Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Nawyki żywieniowe kształtowane są od dzieciństwa i mają wpływ na prawidłowe funkcjonowanie układu krążenia i innych zespołów narządów. Niektóre z substancji dostarczanych organizmowi systematycznie odkładają się w organizmie, czego efekty zaczynamy odczuwać po kilkunastu lub kilkudziesięciu latach.

Już wiesz
  • krew dostarcza do komórek substancje niezbędne do ich funkcjonowania;

  • ruch krwi w naczyniach wywołany jest pracą serca;

  • niedobór tlenu i składników odżywczych w tkance powoduje jej martwicę.

Nauczysz się
  • wymieniać przykłady chorób układu krążenia i wskazywać ich przyczyny;

  • proponować działania profilaktyczne;

  • interpretować podstawowe wyniki badania krwi;

  • oceniać wpływ aktywności fizycznej i diety na funkcjonowanie układu krążenia;

  • opisywać zasady pierwszej pomocy przy krwawieniach i krwotokach.

1. Wyniki badania krwi

Podstawowe badanie diagnostyczne krwi to morfologia krwi. Na podstawie oceny jakościowej i ilościowej składników krwi można określić stan zdrowia danej osoby. Badanie pozwala wykryć niektóre choroby we wczesnych fazach ich rozwoju. Jednym z ważniejszych parametrów podlegających diagnozie jest liczba erytrocytów i leukocytów. Zmniejszona liczba krwinek czerwonych występuje na przykład przy anemii. Może być ona związana z ubytkiem krwi, niedoborem żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego w diecie, zaburzeniami produkcji komórek krwi w szpiku kostnym. Osoba z anemią ma bladą skórę, jest senna, łatwo się męczy, ma zawroty głowy.

Zwiększona liczba leukocytów może świadczyć o infekcjach, uszkodzeniach tkanek, np. w wyniku oparzenia, może być też objawem białaczki i innych nowotworów. Innym parametrem krwi jest OB. Gdy jego wartości przekraczają normę, często świadczy to o stanach zapalnych (także nowotworach). Otrzymane wyniki krwi należy zawsze porównać z normami ustalonymi przez wykonujące badanie laboratorium analityczne. Lekarz dokonuje oceny stanu zdrowia pacjenta w oparciu o wyniki analizy krwi, dokładne badanie i wywiad.

Warto wiedzieć

Anemia sierpowata to rzadka choroba genetyczna krwi. Sprawia ona, że erytrocyty przyjmują kształt sierpu, w wyniku czego transportują mniej tlenu i wcześniej obumierają niż krwinki wykształcone prawidłowo. Wadliwe krwinki mogą zatykać światło naczyń krwionośnych, prowadząc do uszkodzenia narządów. Nosiciele genu anemii sierpowatej 10 razy rzadziej niż osoby bez tego genu zapadają na ciężkie postaci malarii, gdyż zmieniony kształt krwinek utrudnia rozwój bytujących w nich pasożytów.

Polecenie 1

Wyjaśnij, dlaczego liczba białych ciałek krwi zwiększa się w przypadku:
a. infekcji bakteryjnej,
b. rozległego oparzenia.

2. Choroby układu krążenia

Choroby układu krążenia stanowią główną przyczynę zgonów w Polsce i na świecie. Najczęstszą chorobą układu krążenia, która dotyka 1/3 Polaków, jest nadciśnienie tętnicze.

Wartości ciśnienia krwi

Ciśnienie skurczowe (mm Hg)

Ciśnienie rozkurczowe (mm Hg)

Interpretacja

Zalecenia

≤ 120

≤ 80

optymalne

tak trzymaj

120‑129

80‑84

prawidłowe

tak trzymaj

130‑139

85‑89

wysokie, prawidłowe

zmień styl życia, kontroluj ciśnienie

≥ 140

≥ 90

nadciśnienie

zmień styl życia, skonsultuj się z lekarzem

Podczas pomiaru ciśnienia krwi ustala się dwie wartości:

  • wysokość ciśnienia skurczowego powstającego w momencie skurczu lewej komory;

  • wysokość ciśnienia rozkurczowego, jakie panuje w tętnicach w czasie rozkurczu lewej komory.

O nadciśnieniu mówimy wówczas, gdy podwyższone wartości ciśnienia tętniczego utrzymują się przez dłuższy czas. Choroba nadciśnieniowa rozwija się stopniowo, często bezobjawowo i jest przyczyną groźnych powikłań. Zmusza serce do wytężonej pracy i prowadzi do rozrostu mięśnia sercowego. Zwiększa zapotrzebowanie na tlen i substancje odżywcze, ale osłabione serce nie może szybciej tłoczyć krwi. Skutki choroby to: zawał serca, utrata wzroku, uszkodzenia nerek.

Inną groźną chorobą jest miażdżyca, która pojawia się, gdy na ścianach tętnic odkłada się cholesterol i tworzy płytki miażdżycowe, co prowadzi do zwężenia światła naczyń i zmniejszenia przepływu krwi. Serce, by go zwiększyć, pracuje szybciej, a i tak za mało krwi dociera do komórek. Niedotleniony i niedożywiony narząd może miejscowo ulec martwicy. Dotyczy to w pierwszej kolejności naczyń, którymi krew płynie do nóg, mózgu i mięśnia sercowego. Miażdżyca, obejmując naczynia wieńcowe, może powodować zawał mięśnia sercowego, będący efektem słabego ukrwienia tego narządu. Zawał poprzedzony jest bólem w okolicy mostka. Pojawia się, gdy w wyniku wysiłku lub stresu wzrasta zapotrzebowanie na tlen. Innym następstwem zwężenia naczyń mogą być na przykład kłopoty z pamięcią albo ból łydek po mało wyczerpującym spacerze.

Polecenie 2

Wskaż wartości ciśnienia pacjenta, który cierpi na nadciśnienie tętnicze. Zwróć uwagę na ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.

  1. 128/80 mmHg

  2. 139/85 mmHg

  3. 120/96 mmHg

  4. 158/80 mmHg

Obserwacja 1

Sprawdzenie, czy krążenie krwi jest prawidłowe.

Co będzie potrzebne
  • twoja osoba,

  • sekundnik.

Instrukcja
  1. Uciśnij palec wskazujący na wysokości paznokcia palcami drugiej ręki: palcem wskazującym od góry, kciukiem od dołu.

  2. Uścisk jak w imadle powinien trwać 5 sekund.

  3. Puść palec.

  4. Odmierz czas, po jakim płytka paznokciowa odzyskała różowy kolor.

Podsumowanie

Jeśli twoja płytka paznokciowa po uciśnięciu powróciła po 5 sekundach do wyjściowego, bladoróżowego koloru – twoje naczynia włosowate są sprawne i dobrze transportują krew.

Doświadczenie 1

Pomiar ciśnienia krwi i tętna w spoczynku i podczas wysiłku.

Co będzie potrzebne
  • twoja osoba,

  • ciśnieniomierz elektroniczny.

Instrukcja
  1. Usiądź, załóż mankiet ciśnieniomierza na rękę powyżej stawu łokciowego i pozostań w bezruchu 3 minuty.

  2. Uruchom ciśnieniomierz. Podczas pomiaru nie rozmawiaj i nie poruszaj się.

  3. Odczytaj i zapisz wynik.

  4. Wykonaj szybko 20 przysiadów i ponownie zmierz ciśnienie i tętno.

  5. Zaobserwuj częstość oddechów i uderzeń serca po wysiłku.

Podsumowanie

Wartość ciśnienia krwi zmienia się w zależności od zapotrzebowania komórek na tlen i substancje odżywcze.

3. Sposoby zapobiegania chorobom serca i układu krążenia

Czynniki ryzyka chorób układu krążenia możemy podzielić na dwie grupy. Pierwszą stanowią czynniki genetyczne, na które nie mamy wpływu. Drugie to te, które można zmieniać i kontrolować. Zaliczamy do nich: aktywność fizyczną, sposób odżywiania się, masę ciała, stres, ciśnienie krwi, spożywanie alkoholu i palenie papierosów. Dla prawidłowej pracy serca szczególne znaczenie ma właściwe odżywianie się. Codzienna dieta powinna być bogata w produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce, tłuste ryby morskie, oleje roślinne. Należy też zadbać o regularność posiłków oraz zachować umiar w ich spożywaniu. To umożliwi bieżące spalenie energii i ograniczy ryzyko nadwagi.

Serce to mięsień, który jak każdy inny potrzebuje regularnego treningu. Umiarkowana aktywność fizyczna usprawnia pracę serca, poprawia przepływ krwi w naczyniach, reguluje ciśnienie, zapobiega otyłości. Wybór formy i intensywność ćwiczeń powinny być dostosowane do możliwości organizmu. Wysiłek fizyczny pomaga także rozładować stres – kolejny czynnik ryzyka chorób układu krążenia.

Polecenie 3

Zinterpretuj tę ilustrację, wykorzystując wiedzę na temat profilaktyki chorób układu krążenia.

4. Cholesterol: fakty i mity

Cholesterol jest zawarty między innymi w jajach, wątróbce, podrobach, krewetkach, ale najwięcej produkuje go nasza wątroba. Cholesterol pełni funkcję „zaprawy murarskiej” dla naczyń krwionośnych, wypełnia ich szczeliny i zapobiega krwawieniom. Ponadto jest niezbędny do wytwarzania hormonów płciowych i witaminy D, a także do prawidłowego funkcjonowania komórek nerwowych. Świadczy również o witalności organizmu. Ma jednak złą opinię jako bezpośrednia przyczyna miażdżycy. Tymczasem badania pokazują, że 75% pacjentów po udarze mózgu i ponad 50% osób po zawale serca ma normalny lub niski poziom cholesterolu.

Kluczowe znaczenie w profilaktyce chorób układu krążenia mają długotrwałe niedobory wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega‑3 i omega‑6 obecnych na przykład w tłuszczu ryb i owocu awokado. Bez nich rozkład cholesterolu jest zablokowany. Związki te nie mogą być syntetyzowane w organizmie człowieka, dlatego należy stale dostarczać je w diecie. Kolejny czynnik ryzyka stanowią sztuczne izomery trans kwasów tłuszczowych blokujące enzymy przemian cholesterolu. Znaleźć je można w wysoko przetworzonych produktach określanych jako żywność przemysłowa: wyrobach cukierniczych, ciastach, frytkach, zupach w proszku, różnych „burgerach”, pizzy.

By zachować zdrowie, należy:

  • szukać sprawdzonych informacji na temat wpływu żywności wysokoprzetworzonej na organizm i podejmować na ich podstawie decyzje dotyczące diety;

  • obserwować swoje reakcje na różne produkty i eliminować te, które nie służą organizmowi;

  • spożywać ryby i owoce morza, masło, mięso (także tłuste) oraz podroby;

  • dostarczać organizmowi w żywności odpowiednią ilość witamin A, B6, B12 kwasu foliowego, żelaza i miedzi;

  • zażywać tran;

  • utrzymywać odpowiednią masę ciała;

  • uprawiać różne formy aktywności fizycznej.

Warto wiedzieć

Zalecana przez lekarzy aktywność 3×30×130 to sugestia, by ćwiczyć 3 razy w tygodniu co najmniej po 30 minut z intensywnością powodującą przyspieszenie pracy serca do 130 uderzeń na minutę. Najkorzystniejszy dla organizmu jest wysiłek stopniowany: od lekkiego do wyczerpującego. Aby ocenić, czy intensywność treningu jest właściwa, można wykonać tzw. próbę mówienia. Jeśli nie jesteśmy w stanie rozmawiać podczas ćwiczeń, to oznacza, że wysiłek jest zbyt duży.

5. Pierwsza pomoc w krwawieniach i krwotokach

Wypływ krwi z naczynia krwionośnego może być skutkiem choroby lub urazu mechanicznego. Jeśli krew wypływająca z naczyń włosowatych sączy się powoli, mówimy o krwawieniu. Nawet niewielka rana powinna zostać opatrzona, ponieważ jest drogą wnikania mikroorganizmów, które mogą wywołać stan zapalny. Krwawiącą ranę i jej okolicę należy przemyć wodą z mydłem, a następnie założyć jałowy opatrunek. Przy często powtarzających się krwawieniach, na przykład z nosa, należy skonsultować się z lekarzem. Nawet jeśli ubytki krwi są niewielkie, ale powtarzające się, mogą prowadzić do anemii. Częste przyczyny powtarzających się krwawień to na przykład niedobór witaminy C i K lub hemofilia.

Nagły i szybki wypływ krwi z przerwanego naczynia krwionośnego to krwotok. Wyróżniamy krwotok tętniczy i żylny. W tętniczym jasnoczerwona krew tryska pod dużym ciśnieniem falami, w rytmie pracy serca. Dochodzi do szybkiej utraty krwi, co może być szczególnie niebezpieczne dla życia. Krwawienie żylne charakteryzuje jednostajny wypływ ciemnoczerwonej krwi sączącej się pod mniejszym ciśnieniem. Tamowanie krwotoku polega na założeniu opatrunku uciskającego przecięte naczynie.

Warto wiedzieć

W jelitach człowieka obecne są bakterie wytwarzające witaminę K (K jak krew, krzepnięcie, krwawienie). Jest to witamina, która biorąc udział w regulacji procesu krzepnięcia krwi ułatwia gojenie się ran. Po kuracji antybiotykowej zanikają bakterie chorobotwórcze oraz dobroczynne bakterie jelitowe. W efekcie mogą pojawić się na przykład krwawienia z nosa, obfitsze miesiączki.

Polecenie 4

Wyjaśnij, dlaczego nagła utrata 500 ml krwi może być niebezpieczna, a powolny ubytek tej samej ilości krwi nie stanowi bezpośredniego zagrożenia życia.

Podsumowanie

  • Podstawowym badaniem diagnostycznym krwi jest morfologia krwi.

  • Choroby układu krążenia stanowią główną przyczynę zgonów w Polsce i na świecie.

  • Najczęstszą chorobą układu krążenia jest nadciśnienie tętnicze.

  • Najgroźniejszą chorobą układu krążenia jest miażdżyca.

  • Właściwa dieta i regularna aktywność fizyczna ograniczają ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia.

  • Pierwsza pomoc w przypadku krwotoku polega na zatamowaniu wypływu krwi i wezwaniu pomocy lekarskiej.

Praca domowa
Polecenie 5.1

Przeczytaj wyniki swojego ostatniego badania krwi, odszukaj znane ci parametry i odnieś ich wartości do podanych norm.

Polecenie 5.2

Skonstruuj tabelę, w której uwzględnisz choroby układu krążenia, jak nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, zawał serca, oraz sposoby zapobiegania tym schorzeniom.

Słowniczek

anemia

niedokrwistość; choroba polegająca na obniżonej zdolności krwi do zaopatrywania tkanek w tlen, spowodowana zmniejszoną liczbą erytrocytów i zawartością hemoglobiny

jałowość

sterylność, nieobecność zdolnych do życia drobnoustrojów i ich form przetrwalnikowych

krwawienie

powolny wypływ krwi z naczyń krwionośnych

krwotok

szybki wypływ krwi z uszkodzonej tętnicy lub żyły

miażdżyca

przewlekła choroba tętnic polegająca na odkładaniu się na ich ścianach substancji tłuszczowych – płytek miażdżycowych, które zmniejszają światło naczyń i ograniczają dopływ składników do komórek

morfologia krwi

badanie ogólne krwi polegające na ocenie jakościowej i ilościowej jej składników morfotycznych

nadciśnienie

przewlekła choroba układu krążenia, w której wartość ciśnienia skurczowego przekracza 140 mmHg a rozkurczowego 90 mmHg

wielonienasycone kwasy tłuszczowe

kwasy tłuszczowe występujące w olejach roślinnych i tłuszczu ryb; obniżają poziom cholesterolu, zmniejszają ryzyko chorób układu krążenia oraz zawału serca

zawał mięśnia sercowego

zawał serca; martwica fragmentu mięśnia sercowego spowodowana niedostarczeniem przez krew do komórek serca tlenu i składników odżywczych

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4