Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Jaka jesień średniowiecza?

Bitwa pod Aljubarrota
Jean d'Wavrin, Bitwa pod Aljubarrota, licencja: CC 0

Średniowieczna Europa nie przestaje zadziwiać. W toku jej tysiącletnich dziejów mogliśmy obserwować wiele nowatorskich zmian, które zachodziły w społecznościach całego kontynentu, w tym na ziemiach polskich. Ostatnie dwa stulecia nie były epoką schyłku, starzenia się kultury czy postępującego niedostosowania instytucji do nowych zjawisk społecznych. Przeciwnie, wszędzie widać było otwartość na zmiany. Dążono do zachowania tradycji, ale jednocześnie wyraźna była gotowość społeczeństw do próbowania nowych rozwiązań. Wciąż otwarte pozostaje pytanie, czy tempo zachodzących zmian przyśpieszyło w porównaniu z XI–XIII wiekiem. Czy może zwiększyła się liczba źródeł, co stwarza wrażenie większej liczby zdarzeń? Czy możemy rozstrzygnąć, ile było średniowiecza w późnym średniowieczu? A może była to już kolejna epoka? Przednowożytność?

Cesarz lub król, z woli Boga i własnego narodu

Polecenie 1

Przypomnij sobie, jaka była rola cesarza w XIV–XV wieku. W jaki sposób zmieniała się od XIII wieku władza królewska?

Polecenie 2

Przeczytaj poniższy tekst i na jego podstawie przygotuj krótką mowę (do 3 minut, 1 strona tekstu, 1800 znaków na stronę) do słuchaczy w klasie. Opowiedz się za wyborem Władysława Jagiełły na męża Jadwigi Andegaweńskiej lub przeciw jego kandydaturze.

Polecenie 3

Podzielcie się na dwie grupy: zwolenników władzy króla „narodowego” i zwolenników władzy uniwersalnej cesarza. Wykorzystując poniższy tekst, zaprezentujcie argumenty za wyższością władzy jednego z nich nad drugim. Porównajcie role obu:

  • podczas najazdu osmańskich Turków na Europę,

  • podczas wojny z chrześcijańskim sąsiadem łupiącym pogranicze,

  • w czasie wewnętrznego buntu chłopów przeciw szlachcie i Kościołowi.

Bartolo of Sassoferratu (1) o władzy monarchów (XIV w.)

[...] jest jasne, że wszyscy królowie są wybrani przez Boga, bezpośrednio lub pośrednio, także przez elektorów z inspiracji Boga. [...] dlatego władza, która jest powoływana do życia poprzez elekcję, jest świętsza niż ta, którą się osiąga przez dziedziczenie. [...] dlatego wybór na władcę uniwersalnego dokonuje się poprzez elekcję dokonaną przez książąt i dostojników Kościoła, a nie przez dziedziczenie. Takie jest cesarstwo i władza, które Bóg uczynił u zarania dziejów.
[...] Ale królowie poszczególnych społeczności częściej są stanowieni przez ludzi. W tym przypadku jest dozwolone, by władza była przekazywana drogą dziedziczenia. [...] jest niebezpiecznym posiadanie króla z innego narodu (niż jego poddani). Ale w tym przypadku, możecie powiedzieć, jak to się stało, że cesarstwo Rzymian zostało przekazane Germanom, to jest Niemcom, przez Kościół? Moja odpowiedź brzmi: bo wszyscy chrześcijanie nazywają siebie braćmi [...]. Ale nie może być przekazane (cesarstwo) Saracenowi, poganinowi lub niewiernemu. [...] [nie powinno się wybierać króla spośród innych narodów] ponieważ władza nad innym narodem nie jest wykonywana w sposób tak wierny [jak wobec własnego]. I dlatego Imperium Rzymskie, odkąd zostało oddzielone od Rzymian, słabło na naszych oczach. To nie mogło się jednak wydarzyć bez ukrytego zamiaru Boga.

Wojownicy – konni i piesi

Polecenie 4

Przypomnij sobie przebieg wojny stuletniej i zmieniający się sposób życia rycerstwa. Spróbuj na tej podstawie wyjaśnić, dlaczego w scenie bitwy pod Hastings (zwana Oponą z Bayeux lub Tkaniną z Bayeux, XI w.) dominują rycerze konni, a na powstałej w XV wieku miniaturze z przedstawieniem bitwy pod Aljubarrota najważniejszą rolę odgrywają piesi żołnierze.

Fragment opony z Bayeux
Myrabella, Opona z Bayeux, licencja: CC 0
Bitwa pod Aljubarrota
Jean d'Wavrin, Bitwa pod Aljubarrota, licencja: CC 0

Andegawenowie w Europie

Portret Ludwika I Wielkiego, króla Polski i Węgier - 1370 rok.
artysta nieznany, Ludwik Węgierski, król Polski, przed 1645 r., olej na płótnie, Ratusz Staromiejski - Muzeum Okręgowe w Toruniu, domena publiczna

Dynastia Andegawenów pochodziła z południowej Francji, dlatego też oryginalna nazwa tej rodziny brzmiała Anjou [ãżụ]. Jej największym sukcesem politycznym było opanowanie południowowłoskiego królestwa Neapolu. Członkowie tej rodziny władali nie tylko tym królestwem, ale walka o nie była zawsze najważniejszym celem ich polityki.

Quiz

1. Kościół powszechny

Posiedzenie uczonych, biskupów, kardynałów i papieża Jana XXIII w Katedrze w Konstancji podczas soboru kończącego Wielką Schizmę Zachodnią.
Ulrich Richental, Kronika Soboru w Konstancji, 1460-1465, kolorowany rysunek piórkiem, Rosgartenmuseum, Konstancja, domena publiczna

2. Znaczenie stanów

Jan bez Ziemi, król Anglii, odmawia podpisania Wielkiej Karty Swobód podczas pierwszego jej przedłożenia. Podpisał ją niedługo później, bo w czerwcu 1215 roku. Ceremonia odbyła się na Runnymede – łące nad Tamizą, usytuowanej kilka kilometrów od Windsoru.
John Cassel, Ilustrowana historia Anglii, 1902, domena publiczna

3. Król elekcyjny

Mapa Polski, Litwy, Ukrainy, Moskwy i Bałkanów, rozciągająca się od Prus, Wilna i Smoleńska na północy, do Bośni, Bułgarii, Konstantynopola i Krymu na południu. Polska w centrum.
Sebastian Munster, Nowy opis Polski i Węgier., 1552, papier ręcznie kolorowany, domena publiczna

4. Jagiełło – obcy król

Scena uwięzienia Kiejstuta i Witolda przez Jagiełłę podczas wojny litewskiej.
Wojciech Gerson, Kiejstut i Witold uwięzieni przez Jagiełłę, 1873, olej na płótnie, Muzeum Sztuki w Łodzi, domena publiczna

5. Unia?

Wielki książę litewski i król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk i jego żona, Elżbieta Habsburg, nieznanego malarza z XVII wieku.
artysta nieznany, Kazimierz i Elżbieta Habsburżanka, domena publiczna

6. Gdzie wzrok nie sięga...

Portret Jana Olbrachta.
Marcello Bacciarelli, Jan Olbracht, 1768-1771, olej, blacha miedziana, Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum, domena publiczna

7. Ludzie średniowiecza w parlamencie

Karta ze statutu opracowanego przez kanclerza wielkiego koronnego prymasa Jana Łaskiego, przedstawiająca polski parlament.
rytownik nieznany, Przesławnego Królestwa Polskiego przywileje, konstytucje i zezwolenia urzędowe oraz uznane dekrety, 1506, Miejska Biblioteka Publiczna im. J. Słowackiego w Tarnowie,

Zamiast podsumowania

Dzięki temu spotkaniu z historią uzyskałem lub rozwinąłem:

  • umiejętność:

  • wiedzę:

  • zrozumienie: