Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku
Kontrast_intro Źródło: Toby Hudson, licencja: CC BY-SA 3.0.
ILUSTRACJA: Kontrast_intro
Toby Hudson, licencja: CC BY-SA 3.0

Świat zbudowany jest z kontrastów. Na kuli ziemskiej odnajdziemy przeciwstawne kierunki geograficzne: wschód – zachód, północ – południe. Wzorując się na tym podziale, często posługujemy się zwrotem „coś leży na przeciwległych biegunach”. Nierzadko też używamy wyrazów, które łączymy w przeciwstawne pary: „dwie strony medalu”, „awers – rewers”, „początek – koniec”, „start – meta”, „pozytywny – negatywny”.

Często takie opozycje pojawiają się w różnych systemach znaków. Na przykład w zapisie matematycznym mamy wartości „dodatnie” i „ujemne”, a w sygnalizacji świetlnej komunikat „dozwolone – niedozwolone”, który wyraża się poprzez różnicę kolorów zielony – czerwony. Niektóre z takich par pojęć możemy nawet wartościować, czyli oceniać jako pozytywne lub negatywne: dobry – zły. A jeśli w słowach nie ma zapisanych takich znaczeń, to ocena pojawia się w skojarzeniach.

W tej części poznamy wyrazy i pojęcia przeciwstawne. Taki kontrast w języku nazywamy przeciwieństwem lub negacją.

Już wiesz

1) Znajdź jak najwięcej określeń do słów, które byłyby zaprzeczeniem podanych niżej wyrazów. Możesz skorzystać z dowolnego słownika wyrazów przeciwstawnych, czyli ze słownika antonimów: „wczorajszy”, „prawica”, „ziemia”, „ogień”, „życie”, „starość”, „budzić się”, „radować się”, „ciasny”, „wiara”, „z jednej strony”, „nie tylko”.

2) Znajdź przykłady tekstów kultury (książek, filmów, dzieł plastycznych, a także artykułów prasowych lub haseł z plakatów reklamowych), których tytuły układają się w przeciwstawne znaczenia, np. „Zbrodnia i kara”, „W niebie i na ziemi”. Zastanów się, dlaczego twórcy tych dzieł posługują się kontrastami wyrazów lub pojęć.

Synonimy i antonimy

Wyrazy w naszym słowniku układają się w różne klasy. Jest to bardzo logicznie zbudowana sieć słów i ich znaczeń. Potrafimy wybierać słowa o bliskim znaczeniu (np. „duży”, „ogromny”, „wielki”, „obszerny”) lub pary wyrazów o znaczeniach przeciwstawnych (np. „duży” – „mały”).

  • Wyrazy o bliskim, podobnym znaczeniu to synonimy.

  • Wyrazy o znaczeniu przeciwstawnym to antonimy.

Przeciwstawne znaczenia możemy zatem w języku wyrażać za pomocą antonimów. Mogą to być pojedyncze wyrazy („ciemny – jasny”; „budzić się – zasypiać”; „rano – wieczór”; „cicho – głośno”; „coś – nic”; „ktoś – nikt”) lub związki frazeologiczne (czyli utarte połączenia wyrazowe), np. „na samym początku – na szarym końcu”; „posiąść wszystkie rozumy – stracić rozum”; „z jednej strony – z drugiej strony zaś”; „nie tylko, ale także”.

Ćwiczenie 1

Skorzystaj z dowolnego słownika antonimów i synonimów. Podaj znaczenia bliskoznaczne (synonimy) i przeciwstawne (antonimy) dla podanych wyrazów lub związków frazeologicznych.

  • stary

  • młody

  • lekko

  • mocny

  • gorszy

  • być nie w sosie

  • komuś idzie jak po maśle

  • wojna

Ćwiczenie 2

Znaczenia przeciwstawne

W gramatyce przeciwstawne znaczenia wyrażamy również za pomocą cząstek poprzedzających wyrazy. Informują one nie tylko o przeciwieństwie, ale także o braku, o niedoborze czegoś albo o treściach wykluczających się, którym zaprzeczamy. Takie zjawisko nazywamy przeciwstawnością albo negacją. Cząstki, które dodajemy na początek nowego wyrazu, to przedrostki.

Cząstka poprzedzająca wyraz, tzw. przedrostek

Wyraz pierwszy

Wyraz drugi przeciwstawny z dodatkowym przedrostkiem, który tworzy przeciwstawne znaczenie

Znaczenie przeciwstawne

nie-

ładny

nieładny

‘taki, który nie jest ładny’

bez-

ład

bezład

‘coś, co jest bez ładu’

anty-

wojenny

antywojenny

‘taki, który jest przeciwko wojnie’

a-

społeczny

aspołeczny

‘taki, który nie jest społeczny’

przeciw-

grypowy

przeciwgrypowy

‘taki, który jest lub działa przeciwko grypie’

Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5

Partykuła „nie”

Bardzo często posługujemy się przeczeniem (cząstką) NIE, aby wyrazić na coś niezgodę, przeciwne intencje lub aby zaprzeczyć czemuś. Wyraz ten pisany oddzielnie z czasownikami nazywany jest partykułą przeczącą. Ortografia z cząstką NIE często jest kłopotliwa. Przypomnijmy kilka najważniejszych zasad:

Pisownia łączna

Pisownia rozdzielna

z rzeczownikami

nieprzekazanie

z czasownikami

nie czytaj nie czytając nie czytano nie przeczytawszy nie czytać

z przymiotnikami

niedobry

z przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym

nie najlepszy

z przysłówkami

niedobrze

z przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym

nie najlepiej

Ćwiczenie 6
Ćwiczenie 7

Zaimek przeczący i spójniki

Kolejną częścią mowy, która służy wyrażaniu negacji lub przeciwstawnych treści, jest zaimek przeczący:
NIC, NIKT, NIGDZIE, ŻADEN.
Treści dwóch lub kilku zdań natomiast możemy przeciwstawiać sobie również za pomocą spójników (prostych lub złożonych):
ALE, LECZ, JEDNAK, ZAŚ, NATOMIAST, Z KOLEI ALBO, LUB, CZY, BĄDŹ
NIE TYLKO…, ALE TAKŻE…
Z JEDNEJ STRONY…, Z DRUGIEJ STRONY ZAŚ…

Ćwiczenie 8.1
Ćwiczenie 8.2
Ćwiczenie 8.3

Ułóż zdania z powyższymi zaimkami według wzoru:
Nikt nie przyszedł na zebranie.

Ćwiczenie 9

Zadaniowo

Renata Przybylska Wstęp do nauki o języku polskim. Podręcznik dla szkół wyższych

Antonimy pozwalają interpretować rzeczywistość na zasadzie kontrastu. Porządkują nasze myślenie, upraszczają klasyfikację zjawisk. Ogromną rolę odgrywają w wartościowaniu i wyrażaniu ocen: to, co jest dobre, korzystne, stanowi człon pozytywny pary, to, co złe, niekorzystne – człon negatywny.

Antonimy mają ważne funkcje stylistyczne. Są częste w mowie potocznej, ilekroć porządkujemy coś na zasadzie: kto jest za, a kto przeciw, kto jest swój, a kto obcy, co jest piękne, a co jest brzydkie, co modne, a co niemodne itd. W stylu artystycznym zasada kontrastu znaczeniowego wykorzystywana jest do wzmożenia ekspresji, odkrycia powiązań między zjawiskami. Antonimiczne pary występują nierzadko choćby w tytułach dzieł literackich […] Antonimy są częstym tworzywem w aforyzmach, sentencjach, maksymach i fraszkach, a zaskakujące odkrywanie przeciwieństw pojęciowych jest źródłem wielu dowcipów językowych.

Renata Przybylska, Wstęp do nauki o języku polskim. Podręcznik dla szkół wyższych, Kraków 2003, s. 208.
Ćwiczenie 10.1

Wyjaśnij, dlaczego używamy antonimów w mowie potocznej.

Ćwiczenie 10.2

Jak myślisz, dlaczego artyści, poeci wykorzystują w swoich utworach antonimy i inne środki wyrazowe o przeciwstawnych znaczeniach. Zapisz swoją odpowiedź do zeszytu.

Ćwiczenie 10.3

Podaj przykład przysłowia, w którym występują przeciwstawne znaczenia.