Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Wprowadzenie

Józef Piłsudski dokonał przewrotu, ponieważ, jak sam tłumaczył, chciał uzdrowić sytuację w kraju. Stąd okres rządów po 1926 roku nazywano sanacją (łac. sanatio – uzdrowienie).

Cz. Miłosz Traktat poetycki

Latami będzie chodzić w Belwederze.
Piłsudski nigdy nie uwierzy w trwałość.
I będzie mruczeć: „Oni nas napadną”.
Kto? I pokaże na zachód, na wschód.
”Koło historii wstrzymałem na chwilę”.

Powój wyrośnie z plam zeschniętej krwi.
Gdzie żyto klęka, tam wstaną bulwary.
I pokolenie pyta: jak to było?
Aż żaden, miasto, nie zostanie kamień
W miejscu, na którym leżał, nie przeminiesz.
Płomień rozgryzie malowane dzieje. […]

Więc niedaremna była krew ułana.
Zakrzepła w gwiazdki dla mrówek pod brzozą?

Może nie całkiem godzien potępienia
Piłsudski, chociaż troszczyć się nie umiał
O nic prócz granic? Dwadzieścia lat kupił.
Na sobie nosił delie krzywd i win,
Ażeby miało czas dojrzewać piękno.
Podobno piękno to jest bardzo mało.

Cz. Miłosz, Traktat poetycki, [w:] Cz. Miłosz, Traktat moralny. Traktat poetycki, Kraków 1996, s. 63.
Polecenie 1

Wskaż fragment utworu (zwrotkę), który odnosi się do okresu przewrotu.

Polecenie 2

Napisz, o jakich jeszcze wydarzeniach traktuje powyższy cytat.

Polecenie 3

Wyjaśnij, jaki stosunek ma poeta do postaci Marszałka.

Pierwsze działania obozu sanacyjnego

Po dokonaniu przewrotu majowego Piłsudski starał się przekonać społeczeństwo, że zmiany, jakie teraz nastąpią, rzeczywiście doprowadzą do uporządkowania sytuacji politycznej w kraju oraz wzmocnią pozycję międzynarodową państwa. Podczas pogrzebu ofiar zamachu wyraził wolę porozumienia z różnymi siłami politycznymi. Także pierwsze decyzje Marszałka: utrzymanie parlamentu, wybór prezydenta, dawały nadzieję na zachowanie procedur demokratycznych w procesie rządzenia. Nie dziwiły też wprowadzone do konstytucji zmiany, czyli nowela sierpniowa. Piłsudski stale krytykował zbyt duże uprawnienia parlamentu, które w przypadku rozbicia politycznego ciała ustawodawczego powodowały jego niemoc. Marszałek zawsze też był zwolennikiem silnej władzy wykonawczej. Poza tym zmiany ustawy zasadniczej można było zmieścić w ramach demokracji.

Trudniej już było wytłumaczyć represje wobec osób popierających rząd w okresie przewrotu, choć i one nie miały początkowo charakteru powszechnego: aresztowano gen. Tadeusza Rozwadowskiego, gen. Włodzimierza Zagórskiego. Ten pierwszy pobyt w więzieniu przy płacił utratą zdrowia, drugi zaginął. Prorządowy gen. Władysław Anders nie doświadczył natomiast żadnych szykan. Zdarzało się, że niechęć do obozu piłsudczykowskiego narażała na represje również przedstawicieli świata kultury. Między innymi ciężko pobity został pisarz Tadeusz Dołęga‑Mostowicz.

Takie sytuacje budziły sprzeciw społeczny, podobnie jak „stosowanie precedensów”. Polegało to na rygorystycznym kierowaniu się przepisami obowiązującej konstytucji, bez uwzględniania intencji twórcy czy obowiązującej tradycyjnej interpretacji. Piłsudskiemu zależało na pokazaniu słabości i nieścisłości prawnych marcowej ustawy zasadniczej, a przy okazji mógł podejmować działania w interesie własnej ekipy. Przykładem zastosowania precedensu była sytuacja z końca września 1926 roku. Sejm wystąpił z wnioskiem o wotum nieufności wobec dwóch ministrów rządu Kazimierza Bartla. Sam premier w geście solidarności również podał się do dymisji. Prezydent przyjął dymisję, po czym – po konsultacjach z Piłsudskim – powołał nowy rząd dokładnie w tym samym składzie. Konstytucja nie zabraniała przecież prezydentowi powołania w skład rządu ministrów, którzy uprzednio otrzymali wotum nieufności. Innym przykładem precedensu było zwoływanie przez prezydenta, na wniosek posłów, sesji nadzwyczajnej parlamentu, a następnie odraczanie jej w taki sposób, żeby nie odbyło się żadne posiedzenie.

W październiku 1926 roku sam Marszałek stanął na czele rządu, licząc zapewne, że jego autorytet zniweluje niechęć części społeczeństwa do nowej ekipy rządzącej. Trudno jednak było zauważyć zmianę. O ile w wyniku zamachu niektóre partie polityczne poparły czyn Piłsudskiego i nawet miały wpływ na jego sukces (choćby PPS), o tyle po kilku miesiącach nie istniało już żadne ugrupowanie, które w pełni popierałoby obóz sanacyjny. Partie lewicowe zniechęciły się, nie widząc zmian i tracąc nadzieję na wprowadzenie swojego programu. Policzkiem dla lewicy było także nawiązanie współpracy między Piłsudskim a konserwatystami, polegającej na powołaniu do rządu Piłsudskiego dwóch ministrów wywodzących się z kręgów konserwatystów wileńskich. Marszałek złożył też wizytę w Nieświeżu – siedzibie Radziwiłłów.

Uchwała Rady Naczelnej PPS o przejściu do polityki opozycji --- 20 XII 1926 r.

Rada Naczelna stwierdza, iż opozycja PPS zdąża nie do obalenia premiera Marszałka Piłsudskiego, lecz do rekonstrukcji jego gabinetu przez usunięcie zeń żywiołów monarchistycznych i reakcyjnych, do zmiany kierunku polityki gospodarczej w myśl żądań klasy pracującej i do zmiany polityki wewnętrznej w szczególności wobec mniejszości narodowej. […] Rada Naczelna stwierdza, że próby odrodzenia reakcji narodowo‑demokratycznej w formach już wyraźnie faszystowskich skłonić muszą klasę robotniczą do porozumienia tym ściślejszego ze stronnictwami demokracji włościańskiej i miejskiej.

Uchwała Rady Naczelnej PPS o przejściu do polityki opozycji – 20 XII 1926 r., [w:] , Historia w tekstach źródłowych, t. 3, red. K. Juszczyk, T. Maresz, Rzeszów 1996, s. 105.
Polecenie 4

Oceń, czy w tekście jest mowa o przejściu PPS do opozycji? Jeśli tak, wskaż fragment, który o tym świadczy.

Polecenie 5

Przypomnij, jakiej pomocy partia udzieliła Marszałkowi w chwili zamachu.

Polecenie 6

Wymień działania rządów sanacyjnych, które nie były akceptowane przez PPS. Wyjaśnij, co zamierzała uczynić PPS, aby je zmienić.

Zjednoczenie obozu sanacyjnego – parlamentarna i pozaparlamentarna walka z przeciwnikami politycznymi

Piłsudski postanowił zjednoczyć swoich zwolenników, tworząc ugrupowanie, które będzie brało udział w wyborach i którego sukcesy pozwolą na zachowanie pozorów parlamentarnych rządów. W styczniu 1928 roku powstał Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR), na którego czele stanął Walery Sławek, bliski współpracownik i przyjaciel Piłsudskiego.

Program BBWR

[...] Musimy dążyć do tego, by przyszły Sejm i Senat wzmocniły władzę prezydenta, dokonały mądrego w zasadach i praktyce rozdziału uprawnień władzy wykonawczej i ustawodawczej i poprawiły nasz ustrój tak, by gwarantował sprawność i siłę w rządzeniu. Bez tego nie będzie można kontynuować tej poprawy stosunków, którą wszyscy dziś naocznie widzą. [...] Dawna Polska runęła w przepaść upadku z braku silnej władzy. Jeżeli Polska dzisiejsza ma żyć, rozwijać się i spełniać swoją misję cywilizacyjną, musi mieć silny i sprawny rząd. Konstytucyjną podstawę dla silnej władzy wykonawczej będzie musiał wywalczyć dla Polski przyszły nowy Sejm. Chcemy, by w przyszłym sejmie panowało wyższe poczucie państwowe i by przyjęto jako obywatelski nakaz, że nie można z konieczności państwowych robić sobie broni do wymuszania od państwa takich lub innych koncesji. [...] Nie chcemy powrotu na ławy poselskie winowajców niesławy poprzednich sejmów, upiorów Polski przedrozbiorowej, które Państwo nasze tak niedawno jeszcze na krawędzi przepaści wpychały. [...] uważamy, że współpraca z rządem Marszałka jest dziś dla każdego obywatela nakazem obowiązku patriotycznego i mądrości stanu. Dlatego pragniemy, by w nowym Sejmie i Senacie znaleźli się ci, których łączy troska o silne państwo i którzy chcą rządowi Marszałka Piłsudskiego dać oparcie i pomoc w jego pracach.

Program BBWR, [w:] E. Orlof, A. Pasternak, Programy partii i stronnictw politycznych w Polsce w latach 1918-1939, Rzeszów 1993, s. 118–121.
Polecenie 7

Scharakteryzuj program BBWR. Oceń, czy BBWR można nazwać partią polityczną.

Prezydium BBWR z wizyta u marszałka Senatu J. Szymańskiego. Od lewej siedzą: Hipolit Gliwic, Walery Sławek, Julian Szymański, Kazimierz Świtalski, Walery Roman; stoją: Henryk Loewenherz, Karol Polakiewicz, Jakub Bojko, Zdzisław Stroński, Zdzisław Lechnicki, Adam Piasecki
Prezydium BBWR z wizyta u marszałka Senatu J. Szymańskiego. Od lewej siedzą: Hipolit Gliwic, Walery Sławek, Julian Szymański, Kazimierz Świtalski, Walery Roman; stoją: Henryk Loewenherz, Karol Polakiewicz, Jakub Bojko, Zdzisław Stroński, Zdzisław Lechnicki, Adam Piasecki, domena publiczna
Polecenie 8

Poszukaj informacji o osobach ze zdjęcia, których nie znasz. Powiedz, do jakich ugrupowań wcześniej należały.

W pierwszych wyborach (marzec 1928 r.) po utworzeniu BBWR blok zdobył znacznie mniej głosów, niż piłsudczycy oczekiwali. Był wprawdzie największym ugrupowaniem w sejmie (29% mandatów) i w senacie (42%), jednak nie miał potrzebnej do samodzielnego rządzenia większości. Brakowało mu także większości pozwalającej na dokonanie zmian konstytucyjnych.

Ulotka wyborcza BBWR
Ulotka wyborcza BBWR, domena publiczna
Polecenie 9

Wymień argumenty, które miały zachęcić do głosowania na BBWR. Napisz, do kogo przede wszystkim skierowana jest ulotka i czym różni się od standardowych materiałów wyborczych.

Wkrótce po wyborach Piłsudski wygłosił przemówienie do posłów i senatorów z BBWR. Marszałek zaprezentował w nim swoje oczekiwania wobec nowo wybranego sejmu, ale także dał wyraźny sygnał opozycji, że konieczne są zmiany konstytucyjne.

Przemówienie Józefa Piłsudskiego do grupy posłów i senatorów z BBWR, Warszawa, 13 marca 1928

Nie poszedłem drogą oktrojowania, a więc łamania konstytucji i legalizmu. Musi się w społeczeństwie odbyć łamanie o ustrój. Poszczególne elementy władzy w państwie muszą odzyskać swe prawa i atrybuty. Najpierw należy rozszerzyć władzę prezydenta. Jego rola obecnie jest zbyt nikła. Nie może nic zrobić bez kontrasygnaty. Do czego jest na każdym akcie potrzebna kontrasygnata? Rząd powinien mieć możność rządzenia krajem, to jest jego zadanie. Sejm, jako całość, jako instytucja, gra rolę w państwie, ale w żadnym razie nie poszczególny poseł. Jeżeli prezydent nie jest na wewnątrz państwa przedstawicielem narodu, to jakim sposobem sobie poseł ma prawo ten przywilej brać? Wskutek niechlujnego opracowania konstytucja stała się podobna do rękawiczki. Metoda pracy kompromituje instytucję Sejmu. 5 do 10 posłów może przeszkodzić i zahamować pracę. Poza tym ucieka się od Sejmu przy decydowaniu najważniejszych spraw, w których główną rolę odgrywają konwentykle. Wskutek niemożliwego regulaminu metodyka pracy stała się gorsza od konstytucji. Musicie pójść na rewizję konstytucji, ale to praca bardzo długa, gdyż tam jest tyle zagadnień i spraw, że szybko ich wyczerpać niepodobna. Natomiast na razie najważniejszym jest regulamin i ten musicie przepracować. Jedną z ważniejszych rzeczy jest ta, by porządek dzienny Sejmu był razem z rządem układany. Tymczasem Sejm, jako instytucja, się zatraca. Sejm nie jest od tego, by zamęczać rząd. Zresztą, o ile Sejm nie będzie chciał z rządem współpracować, to będzie rozpędzony. Skoro idę na chęć współpracy z Sejmem, to oczekuję ze strony Sejmu metody współpracy. Tymczasem poseł stał się wypędkiem od odpowiedzialności, ale i wypędkiem od honoru. Ja nie idę na skasowanie Sejmu, chcę uszanować obecne formy państwa, ale również chcę ochronić prezydenta od wstydu prezydentowania, toteż jeszcze raz idę na próbę współpracy z Sejmem. Trzeba na tyle przepracować regulamin i ustalić metodę pracy, by uniknąć szukania okazji do zbierania się, a pracować w Sejmie tylko wtedy, gdy jest nad czym. Na tym polegałaby na czas pewien poprawa stosunków w Sejmie.

Przemówienie Józefa Piłsudskiego do grupy posłów i senatorów z BBWR, Warszawa, 13 marca 1928, [w:] , Historia. Teksty źródłowe do ustnego egzaminu maturalnego, red. J. Chańko, Warszawa 1997.
Polecenie 10

Napisz jakich zmian domagał się Piłsudski i na jakie nieprawidłowości w funkcjonowaniu sejmu zwracał uwagę.

Wybory brzeskie

Po zwołaniu sesji nowego parlamentu bardzo szybko doszło do konfliktu. Opozycja próbowała postawić w stan oskarżenia za „nadużycia budżetowe” ministra Gabriela Czechowicza. Faktycznie chodziło o przeznaczenie części środków z nadwyżki budżetowej na kampanię wyborczą BBWR. Sprawy nie rozstrzygnięto mimo postawienia urzędnika przed Trybunałem Stanu. Niemniej podejrzany o przeznaczanie na cele partyjne państwowych pieniędzy był minister ekipy, która objęła władzę z hasłami zlikwidowania nieprawidłowości (także finansowych) w polityce II RP. To musiało podważać wiarygodność piłsudczyków. Niechęć do nowego obozu władzy wzbudziło także powołanie w kwietniu 1929 roku rządu pułkowników (gabinet Kazimierza Świtalskiego). Nazwa nie była przypadkowa. Większość członków gabinetu była wojskowymi. Rząd rozpoczął szykanowanie opozycji także za domaganie się na forum sejmowym powrotu rządów parlamentarnych. Zjednoczenie opozycji i powstanie Centrolewu (o działaniach opozycji poniżej) pozwoliło na uchwalenie wotum nieufności dla rządu. Prezydent odwołał gabinet Świtalskiego, po czym powołał nowy w prawie identycznym składzie. Zmiana nastąpiła tylko na stanowisku premiera. Dalsze problemy z opozycją zmotywowały prezydenta do rozwiązania parlamentu w sierpniu 1930 roku. Podczas kampanii do nowego sejmu we wrześniu 1930 roku aresztowano przywódców Centrolewu. Aresztowania odbyły się z polecenia ministra spraw wewnętrznych Felicjana Sławoja‑Składkowskiego. Polityków osadzono w Brześciu nad Bugiem, a już po wyborach wytoczono im procesy.

Interpelacja posłów Centrolewu do Prezesa Rady Ministrów --- 16 grudnia 1930 r.

W nocy z dnia 9 na 10 września 1930 roku aresztowani zostali przez policję państwową i żandarmerię wojskową obywatele cywilni:

  1. P. Norbert Barlicki, b. poseł na Sejm, członek Rady Ochrony Państwa […]

  2. P. Kazimierz Bagiński, b. poseł na Sejm, b. członek organizacji wojskowych, oficer WP, odznaczony orderem „Virtuti Militari”

  3. P. Adam Ciołkosz, b. poseł na Sejm, czynny działacz PPS w Tarnowie
    […]

  4. Dr Władysław Kiernik, b. poseł na Sejm, minister Spraw Wewnętrznych […]

  5. Dr Herman Liberman, b. poseł na Sejm

  6. P. Karol Popiel, poseł na Sejm do r. 1928, znany działacz Narodowej Partii Robotniczej

  7. P. Wincenty Witos, b. poseł na Sejm, trzykrotny premier rządu polskiego, członek Rady Obrony Państwa, przywódca Stronnictwa Ludowego „Piast”.
    Wreszcie dnia 26 września 1930 r. po zamknięciu Sejmu Śląskiego:

  8. P. Wojciech Korfanty, b. poseł na Sejm, znany działacz narodowy w b. zaborze pruskim, b. wicepremier rządu […]

Interpelacja posłów Centrolewu do Prezesa Rady Ministrów – 16 grudnia 1930 r., [w:] , Historia w tekstach źródłowych, t. 3, Rzeszów 1996, s. 108–109.
Ćwiczenie 1

Otrzymali wyroki od 1,5 roku do 3 lat. Niektórych opozycyjnych przywódców zmuszono do udania się na emigrację. Aresztowanych i przetrzymywanych traktowano w sposób uwłaczający ich godności.

List profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego w sprawie aresztowania 9 i 22 listopada posłów oraz osadzenia ich w twierdzy w Brześciu nad Bugiem --- 1931
  1. Więźniowie ci, byli ministrowie Rzeczpospolitej Polskiej, posłowie na Sejm Polski (wśród nich mężowie, odznaczeni najwyższymi orderami cywilnymi i wojskowymi) byli bez wyjątku zmuszani do wykonywania prac poniżających. W szczególności zmuszano ich najbrutalniejszymi środkami moralnymi i fizycznymi do czyszczenia podłóg, w celach, biurach i korytarzach więziennych […].

  2. Więźniowie byli głodzeni przez dwa miesiące, otrzymując po ćwierć bochenka chleba dziennie, tudzież bydlęcą strawę w postaci zup ze zgniłej kapusty, niepłukanej marchwi, ziemniaków i pastewnych buraków […].

  3. Oprócz tych najsroższych kar dyscyplinarnych znęcano się nad więźniami fizycznie. Ludziom starszym i wyczerpanym nie pozwalano w ciągu dnia nie tylko położyć się lub usiąść na tapczanie, ale nawet oprzeć się o tapczan, gdy siadali na zydlach więziennych. Niejednokrotnie w ciągu nocy więźniów budzono i pod pozorem rewizji wyprowadzano ich do ciemnych i zimnych cel, tam rozebranych do naga stawiano twarzami do ściany, gdy równocześnie z pobliża dochodziły jęki i rozlegały się strzały. Ponad to wszystko niektórzy więźniowie byli bici, a mianowicie policzkowani, bici pięściami celem doraźnego skarcenia, a w niektórych wypadkach wręcz katowani według specjalnych metod.

List profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego w sprawie aresztowania 9 i 22 listopada posłów oraz osadzenia ich w twierdzy w Brześciu nad Bugiem – 1931, [w:] K. Juszczyk, T. Maresz, Historia w tekstach źródłowych, t. 3, Rzeszów 1996, s. 109.
Polecenie 11

Na podstawie powyższego fragmentu tekstu oceń metody stosowane wobec opozycji. Jak sądzisz, z jakim oddźwiękiem mogły się spotkać?

Wybory, które odbyły się w listopadzie, w związku z zaistniałą sytuacją nazwano brzeskimi. BBWR zdobył w nich 56% mandatów w sejmie i prawie 68% w senacie. Nie był to jednak efekt poparcia społecznego, tylko zafałszowania wyników. Nagminnie unieważniano karty do głosowania. Zdarzało się też zachęcanie przez przedstawicieli administracji do głosowania jawnego. Po wyborach parlament stracił na znaczeniu. Opozycji trudno było podejmować poprzez niego jakiekolwiek działania.

Dla zainteresowanych

Zmieniony regulamin sejmowy powodował także, że problemem stawało się nawet wyrażanie opinii podczas obrad: marszałek sejmu miał prawo odebrać głos posłowi czy nakazać wykreślenie ze stenogramu stwierdzeń, które uznał za manifestacje polityczne. Posłowie otrzymali również znacznie krótszy czas na swoje jednorazowe przemówienia. Ich treść nie mogła być publikowana w prasie (co uznano za zamach na wolność słowa). Sejm wprowadził w życie nowe ustawodawstwo, ograniczające wyraźnie pluralizm polityczny i uderzające w autonomię uczelni. Trudno było uzyskać zgodę na zwołanie zgromadzenia, a jeśli już takowe się odbywało, mieli w nim uczestniczyć przedstawiciele administracji, którzy otrzymali prawo do jego rozwiązania, jeśliby uznali, że zaczyna zagrażać porządkowi publicznemu. Także ten argument miał wpływ na wydanie decyzji o powołaniu lub rozwiązaniu stowarzyszenia, organizacji.

W przypadku „prawa akademickiego” policja uzyskała możliwość wkraczania na teren uczelni bez zgody jej władz. Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego mógł decydować o strukturze organizacyjnej uczelni, np. likwidować katedry. Z tej możliwości skorzystano, zamykając dziwnym trafem te, w których wykładali profesorowie podpisani pod listem „w sprawie brzeskiej”. Najważniejszym jednak aktem uchwalonym w latach 30. była Konstytucja kwietniowa.

Symbolem innych działań sanacji w latach 30., zniechęcających do występowania przeciwko rządzącym, było założenie obozu w Berezie Kartuskiej. Powstał on w 1934 roku na mocy decyzji prezydenta Ignacego Mościckiego. Inspiracją było zabójstwo ministra Bronisława Pierackiego dokonane przez ukraińskiego nacjonalistę. Zasadniczo osadzano w nim działaczy organizacji zdelegalizowanych, mniejszościowych czy radykalnych (członków UOW, komunistów, ale też przedstawicieli ONR). Można było się w nim znaleźć nie na mocy prawomocnego wyroku sądowego, ale decyzji sędziego śledczego. Skazanych planowano trzymać w odosobnieniu przez trzy miesiące i w tym czasie różnymi metodami chciano ich przekonać, żeby „przestali zagrażać bezpieczeństwu, spokojowi i porządkowi publicznemu”.

Opozycja w sejmie i poza nim

Powyżej przedstawione zostały przede wszystkim działania piłsudczyków (za życia Marszałka), zmierzające do stworzenia nowej rzeczywistości politycznej. Teraz zaprezentowane zostaną próby opozycji przeciwstawienia się polityce obozu sanacyjnego.

Pierwszą próbą integracji opozycji prawicowej przeciwko sanacji było utworzenie już w 1926 roku przez endecję Obozu Wielkiej Polski. Jednak oprócz ND żadna inna siła polityczna nie weszła w jego skład. Jesienią 1929 roku partie lewicowe i centrum utworzyły ugrupowanie sejmowe Centrolew (PSL „Piast”, Narodowa Partia Robotnicza, Chrześcijańska Demokracja, PSL „Wyzwolenie”, Stronnictwo Chłopskie, PPS). 29 czerwca 1930 roku Centrolew zorganizował w Krakowie Kongres Obrony Praw i Wolności Ludu.

Rezolucja Kongresu Obrony Praw i Wolności Ludu

Zgromadzeni w dniu 29 czerwca 1930 r. w Krakowie przedstawiciele demokracji polskiej oświadczają co następuje. Polska znajduje się od czterech przeszło lat pod władzą dyktatury faktycznej Józefa Piłsudskiego, wolę dyktatora wykonują zmieniające się rządy; woli dyktatora podlega również prezydent Rzeczypospolitej, podważone zostało u podstaw zaufanie społeczeństwa do prawa we własnym państwie, życie publiczne kraju karmione jest wciąż pogłoskami i zapowiedziami nowych zamachów stanu, odsunięto lud od jakiegokolwiek bądź wpływu na politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej – zamilknął konstytucyjny głos Sejmu, skoro prezydent zaniechał swojego obowiązku – ani żądań przedstawicielstwa narodowego nie wykonał, ani nie odwołał się do decyzji kraju w drodze nowych uczciwych wyborów, zabierając głos.

Rezolucja Kongresu Obrony Praw i Wolności Ludu, [w:] K. Juszczyk, T. Maresz, Historia w tekstach źródłowych, t. 3, Rzeszów 1996, s. 106.
Ćwiczenie 2

Dwa miesiące później ukazała się rezolucja Centrolewu znowu piętnująca sytuację w kraju i nakłaniająca społeczeństwo do trwania w postanowieniu „walki z dyktaturą”.

Odezwa Centrolewu do społeczeństwa

Obywatele! Dwa miesiące mija od chwili, gdy zgromadzeni w Krakowie z całego kraju na Kongresie Obrony Praw i Wolności Ludu delegaci chłopów, robotników i inteligencji pracującej – złożyli uroczyste ślubowanie, „że nie odpoczną w walce, aż usunięta zostanie dyktatura, aż przywrócone zostanie poszanowanie prawa, aż władzę w Polsce obejmie rząd zaufania Sejmu i mas ludowych”.
[…]
Nic nie wskazuje na zapowiedzianą poprawę stosunków gospodarczych. Nędza wsi i miast doszła do największego natężenia. Zamyka się usta przedstawicielom narodu, nie zwołuje się Sejmu, aby nie mógł wykonywać choćby najkorzystniejszej dla dobra ogółu obywateli pracy, oraz wykonywać kontrolę nad gospodarką rządu.
Dyktatura bowiem nie znosi kontroli, jawności, odpowiedzialności. […]
W Krakowie oświadczyliśmy uroczyście wobec całego kraju, że walkę o usuniecie dyktatury Józefa Piłsudskiego podjęliśmy wszyscy i razem ją poprowadzimy dalej aż do zwycięstwa […]
Polska Partia Socjalistyczna
Klub Stronnictwa Ludowego Wyzwolenie Stronnictwo Chłopskie
PSL „Piast”
Chrześcijańska Demokracja
Narodowa Partia Robotnicza

Odezwa Centrolewu do społeczeństwa, [w:] K. Juszczyk, T. Maresz, Historia w tekstach źródłowych, t. 3, Rzeszów 1996, s. 107–108.
Ćwiczenie 3

Wybory brzeskie, wymuszona emigracja Wincentego Witosa i Wojciecha Korfantego osłabiły działalność opozycji, ale kryzys gospodarczy, niezadowolenie społeczeństwa znowu pozwoliły jej wzmocnić szeregi. Jako wsparcie dla działań opozycyjnych potraktowano także słowa wygłoszone przez prymasa Polski Augusta Hlonda: „Państwo jest dla obywateli, nie obywatele dla państwa”. Uznano je za antysanacyjny gest Kościoła.

Opozycyjne partie o podobnym „charakterze programowym” próbowały integrować swoje siły. W 1931 roku doszło do zjednoczenia ruchu ludowego. PSL „Piast” i PSL „Wyzwolenie” utworzyły Stronnictwo Ludowe. Na jego czele stanął Stanisław Mikołajczyk.

Na prawicy nastąpiła radykalizacja nastrojów. Po rozwiązaniu przez władze OWP utworzono Obóz Narodowo‑Radykalny (ONR) z Janem Mosdorfem i Henrykiem Rossmanem na czele. Określenie w nazwie „radykalny” nie było przypadkowe. Niektóre hasła odbiegały od programu prawicowego. Domagano się m.in. parcelacji dużych majątków ziemskich i zaspokojenia roszczeń nieposiadających. W kwestii narodowej powielano hasła już znane, czyli m.in. antyżydowskie, także te domagające się usunięcia Żydów z Polski, czy antydemokratyczne, postulujące silną władzę „wodza” (ale nie Piłsudskiego!). ONR rozpadł się na dwie frakcje: ABC i ONR „Falangę” (Ruch Narodowo‑Radykalny „Falanga”). Tą drugą frakcją kierował Bolesław Piasecki. Odwoływała się ona do poglądów faszystowskich. W jej skład wchodziła przede wszystkim radykalna młodzież. Jej członkowie często byli organizatorami manifestacji, nierzadko używali siły, próbując wprowadzać w życie własne poglądy. W efekcie Falanga została w 1935 roku zdelegalizowana.

Kapsuła czasu

Czy współcześnie radykalna młodzież również wykazuje się aktywnością w manifestowaniu swoich poglądów? Jeśli tak, podaj przykłady z ostatnich lat.

Trudno też nie zauważyć zaostrzenia się konfliktów narodowościowych, choć należy je traktować nie tyle jako wystąpienie antysanacyjne, ile raczej jako antypolskie. Nasilił się zwłaszcza nacjonalistyczny ruch ukraiński.

Polecenie 12

Przypomnij, na jakich polskich polityków (oprócz Pierackiego) UOW zorganizowała zamachy w latach 30.

Również większą „aktywnością” wykazywali się Niemcy, na co wpływ na pewno miały sukcesy NSDAP i Hitlera.

Próbę zjednoczenia przeciwko sanacji podjęli również komuniści do tej pory negujący wszelkie formy demokratycznej działalności państwowej. Była to reakcja na sugestię Moskwy występowania przeciwko szerzącym się systemom faszystowskim, a za taki uznano rządy po 1926 roku w Polsce. Zaproponowany przez nich Front Ludowy mający integrować siły demokratyczne, wśród których komuniści mieli odgrywać „przewodnią rolę”, nie znalazł zrozumienia u innych ugrupowań. KPP pozostała osamotniona. Wpływ na to miało zarówno wcześniejsze zachowanie posłów komunistycznych (choćby burdy sejmowe przez nich wszczynane), jak i przekonanie, że partia komunistyczna realizuje politykę Stalina. Zresztą potwierdzeniem tego, że decyzje o powołaniu i funkcjonowaniu partii komunistycznych zapadają w Moskwie, było rozwiązanie w 1938 roku KPP oraz ugrupowań w innych krajach europejskich przez Komintern bezpośrednio podlegający Stalinowi.

Sanacja bez Piłsudskiego

12 maja 1935 roku umarł Józef Piłsudski. W kraju została wprowadzona kilkutygodniowa żałoba. Uroczyście żegnało go całe społeczeństwo. Nawet jego przeciwnicy polityczni i ci, którzy go „nie kochali”, musieli zgodzić się ze słowami mowy pogrzebowej, wygłoszonej przez Ignacego Mościckiego: „Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek”. Obóz sanacyjny został bez Marszałka i jego autorytetu, co stanie się wkrótce wyraźnie widoczne.

Warto zauważyć, że we mszy żałobnej ku czci Marszałka, odprawionej w berlińskiej katedrze, wziął udział Adolf Hitler.

Adolf Hitler podczas mszy żałobnej za duszę Józefa Piłsudskiego w Berlinie
domena publiczna
Polecenie 13

Wyjaśnij, dlaczego przywódca III Rzeszy zdecydował się uczcić osobę Marszałka.

W 1935 roku odbyły się wybory zgodnie z zasadami Konstytucji kwietniowej i i powstałej na jej podstawie ordynacji wyborczej (zob. temat Nowela sierpniowa i konstytucja kwietniowa). Brak demokratycznych zasad spowodował, że większość partii politycznych zbojkotowała wybory (jeśli chodzi o wybory do sejmu frekwencja nie osiągnęła nawet 50%, w przypadku wyborów do senatu wyniosła niewiele ponad 60%). Nigdy też nie oddano tak wielu nieważnych głosów. Efektem było ukształtowanie parlamentu, w którym opozycja prawie nie istniała. Ponadto w obozie sanacyjnym doszło do konfliktu. Bliskim współpracownikiem Piłsudskiego, najprawdopodobniej przewidywanym na lidera sanacji po odejściu Marszałka, był Walery Sławek, stojący na czele BBWR. Piłsudski miał mu obiecać funkcję prezydenta po zakończeniu kadencji Ignacego Mościckiego.

Walery Sławek (1879–1939) – bliski współpracownik Piłsudskiego. Początkowo w PPS, potem w Legionach i POW. Parokrotny premier w okresie rządów sanacji. Założyciel i prezes BBWR. W 1939 roku popełnił samobójstwo
Walery Sławek (1879–1939) – bliski współpracownik Piłsudskiego. Początkowo w PPS, potem w Legionach i POW. Parokrotny premier w okresie rządów sanacji. Założyciel i prezes BBWR. W 1939 roku popełnił samobójstwo, domena publiczna

Steru władzy nie mieli jednak zamiaru pozbywać się ani Ignacy Mościcki, ani Edward Rydz‑Śmigły czy kierujący polityką zagraniczną Józef Beck. To ci politycy podzielili się władzą, nakłaniając Sławka do rozwiązania BBWR. Pozbawiony politycznego wsparcia został odsunięty od władzy. Ignacy Mościcki przejął kontrolę nad administracją rządową, starał się także nadzorować przeobrażania gospodarcze. Józefowi Beckowi pozwolono praktycznie na samodzielność w prowadzeniu polityki zagranicznej. Edward Rydz‑Śmigły został mianowany Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, a w listopadzie 1936 roku marszałkiem.

Marszałek Edward Rydz-Śmigły
Marszałek Edward Rydz-Śmigły, Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych, domena publiczna
Polecenie 14

Edward Rydz‑Śmigły został marszałkiem Polski w 1936 roku. W prasie wydarzenie to okrzyknięto „szarganiem świętości”. Dlaczego użyto takiego określenia?

Edward Rydz-Śmigły przyjmuje buławę marszałkowską z rąk prezydenta Ignacego Mościckiego, 10 listopada 1936
domena publiczna

Po zawarciu porozumienia w 1936 roku powołany został rząd gen. Sławoja‑Składkowskiego, który okaże się najdłużej działającym gabinetem II RP i zarazem ostatnim. Kres jego funkcjonowaniu położy kampania wrześniowa.

Po likwidacji BBWR sanacja nie miała oficjalnego ugrupowania, które jednoczyłoby jej zwolenników, toteż w lutym 1937 roku powstał Obóz Zjednoczenia Narodowego. Opierał się podobnie jak BBWR na haśle solidaryzmu społecznego. Podkreślał też prymat państwa nad prawami jednostki, ale jego poparcie w społeczeństwie polskim było niewielkie.

W czasach sanacji bez Piłsudskiego osłabła działalność opozycji. Trudno było o opozycję parlamentarną, zwłaszcza że nowa ordynacja wyborcza dawała małe szanse dostania się do sejmu i senatu osobom niewygodnym dla władzy. Zresztą odbyły się jeszcze tylko jedne wybory – w 1938 roku. Ponadto liderów partii opozycyjnych zmuszono do emigracji, choć warto wspomnieć, że poza granicami II RP powstało bardzo silne ugrupowanie opozycyjne. Inicjatorami jego powstania byli Władysław Sikorski i Ignacy Paderewski. Ugrupowanie, od nazwy szwajcarskiej miejscowości Morges, w której mieszkał Paderewski, zostało nazwane Front Morges. Jego członkowie mieli krytyczny stosunek do rządów sanacyjnych i opowiadali się za sojuszem z Francją. W jego skład weszli również Karol Popiel, Józef Haller i Wojciech Korfanty. Dzięki temu ugrupowaniu, a zarazem ideologii chadeckiej, dokonano zjednoczenia ruchu chrześcijańskiej demokracji i powołano na emigracji Stronnictwo Pracy (1937).

Zamiast podsumowania

W dwudziestoleciu międzywojennym kryzys przeżywały idee demokratyczne i tym samym upadały systemy oparte na demokratycznej formie rządów. Także w Polsce zamach majowy zakończył okres rządów demokracji parlamentarnej i rozpoczął czas sprawowania władzy w sposób autorytarny.

Polecenie 15

Na podstawie poniższej definicji autorytaryzmu i materiału lekcji podaj przykłady udowadniające tezę, że II RP w okresie sanacji była państwem autorytarnym. Przekonaj inaczej myślących, że brakowało jej zarówno cech państwa demokratycznego, jak i totalitarnego.

Autorytaryzm – termin zasadniczo oznacza sposób sprawowania władzy opierający się na autorytecie przywódcy lub grupy osób podejmujących decyzje w najważniejszych sprawach państwowych z pominięciem organów konstytucyjnych państwa. W autorytaryzmie występuje więc przewaga władzy wykonawczej nad ustawodawczą. W tej formie sprawowania władzy często dochodzi do łamania praw jednostki i stosowania przemocy w walce z opozycją. Autorytaryzm dopuszcza funkcjonowanie czynników w różnym stopniu samodzielnych, np. partii politycznych, prasy opozycyjnej. Zazwyczaj nie ma ingerencji państwa w sferę gospodarki czy kultury i narzucania przemocą jednego programu politycznego.

Praca domowa
Polecenie 16.1

Oceń, czy „wyższą koniecznością” i „racją stanu” można wytłumaczyć łamanie praw człowieka i obywatela.

Polecenie 16.2

Czy zgodzisz się z następującą opinią Henryka Wereszyckiego o Piłsudskim: „Całość jego życia musi się ocenić pozytywnie. To był dar boży dla narodu polskiego”? sformułuj trzy argumenty uzasadniające twoją odpowiedź.

Ćwiczenie 4.1
Ćwiczenie 4.2
Ćwiczenie 4.3
Ćwiczenie 4.4
Ćwiczenie 4.5
Co potrafię?

Wyjaśnić pojęcia: Front Morges, BBWR.

Co wiem?

Wiem, kiedy utworzono BBWR.

Co rozumiem?

Rozumiem, dlaczego okres 1926–1939 nazywano sanacją.