nie sięgnąć. Odyseusz chciał zobaczyć jeszcze więcej [...] ale zanim napotkał dusze herosów z dawniejszych wieków, z okropnym, upiornym wrzaskiem zgromadziły się wokół niego rzesze zmarłych. Zdjęty strachem wsiadł na okręt, odrzucił cumy i odpłynął z powrotem do świata żywych.

Przeczytaj jeszcze raz inwokację rozpoczynającą Odyseję i zapoznaj się z fragmentem Mitów greckich Lucilli Burn. Wykonaj polecenia.

Ćwiczenie 5.1

Odpowiedz, przed czym Tejrezjasz przestrzegał załogę Odyseusza i co spowodowało zlekceważenie tej przestrogi.

Ćwiczenie 5.2

Napisz, jak rozumiesz słowa Achillesa o losie dusz zgromadzonych w podziemiach.

Ćwiczenie 5.3

Ustal, korzystając z dostępnych źródeł, za co zostali ukarani Syzyf i Tantal.

Ćwiczenie 5.4

Wyjaśnij, co mogło uszczęśliwić dusze znajdujące się w podziemiach.

U nimfy Kalipso i w krainie Feaków

Odyseusz i Kalipso
Gérard de Lairesse, Odyseusz i Kalipso, 1678–1672, Rijksmuseum, Amsterdam, domena publiczna

Stamtąd dopłynęli do wyspy boga Słońca. Odyseusz, tknięty złym przeczuciem, chciał ją wyminąć. Lecz załoga nie usłuchała. Ludzie byli pomęczeni i głodni. Wyciągnęli na brzeg okręty i rzucili się na stado wołów, które się pasło na łące. Zabili co najtłustsze sztuki i zjedli. W najlepszych humorach odczepili liny, podnieśli żagle i ruszyli w dalszą drogę. Wtem słońce się zaćmiło i rozszalała taka burza, iż wszystkie statki zatonęły. [...] Ocalał tylko Odyseusz. […] Na koniec na wpół nieżywego fale wyrzuciły na piaszczysty brzeg wyspy Ogigii.

Hermes nakazuje Kalipso uwolnić Odyseusza
Gérard de Lairesse, Hermes nakazuje Kalipso uwolnić Odyseusza, 1670, Museum of Art, Cleveland, domena publiczna

Rozbitka znalazła nimfa Kalipso. […] Kalipso poiła Odyseusza nektarem i karmiła ambrozją. Wrychle wrócił do sił i zdrowia. Okazało się wówczas, jak pomimo lat, trudów i cierpień syn Laertesa był wspaniałym mężczyzną. […] Boska wybawicielka obiecywała mu nieśmiertelność, wieczną młodość, prosiła, żeby został jej mężem. A on po całych dniach przesiadywał nad brzegiem morza i patrzył w stronę rodzinnej Itaki.
W ósmym roku tej miłosnej niewoli zjawił się nagle posłaniec bogów, Hermes. […] Kalipso krzątała się około krosien i śpiewała. Na widok przybysza z Olimpu zamilkła. W pokorze wysłuchała rozkazu Dzeusa […]. Oto Dzeus rozkazuje, by się sposobił do powrotu. […]
Odyseusz stłumił w sobie radość, która mu piersi rozsadzała. Ledwo Kalipso odeszła, zabrał się do roboty. W kilka dni sporządził mocną tratwę, której daleko było do pięknych łodzi, z jakimi wyjechał pod Troję, ale która nagle wydała mu się i domem, i szerokim, swobodnym światem. Kalipso dała mu zapasy na drogę i w milczeniu odeszła. Odbił się wiosłem od skały przybrzeżnej i poddał się wiatrom i życzliwemu biegowi fal.
Samotnego wędrowca dojrzał na wielkiej przestrzeni wód Posejdon. Bóg przypomniał sobie prośbę Polifema. Trójzębem wzburzył morze i kazał dąć wichrom. Przez dwa dni i dwie okropne noce, wśród wycia huraganu i jaśnienia błyskawic Odys, znów pozbawiony statku, jedynie siłą swych ramion opierał się przeraźliwej mocy bałwanów. Na koniec uczepił się jakiegoś wybrzeża i w omdleniu padł w ilaste zarośla, porosłe rzadkimi krzakami.
Nazajutrz obudził go śmiech dziewcząt. Kilkanaście panien grało w piłkę nad brzegiem morza. To królewna Nauzykaa, ukończywszy pranie bielizny, zabawiała się ze swoimi dworkami. […]
Odyseusz znajdował się na Scherii, wyspie zamieszkanej przez Feaków. Z dala od reszty ludzi wiodą oni życie zbożne i spokojne. Są wybornymi żeglarzami […]: nie znają ani handlu, ani wojen. […]
Gdy Odyseusz wszedł do sali biesiadnej. […] wszyscy pili, śmiali się i rozmawiali, a wesołemu zebraniu przewodniczył król Alkinoos, na tronie, u boku swej małżonki. Syn Laertesa opowiedział im swoje przygody, prosząc o statek, który by go zawiózł do Itaki. Król i książęta złożyli mu dary tak bogate, że przewyższały wartością zdobycz trojańską przepadłą na morskich włóczęgach. Na wygodnym łożu, które ustawiono na pokładzie statku, Odyseusz zasnął zmożony trudami i nadzieją powrotu. […]
Odyseusz spał, gdy Feakowie przybili do Itaki.

Krajobraz z Ulissesem opuszczającym krainę Feaków
Claude Lorrain, Krajobraz z Ulissesem opuszczającym krainę Feaków, 1646, obraz olejny, Musée du Louvre, Paryż, domena publiczna

Po zapoznaniu się z fragmentami U nimfy Kalipso i w krainie Feaków wykonaj polecenia.

Ćwiczenie 6.1

Opowiedz, w jaki sposób nimfa Kalipso pragnęła zapewnić Odyseuszowi szczęście. Wyjaśnij, o czym świadczy zachowanie Odyseusza na wyspie Kalipso.

Ćwiczenie 6.2

Wytłumacz, jak bogowie pomagali, a jak przeszkadzali w powrocie Odysa do rodzinnego domu.

Ćwiczenie 6.3

Oceń postępowanie Feaków wobec Odyseusza.

Odyseja ma znaczenie nie tylko dla literatury greckiej, lecz także dla kultury światowej. Może o tym świadczyć choćby to, że dzieło Homera znajduje odzwierciedlenie w naszym codziennym języku. Stamtąd wywodzą się powiedzenia, którymi posługujemy się nie tylko wtedy, gdy opowiadamy losy Odyseusza.

Ćwiczenie 7.1

Wyjaśnij, korzystając z dostępnych źródeł, znaczenie sformułowań:
● syreni śpiew,
● być jak Penelopa,
● znaleźć się między Scyllą i Charybdą.

Ćwiczenie 7.2

Jeden z najważniejszych filmów fantasy nosi tytuł Odyseja kosmiczna. Poszukaj o nim informacji w dostępnych ci źródłach i wyjaśnij, co usprawiedliwia uzasadnia nadanie filmowi takiego tytułu.

O Odyseuszu – inaczej

Powracający Odys, pod terrorem nieba,
Jak należy się ludziom, widział to, co trzeba.

Poznał labirynt wiatru i pieśni syreny,
I Skyllę, i Charybdis, i pieczary cieni.

Słońce zielonych wieków paliło mu ciało
I sól z dna oceanów na wargach została.

Rozwijał kartę morza i studiował szlaki,
Lecz na mapach już widział nieczytelne znaki.

I żagiel dróg wybranych wiatr wróżebny szarpał,
A Ereb kryła cienka geografii karta.

Chytry, zmieniał zamiary, czaił się do skoku,
Choć wszędzie go czekało Polifema oko.

(Tak Tamerlan figury przesuwał szachowe,
A potem partnerowi zwykle ścinał głowę.

Zwycięzca za bezczelność ginął z ręki kata,
A za braki w technice ten, co dostał mata).

Gdy wrócił do Itaki, czy tej, to rzecz sporna,
Pojął, że piorun Dzeusa był pointą pozorną.

Krajobraz innych wzruszeń przed nim się otwierał.
Sam wybrał, choć, jak sądzę, nie pragnął wybierać.

Wieczny komiwojażer, miał puste walizy,
Kiedy ruszył na północ, z Tejrezjasza wizą.

Porzucił nieśmiertelność, mew nad falą krzyki,
Słońce w pianach i pieśni nowych zalotników.

Pamięć o nim już morze zielone przykryło.
Z wiosłem szedł na ramieniu, aby się spełniło.

Mógł inaczej, zapewne. Wystarczy uwierzyć,
Że tam, gdzie teraz stoisz, twa Itaka leży.

Wiatr jest wiatrem, a cień twój tylko twoim cieniem.
Lecz zawsze ciało będzie wróżebnym płomieniem.

Jeżeli do Itaki wybierasz się w podróż,
niech będzie to podróż długa,
pełna przygód i nauk.
Lestrygonów, Cyklopów, gniewnego Posejdona
nie musisz się obawiać.
Jeżeli będziesz myślą szybował wysoko,
a umysł twój i ciało będą ciągle zdolne
do wzruszeń nieprzeciętnych,
nikt z nich ci nie zagrozi.
Jeśli nie masz ich w sobie i sam ich nie wskrzesisz,
Lestrygonów, Cyklopów, gniewnego Posejdona
nie spotkasz na swej drodze.

Niech będzie to podróż długa.
Obyś o letnim brzasku
– urzeczony, szczęśliwy –
wiele razy zawijał do nieznanych portów;
i bywał u Fenicjan w ich handlowych stacjach,
i kupował tam od nich drogocenne rzeczy:
perły, koral i bursztyn, i drewno z hebanu,
i wszelkiego rodzaju pachnące olejki,
podniecające pachnidła, ile tylko zechcesz;
i odwiedził niejedno z wielu miast egipskich
i uczył się tam od tych, co posiedli wiedzę.

Bylebyś nie zapomniał nigdy o Itace,
o twoim przeznaczeniu – masz do niej dopłynąć.
Lecz nie śpiesz się w podróży.
Niech trwa długo – latami.
Lepiej byś był już stary, gdy dotrzesz do wyspy,
i na tyle zasobny w dobra tego świata,
by już nie oczekiwać od Itaki bogactw.

Itaka dała ci upajającą podróż.
Nie wyruszyłbyś w drogę, gdyby jej nie było.
Cóż więcej miałaby dać?

I gdyby była biedna, nie oszukała cię.
Zdobyłeś przez nią mądrość i ogrom doświadczeń,
a wraz z nimi świadomość, co znaczy – Itaka.

Wybierz jeden ze współczesnych utworów nawiązujących do Odysei, zamieszczonych w Kontekstach. Przeczytaj go uważnie i wykonaj polecenia.

Ćwiczenie 8.1

Odpowiedz, w jaki sposób autor wiersza nawiązuje do Odysei.

Ćwiczenie 8.2

Wyjaśnij, do kogo zwraca się postać mówiąca w utworze. Przytocz odpowiedni cytat.

Ćwiczenie 8.3

Wypisz z wiersza cztery epitety. Wytłumacz, jaką mają funkcję. Oceń ich zabarwienie emocjonalne.

Ćwiczenie 8.4

Sformułuj przesłanie wynikające z wiersza.

Ćwiczenie 8.5

Sprawdź, które miejsca zostały opisane w tekście. Napisz, dlaczego, twoim zdaniem, poeta przywołał je w swoim utworze.

Życiowe podróże

Odpowiedz na następujące pytania.

Ćwiczenie 9

Jak rozumiesz stwierdzenie, że życie każdego człowieka przypomina tułaczkę Odyseusza?

Ćwiczenie 10

Czy dotarcie do Itaki oznacza szczęście, czy rozczarowanie?

Zadaniowo

Ćwiczenie 11

Napisz sprawozdanie z pobytu w podziemiach. Wykorzystaj w swojej wypowiedzi fragment Odysei Homera opisujący pobyt Odyseusza w krainie zmarłych.

Ćwiczenie 12

Obejrzyj obraz Herberta Jamesa Drapera Ulisses i Syreny. Napisz oficjalny list malarza, w którym wyrazisz swoją opinię na temat jego dzieła.

Obraz przedstawiający Odyseusza i Syreny.
Herbert James Draper, Ulisses i Syreny, ok. 1909, Ferens Art Galery, domena publiczna