Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Czy można się pogodzić ze śmiercią dziecka?

Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki
Jan Matejko, Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki, 1862, obraz zaginiony, domena publiczna

Jan Kochanowski – jak zgodnie twierdzą badacze kultury dawnej – to największy polski poeta epoki zwanej odrodzeniem, która w Polsce przypadła głównie na XVI wiek. Za najwybitniejsze dzieło Kochanowskiego uznaje się Treny wydane w Krakowie w 1580 roku.

Już wiesz

1) Poszukaj w prasie kilku nekrologów. Sprawdź, jakie elementy powtarzają się w ich treści.

2) Wskaż – na podstawie dowolnego źródła wiedzy – jaka jest różnica między nekrologiem a epitafium.

Wskazówka

Przed zadaniami należy wyjaśnić pewne kwestie:
1) Kim są Orszula i Persefona?
2) Z czego wynika różnica w brzmieniu imienia córki Kochanowskiego: Orszula/Urszula?
3) W jakich źródłach można znaleźć informacje na temat Persefony?

Urszulka‑oliwka…

Jan Kochanowski z Urszulką
Władysław Łuszczkiewicz, Jan Kochanowski z Urszulką, przed 1900, domena publiczna
Jan Kochanowski Tren V

Jako oliwka mała pod wysokim sadem
Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,
Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,
Sama tylko dopiro szczupłym prątkiem wschodząc;
Tę jesli, ostre ciernie lub rodne pokrzywy
Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy,
Mdleje za raz, a zbywszy siły przyrodzonej,
Upada przed nogami matki ulubionej.
Tak ci sie mej namilszej Orszuli dostało:
Przed oczyma rodziców swoich rostąc, mało
Od ziemie sie co wzniózwszy, duchem zaraźliwym
Srogiej śmierci otchniona, rodzicom troskliwym
U nóg martwa upadła. O zła Persefono,
Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?

Jan Kochanowski, Tren V, [w:] tegoż, Treny, oprac. Janusz Pelc, Wrocław 1986, s. 13.
Porwanie Persefony
Simone Pignoni, Porwanie Persefony, ok. 1650, olej na płótnie, Musée des Beaux-Arts, Francja, domena publiczna
Porwanie Prozerpiny (gr. Persefony)
Luca Giordano, Porwanie Prozerpiny (gr. Persefony), 1684–1686, fresk, Palazzo Medici-Riccardi, Florencja, domena publiczna

Po przeczytaniu Trenu V wykonaj następujące polecenia:

Ćwiczenie 1.1

Ustal – na podstawie dowolnego źródła wiedzy – kim jest Persefona.

Ćwiczenie 1.2

Zastanów się i powiedz, dlaczego ta bohaterka pojawiła się w utworze Kochanowskiego.

Ćwiczenie 1.3

Streść Tren V, zwracając uwagę na fragment poprzedzający pojawienie się Persefony.

Ćwiczenie 1.4

Podaj nazwę środka stylistycznego w drugim wersie trenu. Następnie określ, jaką funkcję pełni ten środek w kontekście całego utworu Kochanowskiego.

Ćwiczenie 1.5

Czy słowo „oliwka” to zdrobnienie? Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 1.6
Ćwiczenie 1.7

Wyjaśnij, jaką funkcję w utworze pełnią zdrobnienia.

Ćwiczenie 1.8

Jak sądzisz, dlaczego poeta odszedł w tym trenie od tradycyjnego sposobu obrazowania/mówienia o śmierci? Uzasadnij. W odpowiedzi zwróć uwagę na symbole, jakie można wskazać w liryku Kochanowskiego.

Jak zapomnieć o nieszczęściu?

Jan Kochanowski po stracie Urszuli
Jan Matejko, Jan Kochanowski po stracie Urszuli, ok. 1862, rysunek ołówkiem, domena publiczna
Jan Kochanowski Tren VII

Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory
Mojej namilszej cory,
Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie?
Żalu mi przydajecie.
Już ona członeczków swych wami nie odzieje –
Nie masz, nie masz nadzieje!
Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany.
Już letniczek pisany
uploteczki wniwecz, i paski złocone –
Matczyne dary płone.
Nie do takiej łóżnice, moja dziewko droga,
Miała cię mać uboga
Doprowadzić; nie takąć dać obiecowała
Wyprawę, jakąć dała.
Giezłeczkoć tylko dała a lichą tkaneczkę;
Ociec ziemie bryłeczkę
W główki włożył. Niestetyż, i posag, i ona
W jednej skrzynce zamkniona.

Jan Kochanowski, Tren VII, [w:] tegoż, Treny, oprac. Janusz Pelc, Wrocław 1986, s. 15–16.

Po przeczytaniu Trenu VII wykonaj polecenia:

Ćwiczenie 2.1

Określ, kto jest osobą mówiącą w tym utworze. W odpowiedzi przywołaj odpowiednie cytaty.

Ćwiczenie 2.2

Jak sądzisz, do kogo i w jakim celu osoba mówiąca kieruje swoją wypowiedź? Uzasadnij.

Ćwiczenie 2.3

Opisz, jaka sytuacja przywołała u Kochanowskiego wspomnienie córki.

Ćwiczenie 2.4

W wierszu mowa jest o „wyprawie”. Wyjaśnij, jak rozumiesz to słowo w kontekście Trenu VII.

Ćwiczenie 2.5

Podaj nazwę środka stylistycznego zastosowanego w przywołanym cytacie: „Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany”. Następnie zinterpretuj to sformułowanie.

Ćwiczenie 2.6

Scharakteryzuj i oceń – na podstawie przywołanego trenu – stosunek ojca do córki. Zwróć uwagę na to, jakie środki stylistyczne oddają charakter tej relacji.

Ćwiczenie 2.7

Rozważ, dlaczego Kochanowski zestawił motyw ślubu z pogrzebem.

Ćwiczenie 2.8

Opisz, w jakim nastroju utrzymany jest Tren VII.

Pusty dom

Jan Kochanowski „Tren X”
Juliusz Kossak, Jan Kochanowski „Tren X”, „Tygodnik Ilustrowany” 1884 (z dn. 23.08), domena publiczna
Jan Kochanowski Tren VIII

Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,
Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim.
Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:
Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.
Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała,
Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała.
Nie dopuściłaś nigdy matce sie frasować
Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować,
To tego, to owego wdzięcznie obłapiając
I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając.
Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu,
Nie masz zabawki, nie masz rośmiać sie nikomu.
Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje,
A serce swej pociechy darmo upatruje.

Jan Kochanowski, Tren VIII, [w:] tegoż, Treny, oprac. Janusz Pelc, Wrocław 1986, s. 16–17.

Po przeczytaniu Trenu VIII wykonaj następujące polecenia:

Ćwiczenie 3.1

Wskaż adresata wypowiedzi osoby mówiącej w tym liryku. Podaj nazwę środka stylistycznego, który pozwala zidentyfikować odbiorcę wiersza.

Ćwiczenie 3.2

Podaj nazwę czasu gramatycznego/czasów gramatycznych, jaki/jakie Kochanowski zastosował we fragmentach trenu, w których jest mowa o córce poety. Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 3.3

Scharakteryzuj obraz Urszulki wyłaniający się z tego tekstu. Oceń, w jakim stopniu zachowanie dziewczynki – opisane przez poetę – jest adekwatne do jej wieku (zdaniem wielu biografów dziecko zmarło, mając niespełna trzy lata). Czy – w poetyckiej wizji – bohaterka ma jakieś wady?

Ćwiczenie 3.4

Zastanów się i powiedz, co łączy przywołane treny pod względem gatunkowym i tematycznym.

Co to jest tren?

Autograf Jana Kochanowskiego Autograf Jana Kochanowskiego Źródło: 1571, domena publiczna.
Autograf Jana Kochanowskiego
1571, domena publiczna
Treny
Jan Kochanowski, Treny, 1583, domena publiczna

W XVI wieku wykorzystywano kilka różnych gatunków literackich, aby upamiętnić śmierć konkretnego człowieka. Źródłem poezji funeralnej (pogrzebowej) była tradycja antyczna (grecka i rzymska). Opublikowanie Trenów Jana Kochanowskiego rozpowszechniło gatunek trenu, czyniąc z niego najczęściej wybieraną formę wyrażenia żalu, smutku z powodu śmierci bliskiej osoby.

Definicja: Tren

pieśń żałobna wywodząca się z tradycji starożytnej (hebrajskiej, greckiej i rzymskiej), rozpamiętująca czyny osoby zmarłej, wyrażająca pochwałę dla zasług zmarłej/zmarłego, podkreślająca poczucie straty po śmierci bliskiej osoby. Ważnymi cechami trenów są także liryzm i emocjonalność.

Dziecko w sztuce dawnej

Jeszcze w XIII wieku dzieci – jeśli w ogóle pojawiały się na obrazach czy w rzeźbach – wyglądały jak „pomniejszone” osoby dorosłe. Nie miały na sobie ubrań typowych dla wczesnego okresu życia, raczej nie prezentowano ich przy zabawie. Zmianę w podejściu do realizacji motywu dziecka można dostrzec w XIV wieku. Wówczas to rozpowszechniły się takie artystyczne motywy, jak motyw Jezusa‑dziecka (np. w stajence betlejemskiej, siedzącego na rękach Matki Bożej lub pomagającego Józefowi w pracach stolarskich), motyw anioła‑dziecka z malutkimi skrzydłami, motywy duszy ukazanej jako nagie niemowlę. Warto podkreślić, że twórczość wielu malarzy przełomu XV i XVI wieku (np. Leonarda da Vinci, Michała AniołaRafaela) umocniła tę tendencję.

Wskazówka

Dodatkowe informacje do przekazania uczniom:

Geneza Trenów, które Kochanowski „złzami”, czyli łzami, napisał po śmierci swej 30‑miesięcznej córeczki Orszulki, jest głęboko wpisana w biografię poety, lecz się przez nią w pełni nie objaśnia. […] Od końca lat 70. w rodzinie Kochanowskiego było wiele śmierci. W 1577 roku umarł najstarszy brat Kasper, w 1578 roku odszedł siostrzeniec Piotr Tynicki, około 1580 roku kolejno umarły córki Orszula i Hanna, w 1582 roku zmarł brat Mikołaj. Cykl ogłoszonych drukiem w 1580 roku 19 trenów w pewnym stopniu wyrasta więc z wielu tragicznych doświadczeń i nic dziwnego, że niektóre wątki myślowe, najdobitniej wyartykułowane w Trenach, odnajdujemy już w tekstach wcześniejszych, jak choćby w oracji Przy pogrzebie rzecz, napisanej po śmierci brata Kaspra.

[Adam Karpiński (ur. 1952–2011) – polski historyk literatury, krytyk, wykładowca akademicki, znawca literatury staropolskiej.]

Różne spojrzenia na problemy twórców i dzieci

Jan Kochanowski z Urszulką
Zygmunt Trembecki (1847–1922; polski rzeźbiarz), Jan Kochanowski z Urszulką, 1878, Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach, Kraków, domena publiczna
Janusz Pelc Wstęp

Jeszcze w roku 1585, a więc po śmierci Jana Kochanowskiego, wydawca poezji mistrza czarnoleskiego, Jan Januszowski, wysoko oceniając zresztą cykliczny poemat przypisany Urszulce, starał się usprawiedliwić ojca‑poetę, który tak wiele starania poświęcił, by wystawić literacki pomnik maleńkiej dziecinie. „Ten wielki i zacny Poeta Polski […] zostawił Treny; lekkie rzeką podobno; ja nie wiem – stwierdzał Januszowski – afektu ojcowskiego przeciw dziatkom w tej mierze upatruję, którego nie widzę, by kiedy kto lepiej wyrazić mógł i umiał”. Odpowiedzią skierowaną pod adresem krytyków wytykających twórcy Trenów, że tak obszerne, rozbudowane dzieło, które byłoby odpowiednie dla uczczenia pamięci jakiegoś bohatera, osoby poważnej, zasłużonej, poświęcił maleńkiej córeczce, były też słowa poety wypowiedziane w Trenie XVII:

Kto zaś na płacz lekkość wkłada,
Słyszę dobrze, co powiada;
Lecz się tym żal nie hamuje,
Owszem, więtszy przystępuje.

(ww. 37–40)

Kochanowski nie protestował wprawdzie wyraźnie, by wiersze poświęcone małemu dziecku zgodnie z kanonami poetyki renesansowej określane były jako „lekkie rymy”, ale tę „lekkość” sam rozumiał w swoisty sposób. Przede wszystkim więc stwierdzał, iż powszechna opinia określająca wiersze poświęcone dzieciom jako „lekkie rymy” nie jest w stanie spowodować, by ojciec‑poeta opłakujący w swym dziele zgon ukochanej córeczki mógł pohamować wielki żal i przedstawić fakt śmierci oraz wywołany nim ból, rozpacz jak drobnostkę, błahostkę.

Janusz Pelc, Wstęp, [w:] Jan Kochanowski, Treny, oprac. Janusz Pelc, Wrocław 1972, s. 73–74.

Po przeczytaniu przywołanego tekstu Janusza Pelca wykonaj polecenia:

Ćwiczenie 4.1

Wyjaśnij, dlaczego wydawca poezji Kochanowskiego, Janusz Januszowski, musiał usprawiedliwiać ojca‑poetę.

Ćwiczenie 4.2

Rozważ, dlaczego Kochanowski uczynił ze swojej córki Urszuli bohaterkę cyklu Trenów.

Ćwiczenie 4.3

Wyjaśnij, jakie było stanowisko poety wobec określenia Trenów mianem „lekkich rymów”. W odpowiedzi uwzględnij ocenę postawy Kochanowskiego.

Urszula Kochanowska Bolesława Leśmiana

Pomnik Urszulki, wzniesiony na miejscu lipy J. Kochanowskiego
Edward Karol Nicz, Pomnik Urszulki, wzniesiony na miejscu lipy J. Kochanowskiego, 1868, drzeworyt, domena publiczna
Bolesław Leśmian
fotografia archiwalna, domena publiczna
Bolesław Leśmian Urszula Kochanowska

Gdy po śmierci w niebiosów przybyłam pustkowie,
Bóg długo patrzał na mnie i głaskał po głowie.

„Zbliż się do mnie, Urszulo! Poglądasz, jak żywa...
Zrobię dla cię, co zechcesz, byś była szczęśliwa.”

„Zrób tak, Boże – szepnęłam – by w nieb Twoich krasie
Wszystko było tak samo, jak tam – w Czarnolasie!” – 

I umilkłam zlękniona i oczy unoszę,
By zbadać, czy się gniewa, że Go o to proszę?

Uśmiechnął się i skinął – i wnet z Bożej łaski
Powstał dom kubek w kubek, jak nasz – Czarnolaski.

I sprzęty i donice rozkwitłego ziela
Tak podobne, aż oczom straszno od wesela!

I rzekł: „Oto są – sprzęty, a oto – donice.
Tylko patrzeć, jak przyjdą stęsknieni rodzice!

I ja, gdy gwiazdy do snu poukładam w niebie,
Nieraz do drzwi zapukam, by odwiedzić ciebie!”

I odszedł, a ja zaraz krzątam się, jak mogę –
Więc nakrywam do stołu, omiatam podłogę –

I w suknię najróżowszą ciało przyoblekam
I sen wieczny odpędzam – i czuwam – i czekam...

Już świt pierwszą roznietą złoci się po ścianie,
Gdy właśnie słychać kroki i do drzwi pukanie...

Więc zrywam się i biegnę! Wiatr po niebie dzwoni!
Serce w piersi zamiera... Nie!... To – Bóg, nie oni!...

Bolesław Leśmian, Urszula Kochanowska, [w:] tegoż, Poezje wybrane, oprac. Jacek Trznadel, Wrocław 1974, s. 197–198.

Po przeczytaniu utworu Bolesława Leśmiana wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 5.1

Wskaż, kto i do kogo mówi w wierszu. W odpowiedzi przywołaj konkretne cytaty z tekstu.

Ćwiczenie 5.2

Wyjaśnij, na czym – według Leśmiana – polega przebywanie w niebie.

Ćwiczenie 5.3

Opisz, jakie relacje łączą mieszkańców nieba: Urszulkę i Boga.

Ćwiczenie 5.4

Rozważ, jaki obraz Boga wyłania się z tekstu. Co charakteryzuje Stwórcę?

Ćwiczenie 5.5

Wyjaśnij, co oznacza w utworze stwierdzenie: „Sen wieczny odpędzam”.

Ćwiczenie 5.6

Scharakteryzuj Urszulkę na podstawie wiersza Leśmiana. Następnie porównaj to poetyckie wyobrażenie z obrazem córki Kochanowskiego, jaki wyłania się z przywołanych trenów.

Ćwiczenie 5.7

Czy utwór Leśmiana to również tren? Uzasadnij odpowiedź.

Zadaniowo

Ćwiczenie 6

Napisz rozprawkę, w której odpowiesz na pytanie: „Czy współcześnie okazywanie czułości w rodzinie jest powszechnie przyjęte?”.

Ćwiczenie 7

Wyobraź sobie, że żyjesz w czasach Jana Kochanowskiego. Napisz list, w którym postarasz się pocieszyć poetę po stracie dziecka.

Ćwiczenie 8

Zredaguj wypowiedź (maksymalnie 15 zdań) zaczynającą się od słów: „Kiedy łzy rozlewają się w środku i zostają tam już na zawsze…”.