Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Woda to życiodajna substancja, niezbędna do życia nie tylko człowiekowi, ale wszystkim organizmom. Dlatego właśnie nad ujściami wielu rzek powstawały niegdyś osady, rozwijało się rolnictwo i przemysł. Rzeki stanowiły istotne i wygodne szlaki komunikacyjne i transportowe. Wody powierzchniowe były i nadal są naturalnymi granicami, których pokonanie wymaga od nas sporo wysiłku.

Morskie Oko – jezioro polodowcowe w Tatrach
Już wiesz
  • jak woda krąży w przyrodzie;

  • w jakim stanie skupienia występują wody;

  • co to jest źródło, rzeka (rzeka główna, dopływ), dorzecze, zlewisko, jezioro, morze.

Nauczysz się
  • wyjaśnisz pojęcia: hydrosfera, wody powierzchniowe i podziemne, reżim rzeki, wody mineralne, uzdrowisko;

  • scharakteryzujesz zlewiska i dorzecza obszaru Polski;

  • opiszesz typy występujących u nas jezior i wskażesz je na mapie;

  • wyróżnisz rodzaje wód podziemnych w Polsce;

  • podasz przykłady wykorzystania wody przez człowieka.

1. Rodzaje wód

Woda, która spada na powierzchnię Ziemi w postaci deszczu lub śniegu, wyparowuje, spływa do najbliższej rzeki (a dalej do morza), a także wsiąka w glebę, zasilając wody podziemne. Spod ziemi wypływa na powierzchnię jako źródło dające początek rzece, która z kolei wpada do innej, większej, lub do jezior i mórz. Wszystkie wody znajdujące się na powierzchni Ziemi parują, czyli zmieniają się w parę wodną, która w atmosferze ochładza się skrapla, by ponownie spaść na Ziemię jako opad atmosferyczny.
Tak w uproszczeniu wygląda krążenie wody w przyrodzie.

Polecenie 1

Na przykładzie powyższej animacji objaśnij przebieg krążenia wody w przyrodzie. Podaj znaczenie słów retencja i transpiracja.

Cała powłoka wodna otaczająca Ziemię to hydrosfera. Podczas krążenia w przyrodzie woda zmienia swoje miejsce, stan skupienia, a także prędkość ruchu. Biorąc to pod uwagę, można dokonać ogólnego podziału wód znajdujących się nad ziemią, na ziemi i pod ziemią.

Polecenie 2

Na podstawie dotychczas zdobytej wiedzy spróbuj wskazać na powyższym schemacie rodzaje wód śródlądowych, które w Polsce nie występują. O tym, czy twój wybór był trafny, dowiesz się w dalszej części tematu.

2. Płynące wody powierzchniowe Polski

Dwie największe rzeki naszego kraju to WisłaOdra. Prawie 90% powierzchni Polski należy do ich dorzecza – to znaczy, że z tak dużego obszaru poprzez dopływy woda trafia najpierw do tych dwóch rzek głównych, a potem do Bałtyku. Bezpośrednio do Morza Bałtyckiego uchodzi też wiele małych rzek z obszaru zwanego przymorzem. Łącznie do zlewiska Morza Bałtyckiego należy 99,7% obszaru Polski.

Wielkości dorzeczy w Polsce przedstawia poniższa tabela i diagram.

Wielkości zlewisk i dorzeczy w Polsce
Polecenie 3

Korzystając z danych przedstawionych powyżej, oblicz, jaką część powierzchni Polski zajmuje zlewisko Morza Czarnego.

Tylko z bardzo niewielkich terenów Polski wody powierzchniowe odprowadzane są do mórz innych niż Bałtyckie:

  • z Karpat do Morza Czarnego – górny bieg Orawy należy do dorzecza Dunaju, a górny bieg Strwiąża do dorzecza Dniestru;

  • z Sudetów do Morza Północnego – krótkie odcinki Izery i Orlicy należą do dorzecza Łaby.

Polecenie 4

Na mapie powyżej wskaż obszary Polski nieleżące w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Polecenie 5

Wskaż inne obszary nieleżące w dorzeczach dwóch największych polskich rzek.

Polecenie 6

Określ dorzecze, w którym leży twoja miejscowość. Znajdź najbliższą rzekę i prześledź odpływ wody z terenu, w którym mieszkasz, do morza. W razie potrzeby posłuż się inną mapą — dokładniejszą czy też obejmującą obszary poza Polską.

Ciekawostka

W Masywie Śnieżnika (Sudety Wschodnie) znajduje się szczyt o nazwie Trójmorski Wierch (1145 m n.p.m.). Wyrażenie to, znakomicie opisujące charakterystykę miejsca, wprowadził w 1946 roku dr Mieczysław Orłowicz. Zbiegają się tu zlewiska trzech mórz: Morza Bałtyckiego, Morza Północnego i Morza Czarnego.

Szczyt znajdujący się po lewej stronie to Trójmorski Wierch (1145 m n.p.m.)

Charakterystyczną cechą dorzeczy Wisły i Odry jest ich asymetria. Stosunek powierzchni dorzecza lewego do prawego wynosi dla Wisły 27:73, a dla Odry 30:70. Obie rzeki mają zdecydowanie więcej dopływów prawych niż lewych. Główną przyczyną takiego stanu jest ukierunkowanie się sieci rzecznej w okresie plejstoceńskich zlodowaceń zgodnie z ogólnym nachyleniem obszaru Polski, tj. z południowego wschodu ku północnemu zachodowi.

Polecenie 7

Wskaż na mapie przykłady rzek płynących zgodnie z ogólnym kierunkiem nachylenia powierzchni Polski.

Nasze rzeki posiadają reżim śnieżno‑deszczowy, który wyróżnia się wysokimi stanami wód wiosną i latem.
Wezbrania wiosenne następują, gdy rozpoczyna się proces topnienia śniegu, zwłaszcza w górach. Włącza się wówczas do obiegu tak duża ilość wody, że niektóre rzeki występują z brzegów. Zjawisku temu dodatkowo sprzyjają zatory lodowe, które utrudniają odpływ wody do Bałtyku. Ponadto mamy wciąż niewystarczające zabezpieczenia – nieuregulowany bieg rzeki, zbyt niskie wały przeciwpowodziowe, za mała liczba zbiorników retencyjnych.

Zator lodowy na rzece Osława – lewym dopływie Sanu

Letnie wezbrania rzek przypadają na koniec czerwca i lipiec. Wiążą się one z częstymi i obfitymi opadami deszczu w tym okresie, zwłaszcza w górach.
Najniższe stany wód w rzekach Polski występują pod koniec lata i na początku jesieni (małe opady) oraz w zimie, kiedy to bardzo duża ilość wody jest magazynowana w postaci śniegu i lodu.
Na rzekach przymorza pojawiają się czasami tzw. wezbrania sztormowe. Powodują je długotrwałe wiatry północne, które piętrzą wody Bałtyku w ujściach rzek, utrudniając w ten sposób swobodny jej odpływ.

Występowanie potencjalnych wezbrań i powodzi w Polsce
Polecenie 8

Na podstawie powyższej mapy ustal, kiedy obszar, na którym mieszkasz, jest najbardziej zagrożony powodzią i co może spowodować tę powódź.

Najdłuższa i największa nasza rzeka – Wisła – ma 1047 km długości, 173 tys. km2 powierzchni dorzecza (w granicach Polski) i 1080 m3/s średniego przepływu przy ujściu. Jej źródła znajdują się na stokach Baraniej Góry (Beskid Śląski). Początkowo ma charakter potoku górskiego, jednak już od Kotliny Oświęcimskiej staje się rzeką nizinną. W okolicach Elbląga i Gdańska Wisła buduje deltę, rozdzielając się na kilka ramion, takich jak Nogat, Szkarpawa czy Leniwka. Do Bałtyku uchodzi jednak sztucznym przekopem pod Świbnem, który otwarto w 1895 roku.
Źródła Odry – drugiej pod względem długości rzeki w Polsce – znajdują się w Górach Odrzańskich (Oderské vrchy na Morawach w Rep. Czeskiej) na wysokości 634 m n.p.m. Całkowita długość Odry wynosi 854 km, z czego na Polskę przypadają 742 km. Począwszy od Kędzierzyna‑Koźla, Odra jest skanalizowana i do swojego ujścia w Zalewie Szczecińskim stanowi szlak komunikacyjny, ale o coraz mniejszym znaczeniu.

Najdłuższe rzeki Polski
L.p. RZEKA Długość
[km]
Powierzchnia dorzecza
[km2]
Średni przepływ przy ujściu
[m3/s]
Dorzecze/zlewisko
1 Wisła 1 047 (172 587\*) 194 424 1080,0 Morza Bałtyckiego
2 Odra (742\*) 854 (106 057\*) 118 861 535,0 Morza Bałtyckiego
3 Warta 808 54 529 195,0 prawe Odry
4 Bug (587\*) 772 (19 284\*) 39 420 158,0 lewe Narwi
5 Narew (448\*) 484 (53 873\*) 75 175 328,0 prawe Wisły
6 San 443 (14 390\*) 16 831 131,0 prawe Wisły
7 Noteć 388 17 330 75,0 prawe Warty
8 Pilica 319 9 273 48,6 lewe Wisły
9 Wieprz 303 10 415 30,0 prawe Wisły
10 Bóbr (269\*) 272 5 876 37,8 lewe Odry
11 Łyna (190\*) 264 (5 719\*) 7 126 35,0\*\* lewe Pregoły
12 Obra 254 4 022 5,7 lewe Warty
13 Nysa Łużycka (198\*) 252 (2 196\*) 4 297 32,0 lewe Odry
14 Wkra 249 5 322 18,4 prawe Narwi
15 Dunajec 247 (4 854\*) 6 804 84,3 prawe Wisły
16 Brda 238 4 627 27,4 lewe Wisły
17 Prosna 217 4 925 16,0 lewe Warty
18 Drwęca 207 5 344 28,0 prawe Wisły
19 Wisłok 205 3 528 29,0 lewe Sanu
20 Wda 198 2 325 6,5 lewe Wisły
21 Drawa 186 3 307 19,0 prawe Noteci
22 Nysa Kłodzka 182 4 566 38,0 lewe Odry
23 Poprad (63\*) 170 (483\*) 2 077 22,3 prawe Dunajca
24 Pasłęka 169 2 294 15,7 Morza Bałtyckiego
25 Rega 168 2 725 18,5 Morza Bałtyckiego
26 Bzura 166 7 788 25,5 lewe Wisły
27 Wisłoka 164 4 110 35,2 prawe Wisły
28 Biebrza 155 7 057 28,6 prawe Narwi
29 Nida 151 3 865 21,0 prawe Wisły
30 Wierzyca 151 1 603 8,8 lewe Wisły
31 Orzyc 146 2 074 8,6 prawe Narwi
32 Gwda 145 4 943 27,2 prawe Noteci
33 Czarna Hańcza (108\*) 142 (1 612\*) 1 913 1,4 lewe Niemna
34 Pisa 142 4 500 21,0 prawe Narwi
35 Słupia 141 1 623 14,5 Morza Bałtyckiego
36 Węgorapa (44\*) 140 (1 512\*) 3 639 27,3\*\* lewe Pregoły
(\*) — na obszarze Polski; \*\* — na granicy Polski.
Polecenie 9

Wskaż na mapie 10 najdłuższych rzek Polski.

Polecenie 10

Znajdź na mapie 3 mniejsze rzeki z okolic twojego miejsca zamieszkania, a następnie porównaj ich dane zamieszczone w tabeli. Zrób w zeszycie odpowiednią notatkę.

Polecenie 11

Bug i Narew pod koniec swoich biegów łączą się i wpadają do Wisły. Ale czy to Bug wpada do Narwi, czy Narew wpada do Bugu? Jeśli nie wiesz, znajdź odpowiedź w Internecie.

Wodospady to w Polsce dosyć rzadki element krajobrazu. Występują praktycznie tylko w górach, a tych nie mamy zbyt wiele. Najwyższym polskim wodospadem jest licząca 64 m Wielka Siklawa. Znajduje się ona w Tatrach na strumieniu Roztoka w sąsiedztwie Doliny Pięciu Stawów. Nieco niżej w Dolinie Roztoki położone są Wodogrzmoty Mickiewicza – grupa 3 malowniczych wodospadów (Wyżni, Pośredni i Niżni).

Najwyższe wodospady Polski
Wodospad Rzeka Góry Wysokość (m)
Wielka Siklawa Roztoka Tatry 64
Wodogrzmoty Mickiewicza Roztoka Tatry 3x10
Kamieńczyk Kamieńczyk Karkonosze 27
Siklawica Potok Strążyski Tatry 21
Wilczki Wilczka Masyw Śnieżnika 20
Szklarki Szklarka Karkonosze 13
Wodospad Kamieńczyk koło Szklarskiej Poręby w Karkonoszach
Polecenie 12

Dowiedz się z Internetu, skąd wzięła się nazwa Wodogrzmoty Mickiewicza.

3. Stojące wody powierzchniowe Polski

Na terenie Polski znajduje się około 9,3 tys. jezior, które łącznie zajmują powierzchnię 3169,3 km2 (nieco ponad 1% obszaru kraju). Ich pochodzenie wiąże się głównie z erozyjną i akumulacyjną działalnością ostatniego zlodowacenia.
Rozmieszczenie jezior w Polsce jest bardzo nierównomierne – największe skupiska znajdują się na północy i są to 3 duże Pojezierza: Pomorskie, MazurskieWielkopolskie.
Na Pojezierzu Pomorskim występuje największa liczba jezior (około 4130), jednak tylko nieliczne z nich osiągają znaczne rozmiary. Natomiast na Pojezierzu Mazurskim jezior jest mniej (około 2560), ale za to zajmują one większą powierzchnię (blisko 45% powierzchni wszystkich jezior). Tam też znajduje się największe – Śniardwy (113,8 km2) – i najgłębsze – Hańcza (108,5 m) – jezioro Polski.
Na południu kraju, w Tatrach i Karkonoszach, w zagłębieniach po lodowcach górskich utworzyły się jeziora cyrkowe (karowe). Noszą one najczęściej nazwy stawów, np. Czarny Staw, Przedni Staw w Tatrach, Wielki Staw i Mały Staw w Karkonoszach.
Najbardziej znanym jeziorem/stawem górskim w Polsce jest Morskie Oko.

Morskie Oko – jezioro polodowcowe w Tatrach

Wzdłuż wybrzeża Bałtyku występują dosyć duże, ale płytkie jeziora przybrzeżne, np. Łebsko, Gardno, Jamno, Wicko, Bukowo. Powstały one w wyniku odcięcia dawnej zatoki morskiej od otwartego morza przez piaszczystą mierzeję usypywaną przez wiatr i fale.

W deltowych ujściach rzek występują niekiedy jeziora deltowe. Powstały one w wyniku odcięcia części zalewu morskiego przez osady rzeczne. W Polsce takie jeziora to Druzno w depresji Żuław Wiślanych oraz Dąbie przy ujściu Odry.
W dolinach dużych rzek (np. Wisły, Warty, Bugu) spotkać można liczne jeziora zakolowe. Są to starorzecza powstałe na skutek odcięcia części meandrującej rzeki od jej głównego nurtu. Przykładem może tu być Jezioro Czerniakowskie w Warszawie.

Na niektórych obszarach zbudowanych ze skał węglanowych (np. Polesie Lubelskie, Niecka Nidziańska) znajduje się wiele małych i zazwyczaj głębokich jezior krasowych. Powstały one w wyniku rozpuszczania wapieni przez wodę, co przyczyniło się do utworzenia zagłębień w skałach, które wypełniła woda.

Ciekawostka

W geologicznych dziejach Ziemi jeziora są formami krótkotrwałymi. Roślinność oraz zwierzęta, które się w nich rozwijają i obumierają, przyczyniają się do względnie szybkiego zarastania jezior.

Największe jeziora Polski
L.p. JEZIORO Powierzchnia
[km2]
Głębokość
[m]
Pojemność
[mln m3]
Typ genetyczny
1 Śniardwy 113,4 23,4 660,2 morenowe
2 Mamry 104,9 43,8 1003,4 morenowe
3 Łebsko 71,4 6,3 117,5 przybrzeżne
4 Dąbie 56,0 6,8 196,0 deltowe
5 Miedwie 35,3 43,8 681,7 rynnowe
6 Jeziorak 32,2 12,0 141,6 rynnowe
7 Niegocin 26,0 39,7 258,5 morenowe
8 Gardno 24,7 2,6 23,1 przybrzeżne
9 Jamno 22,4 3,9 31,4 przybrzeżne
10 Wigry 21,9 73,0 336,7 rynnowe
11 Gopło 21,8 16,6 102,5 rynnowe
12 Drawsko 19,6 79,7 333,4 rynnowe
13 Roś 18,9 31,8 152,9 rynnowe
14 Wielimie 18,7 5,5 41,0 morenowe
15 Tałty‑Ryńskie 18,4 50,8 248,4 rynnowe
16 Nidzkie 18,3 23,7 113,9 rynnowe
17 Bukowo 17,5 2,8 17,6 przybrzeżne
18 Wdzydze 15,7 68,0 220,8 rynnowe
Polecenie 13

Wskaż na mapie 10 największych jezior Polski.

Polecenie 14

Korzystając z danych znajdujących się w tabeli, wskaż, które jeziora są najgłębsze, a które najpłytsze.

Polecenie 15

Czy w twojej okolicy występują jeziora? Jeśli tak, to podaj przykłady i określ ich pochodzenie. Jeśli nie, to wyjaśnij, dlaczego ich nie ma.

Oprócz jezior naturalnych na obszarze Polski istnieje wiele zbiorników sztucznych, tzw. jezior zaporowych. Spełniają one różne funkcje, m.in. umożliwiają regulację biegu rzeki, przyjmują nadmiar wody w czasie zwiększonych przepływów, służą też jako akweny rekreacyjno‑sportowe; spiętrzona w nich woda napędza turbiny elektrowni wodnych.

Największe zbiorniki sztuczne w Polsce
L.p. ZBIORNIK Powierzchnia
[km2]
Głębokość
[m]
Pojemność
[mln m3]
Wysokość tamy
[m]
Rzeka Rok otwarcia
1 Włocławski 70,4 15 408,0 14 Wisła 1970
2 Jeziorsko 42,3 3 202,8 11 Warta 1986
3 Siemianowski 32,5 5 79,5 7 Narew 1990
4 Goczałkowicki 32,0 14 166,8 17 Wisła 1956
5 Zegrzyński 30,3 8 94,3 7 Narew 1963
6 Sulejowski 27,0 11 95,0 16 Pilica 1974
7 Turawski 24,0 13 108,0 13 Mała Panew 1939
8 Soliński 21,1 60 472,0 82 San 1968
9 Nyski 20,8 25 123,0 20 Nysa Kłodzka 1971
10 Otmuchowski 19,8 18 124,5 17 Nysa Kłodzka 1933
11 Rożnowski 16,0 35 193,0 49 Dunajec 1941
12 Koronowski 13,5 21 77,5 25 Brda 1962
13 Czorsztyński 12,3 50 231,9 56 Dunajec 1997
14 Dobczycki 10,7 28 127,0 30 Raba 1986
15 Żywiecki 10,0 26 94,6 39 Soła 1966
16 Mietkowski 9,3 11 65,0 17 Bystrzyca 1986

Innym dziełem człowieka w zakresie budownictwa wodnego są kanały. Wykorzystuje się je m.in. do transportu śródlądowego. Najważniejsze sztuczne wodne szlaki transportowe w Polsce to kanały: Augustowski, Gliwicki, Ślesiński, Notecki, Bydgoski, Żerański oraz Elbląsko‑Ostródzki z unikatowym na skalę światową systemem pochylni, za pomocą których na lądzie pokonywana jest 100‑metrowa różnica wysokości. Najdłuższym w Polsce kanałem wodnym jest liczący 140 km melioracyjny kanał Wieprz‑Krzna.

Kanał Elbląsko-Ostródzki – niektóre jego odcinki wiodą po… suchym lądzie, gdzie za pomocą specjalnych pochylni statki są przeciągane na inny (wyższy lub niższy) poziom kanału

Tereny trwale nasycone wodą, czyli bagnamokradła, powstają na nieprzepuszczalnym podłożu. Porośnięte są charakterystyczną roślinnością wilgociolubną, w której dominują mchy (np. torfowce), trawy (np. trzciny) i turzyce. Największe skupiska bagien i mokradeł w Polsce znajdują się w dorzeczu Narwi i Biebrzy oraz na Polesiu Lubelskim. Poza tym tereny podmokłe spotkać można m.in. w innych dolinach rzecznych i na pojezierzach.

Bagna Biebrzańskie

Woda w postaci trwale zamarzniętej, czyli lądolody, lodowce, lód pływający, wieloletnia zmarzlina, obecnie w Polsce nie występuje. Podobnie jak solniska, które są typowe dla klimatów suchych i gorących.

4. Wody podziemne w Polsce

Wody podziemne występują pod powierzchnią ziemi w skalnych warstwach wodonośnych, które ukształtowały się na nieprzepuszczalnym podłożu.

Ze względu na głębokość zalegania wody podziemne podzielono na:

  • przypowierzchniowe (zaskórne) – występują blisko powierzchni ziemi; są silnie zanieczyszczone; ich temperatura zmienia się w zależności od pogody;

  • gruntowe – tworzą pod powierzchnią ziemi pierwszą trwałą warstwę wodonośną; zasilane są głównie wodami opadowymi, rzadziej powierzchniowymi (z rzek i jezior); nie podlegają bezpośrednim wpływom atmosferycznym;

  • wgłębne – zalegają w warstwie wodonośnej przykrytej warstwą nieprzepuszczalną; zasilane wodami opadowymi;

  • głębinowe – bardzo głębokie, silnie zmineralizowane, nie biorące aktywnego udziału w krążeniu wody.

Wody podziemne w Polsce występują w luźnych skałach kenozoicznych oraz w skałach litych jako wody szczelinowe i miejscami krasowe. Niektóre wody wgłębne, nagromadzone głównie w piaskach i glinach, utworzyły system basenów artezyjskich i subartezyjskich, w których wody znajdują się pod ciśnieniem hydrostatycznym, np. na Nizinie Mazowieckiej.

Układ warstw skalnych w basenie artezyjskim

Część wód krążących pod ziemią w wyniku rozpuszczania niektórych pierwiastków staje się silnie zmineralizowana. W ten sposób powstają wody mineralne, np.:

  • solanki – zawierają rozpuszczoną sól kamienną (NaCl);

  • szczawy – zawierają kwaśne węglany wapnia i sodu;

  • wody siarczanowe – zawierają siarczki sodu i wapnia.

Miejscowości, w których występują wody mineralne, mogą uzyskać status uzdrowiska. Ich cechą rozpoznawczą jest określenie „Zdrój” w nazwie. W Polsce uzdrowiska zgrupowane są w trzech regionach:

  • w Sudetach – m.in. Kudowa‑Zdrój, Polanica‑Zdrój, Duszniki‑Zdrój, Szczawno‑Zdrój, Świeradów‑Zdrój;

  • w Karpatach i na Podkarpaciu – m.in. Krynica‑Zdrój, Piwniczna‑Zdrój, Rabka‑Zdrój, Iwonicz‑Zdrój, Busko‑Zdrój;

  • na Kujawach i Pomorzu Zachodnim – m.in. Ciechocinek, Połczyn‑Zdrój, Kamień Pomorski.

Miedzy innymi w Cieplicach Śląskich- Zdroju (dzielnica Jeleniej Góry), w Lądku‑Zdroju, w Zakopanem występują głębinowe wody termalne, zwane też cieplicami. Mają one temperaturę wyższą od średniej rocznej temperatury powietrza w danym miejscu na powierzchni, np. w Cieplicach stwierdzono 61,5°C, co jest najwyższą temperaturą w Polsce.
Wody termalne znalazły szerokie zastosowanie w lecznictwie i rekreacji, a także coraz częściej wykorzystywane są do ogrzewania domów.

Polecenie 16

Na mapie Polski wskaż najbardziej znane miejscowości uzdrowiskowe znajdujące się w różnych regionach kraju.

Polecenie 17

Wybierz jedno uzdrowisko i dowiedz się więcej na jego temat – jakie wody tam występują, do leczenia których schorzeń są one wykorzystywane itp. Sporządź w zeszycie odpowiednią notatkę.

Podsumowanie

  • Woda nieustannie krąży w przyrodzie, zmieniając swoje miejsce i stany skupienia.

  • Wody śródlądowe dzielą się na powierzchniowe i podziemne.

  • Zlewisko Morza Bałtyckiego stanowi 99,7% obszaru Polski.

  • Prawie 90% obszaru Polski należy do dorzeczy dwóch największych rzek – Wisły i Odry.

  • Dorzecza Wisły i Odry są asymetryczne – przeważają w nich dopływy prawe ze względu na ogólne nachylenie powierzchni Polski w kierunku północno‑zachodnim.

  • Rzeki w Polsce zasilane są głównie przez opady atmosferyczne, a ponadto przez wody z roztopów.

  • Najwyższe stany wody w naszych rzekach pojawiają się wiosną i latem.

  • W Polsce jeziora występują głównie w północnej części i mają na ogół pochodzenie polodowcowe.

  • Poza jeziorami polodowcowymi występują jeszcze m.in. jeziora przybrzeżne, jeziora deltowe, jeziora zakolowe, jeziora krasowe.

  • Bagna, mokradła i inne tereny podmokłe znajdują się w Polsce nad Narwią i Biebrzą oraz na Polesiu Lubelskim, a także na pojezierzach i w dolinach innych rzek.

  • Wody podziemne, w zależności od głębokości występowania, dzielą się na: przypowierzchniowe (zaskórne), gruntowe, wgłębne i głębinowe.

  • Wody mineralne zawierają podwyższone stężenie rozpuszczonych wybranych związków chemicznych, dzięki którym posiadają właściwości lecznicze.

  • Uzdrowisko to miejscowość, w której występują wody mineralne.

Praca domowa
Polecenie 18.1

Opisz zasoby wodne w twoim miejscu zamieszkania.

Polecenie 18.2

Wydrukuj poniższą mapę i wykonaj następujące polecenia:

  • Niebieską linią cienkopisu oznacz na mapie dwie największe rzeki Polski: Wisłę i Odrę. Wpisz ich nazwy – w górnym, środkowym i dolnym biegu rzeki.

  • Tym samym cienkopisem podpisz inne większe rzeki: Wartę (2x), Bug (2x), Narew, Noteć, Pilicę, San, Wieprz, Bóbr, Łynę, Obrę.

  • Tym samym cienkopisem zamaluj powierzchnie jezior. Podpisz największe z nich: Śniardwy, Mamry, Łebsko, Dąbie, Miedwie, Jeziorak, Gopło.

  • Kolorem granatowym zamaluj i podpisz zbiorniki sztuczne: Włocławski, Soliński, Zegrzyński, Siemianowski, Sulejowski.

  • Czarnym cienkopisem narysuj przybliżony przebiegu działu wodnego dorzeczy Wisły i Odry.

  • Korzystając z kolorów podanych w legendzie mapy, pomaluj kredkami obszary poszczególnych dorzeczy na terenie Polski. Pamiętaj, aby do dużych powierzchni dobierać kolory jaśniejsze, a do małych ciemniejsze.

Dowiedz się więcej

Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (http://www.imgw.pl/)

Słowniczek

hydrosfera

cała wodna powłoka Ziemi obejmująca wodę w stanie stałym, ciekłym i gazowym

przepływ

objętość wody przepływającej przez określony przekrój rzeki w jednostce czasu

retencja

czasowe zatrzymanie, zgromadzenie się wody, np. w glebie, na torfowiskach

reżim rzeki (ustrój)

roczny rytm zmian stanów wody w rzece związany z zasilaniem, przepływem i zlodzeniem

transpiracja

wydzielanie wody z powierzchni roślin (liści, łodyg) w postaci pary wodnej i przenikanie jej do atmosfery

artezyjskie wody

wody wgłębne znajdujące się pod ciśnieniem hydrostatycznym dzięki specyficznemu ułożeniu warstw skalnych (przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych)

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6
Ćwiczenie 7
Ćwiczenie 8
Ćwiczenie 9
Ćwiczenie 10