Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Średniowieczne miasto

Widok Krakowa w 1493 roku
domena publiczna

Początki średniowiecznych miast

Początki większości współczesnych polskich miast sięgają średniowiecza. Część z nich powstała z przekształcenia podgrodzi, które znajdowały się w pobliżu grodów, klasztorów i zamków. Zamieszkiwali je rzemieślnicy i kupcy. W miasta przekształciły się też osady, leżące na skrzyżowaniach szlaków handlowych. Odbywały się w nich regularnie targi, gdzie kupcy sprzedawali swoje towary. Wiele miast zostało założonych w nowych miejscach, gdzie nikt wcześniej nie mieszkał. Takie miasta były tworzone na ustalonych zasadach. Grupa osób zakładających miasto zawierała z właścicielem ziemi umowę, która określała prawa i obowiązki mieszkańców. Wybierano miejsce, w którym miał się znajdować rynek i wytyczano układ ulic.

Polecenie 1
  • Przeczytaj poniższy tekst i wskaż na mapie wymienione w nim miasta.

  • Odczytaj nazwy przynajmniej trzech miast, o których autor nie wspomniał.

  • Powiedz, co zwróciło uwagę autora w wyglądzie polskich miast.

Kolonizacja ziem polskich w XIII–XIV wieku
Krystian Chariza i zespół, Kolonizacja ziem polskich w XIII–XIV wieku,
Polska i kraje sąsiednie w świetle "Księgi Rogera" geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego

Co się tyczy kraju Polska, […] to kraj o pięknej ziemi, urodzajny, obfitujący w źródła i w rzeki, o ciągnących się bez przerwy prowincjach i dużych miastach, bogaty we wsie i domostwa [...].Do miast jego należą: Kraków, Gniezno, Wrocław, Sieradz, Łęczyca, Sanok. [...] Co się tyczy miasta Krakowa, miasta Gniezna i reszty miast polskich, są to miejscowości o blisko siebie stojących budowlach […]; zbliżają się do siebie swą wielkością, a opisy ich i wygląd są identyczne.

Polska i kraje sąsiednie w świetle „Księgi Rogera” geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego, t. I, tłum. Tadeusz Lewicki, Kraków 1945, s. 142–143.

Kto rządził w mieście

Społeczność miejska funkcjonowała zgodnie z zasadami prawa, które nadawano średniowiecznym miastom. Mieszkańcy wybierali władze miejskie. Była to rada miejskaburmistrzem na czele oraz ława sądowa. Członkowie rady, nazywani rajcami, decydowali o najważniejszych dla miasta sprawach: ustalali prawa i wysokość podatków, stanowili o sprawach handlu. Burmistrz był najważniejszym urzędnikiem w mieście. Pilnował, by miejskie prawa były przestrzegane. Miejscy ławnicy sądzili przestępców schwytanych w mieście. Te organy władzy miejskiej nazywamy samorządowymi. To mieszczanie sami decydowali o losie swoim i swojego miasta.

Samorząd miejski przetrwał do naszych czasów. Dziś w wielu miastach władzę sprawuje rada miasta, a burmistrz jest najważniejszym urzędnikiem.

Polecenie 2

Opisz scenę przedstawioną na ilustracji.

Obrady rady miejskiej
domena publiczna
Ćwiczenie 1

Rynek – centrum średniowiecznego miasta

Zawsze pośrodku nowo zaplanowanego miasta znajdował się rynek. Tam powstawały najważniejsze budowle: ratusz - siedziba władz miejskich - i kościół, w którym koncentrowało się życie duchowe mieszkańców miasta. Obok ratusza znajdował się dom wagi miejskiej, w którym kupcy mogli sprawdzić ciężar sprzedawanych towarów, a kupujący, czy kupiony towar został uczciwie zważony lub zmierzony. Rynek otaczały kilkupiętrowe kamienice, należące do najbogatszych mieszkańców. Na rynku odbywały się targi, na których okoliczni chłopi sprzedawali produkty rolne, a rzemieślnicy swoje wyroby. Do handlu służyły też budowane w niektórych miastach sukiennice. Znajdowały się w nich stoiska z różnymi towarami, a zwłaszcza z suknem (stąd nazwa), czyli rodzajem wełnianej tkaniny. Z każdego rogu rynku odchodziły ciasno zabudowane ulice.

Ciekawostka

Do dziś funkcjonuje powiedzenie „stać pod pręgierzem” i oznacza wystawienie kogoś na publiczny osąd.

Polecenie 3

Przeczytaj uważnie tekst o średniowiecznym mieście. Pod teksem zostały zamieszczone zdania. Wybierz właściwe zakończenia tych zdań.

Błotniste ulice

Zarojone [ludźmi], zastawione wozami, pełne kłębiącego się drobiu i prosiaków, ulice były miejscem pracy i spotkań. Kramiki rzemieślników stały na ulicy otworem, stragany kupieckie tarasowały drogę. Wokół fontanny czy studni wymieniano ploteczki i nowiny. Żebracy żyli i spali na ulicach. Były one ich schronieniem. Piesi brodzili w labiryncie błotnistych uliczek, mało bowiem było ulic brukowanych. Nie było ścieków, odpadki wyrzucano na ulicę. Aby uchronić się od przykrych zapachów i chorób, miasta zleciły dozorcom ulicznym usuwanie śmieci. Oni też czuwali nad bezpieczeństwem nieoświetlonych ulic.

Błotniste ulice, [w:] , Encyklopedia „Odkrycia młodych”, t. 41: „Średniowieczne miasta”, Warszawa 1992, s. 644–645.
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Polecenie 4

Przyjrzyj się zamieszczonym ilustracjom. Wskaż te, które przedstawiają średniowieczny rynek.

Jak dostać się do miasta?

Na porośniętym trawą wzgórzu otoczonym wodą ciągną się mury szare, kamienne miasta. W murach są baszty pokryte szpiczastymi blaszanymi dachami. Za murami są dachy zabudowań miejskich.
Średniowieczne francuskie miasto Carcassonne
Jondu11, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0

Wiele średniowiecznych miast było otoczonych murami obronnymi i fosą. Mieszkańcy miasta byli z nich dumni. Obwarowania chroniły ich przed najazdem obcych wojsk i napadami rabusiów. Do miasta można było wjechać przez bramę, którą na noc zamykano. Często wjazd do miasta prowadził przez zwodzony most, a bramę dodatkowo zabezpieczano opuszczaną kratą. Bezpieczeństwa strzegli miejscy strażnicy.

Polecenie 5
  • Wskaż na poniższej ilustracji elementy obronne miasta, które chroniły jego mieszkańców przed atakiem wroga.

  • Wyjaśnij, dlaczego dziś nie otacza się miast murami obronnymi.

Widok średniowiecznego miasta Ziębice
domena publiczna

Podsumowanie

Ćwiczenie 6

Polecenia

  1. Powiedz, kto sprawował władzę w mieście. Opisz organy władzy średniowiecznego miasta.

  2. Wymień najważniejsze budynki w mieście i powiedz, do czego i komu służyły.

  3. Opowiedz, jakie funkcje pełnił miejski rynek.

  4. Porównaj wygląd współczesnych miast z miastami średniowiecznymi. Zwróć szczególną uwagę na wygląd ulic i domów, wielkość miast, rozwiązania komunikacyjne, sklepy.