Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Niektóre zmiany pogody ławo przewidzieć. Wiadomo, że latem raczej nie spadnie u nas śnieg, a zimą nie ma sensu planować kąpieli słonecznych na plaży. Pewne zmiany pogody zachodzą bowiem cyklicznie. Dlaczego tak się dzieje?

Występowanie czterech pór roku w naszym klimacie ma związek z sezonową zmiennością temperatury, co ma wpływ na przyrodę
Już wiesz
  • jak działa termometr;

  • co to jest ciśnienie atmosferyczne;

  • jakie są typy opadów i osadów atmosferycznych;

  • jak samodzielnie dokonać pomiaru i oceny pogody.

Nauczysz się
  • opisywać zmiany pogody w swoim miejscu zamieszkania o różnych porach roku;

  • wyjaśniać związek pomiędzy sezonowymi zmianami pogody a wysokością Słońca nad horyzontem i długością dnia.

1. Pory roku w Polsce

Podstawą zmian pogody na Ziemi są różnice w nasłonecznieniu, czyli ilości energii jaka dociera do powierzchni Ziemi w określonym czasie. Dobowa zmienność temperatury wiąże się z występowaniem zjawiska dnia i nocy i położeniem Słońca nad horyzontem.
Temperatury zmieniają się też cyklicznie w ciągu roku. Zjawisko to nazywamy sezonową zmiennością temperatury. Jej skutkiem jest występowanie pór roku. W Polsce wyróżnia się cztery kalendarzowe pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę. Latem, gdy Słońce świeci najdłużej i znajduje się najwyżej nad widnokręgiem, ogrzewa nas silnie, a dni są długie. Odwrotnie jest zimą – Słońce świeci krócej, a w czasie górowania znajduje się nisko nad horyzontem.

Oprócz kalendarzowych istnieją też termiczne pory roku. Wyróżnia się je na podstawie średnich temperatur powietrza w ciągu doby. W przeciwieństwie do pór kalendarzowych nie rozpoczynają się zawsze w tym samym momencie. Na przykład termiczne lato zaczyna się, gdy średnie dobowe temperatury przekroczą 15°C. Może się to zdarzyć nawet w maju.

W Polsce wyróżnia się sześć termicznych pór roku. Nie da się podać dokładnych dat ich nadejścia
Pory roku w Polsce
 

Wiosna

Lato

Jesień

Zima

Początek kalendarzowej pory roku

21 marca

22 czerwca

23 września

22 grudnia

Nazwa pierwszego dnia pory roku

równonoc wiosenna

przesilenie letnie

równonoc jesienna

przesilenie zimowe

Długość dnia i nocy

w okresie równonocy dzień i noc trwają po 12 godzin, potem długość dnia rośnie

w dniu przesilenia dzień jest najdłuższy, potem długość dnia maleje

w okresie równonocy dzień i noc trwają po 12 godzin, potem długość dnia maleje

w dniu przesilenia dzień jest najkrótszy, potem długość dnia rośnie

Wschód Słońca

dokładnie na wschodzie

na północnym wschodzie

dokładnie na wschodzie

na południowym wschodzie

Zachód Słońca

dokładnie na zachodzie

na północnym zachodzie

dokładnie na zachodzie

na południowym zachodzie

Temperatury powietrza

coraz wyższe, początkowo nocami zdarzają się przymrozki

wysokie

coraz niższe, pod koniec nocami pojawiają się przymrozki

niskie, często ujemne

Polecenie 1

Przypomnij sobie, a następnie zanotuj w zeszycie zmiany, jakie zachodzą w okolicy twojego miejsca zamieszkania w kolejnych porach roku. Weź pod uwagę rodzaje opadów i osadów, średnią temperaturę powietrza, jak zmieniają się rośliny, jakie zwierzęta możesz zaobserwować. Czy w dniach przesileń i w okresach równonocy twoja okolica wygląda podobnie jak na ilustracji?

Ciekawostka

Z powodu innej wysokości Słońca nad horyzontem długość dnia i nocy na południu i północy Polski nieco się różni. Najdłuższy dzień lata jest o ponad godzinę dłuższy na północy niż na południu Polski. Z kolei najkrótszy dzień zimy jest o ponad godzinę krótszy na północy Polski. Jedynie w okresie równonocy dni mają jednakową długość w całym kraju.

2. Masy powietrza kształtujące pogodę

Usłonecznienie wpływa na temperaturę powietrza, a ta na zmiany jego ciśnienia. Sprzyja to zmianom pogody. Przykładowo, nasuwający się nad Polskę niż baryczny pochodzący znad Oceanu Atlantyckiego latem przynosi spadek temperatury, burze z deszczem lub gradem oraz wichury. Zimą natomiast sprawia, że temperatura rośnie i nierzadko rozpoczyna się odwilż. Podczas nasuwania się wyżów barycznych znad Europy Wschodniej pojawiają się suche masy powietrza. Latem przynoszą one długotrwałe upały, a zimą ostre mrozy.

Podsumowanie

  • Dobowa różnica temperatur spowodowana jest zróżnicowanym dopływem promieniowania słonecznego do powierzchni ziemi wskutek występowania dnia i nocy.

  • Roczna różnica temperatur związana jest ze zmianami oświetlenia w cyklu rocznym.

  • W Polsce mamy cztery kalendarzowe pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę. Wyróżnia się też termiczne pory roku na podstawie średnich temperatur dobowych.

  • W poszczegółnych porach roku zmieniają się miejsca wschodu i zachodu Słońca oraz wysokość jego górowania.

Praca domowa
Polecenie 2.1

Zastanów się i odpowiedz, dlaczego termiczne pory roku nie zawsze rozpoczynają się w tym samym czasie.

Polecenie 2.2

Poszukaj w dostępnych źródłach i dowiedz się, co to jest anomalia pogodowa.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
iGVJsC62AoJak mierzymy pogodę?

Słowniczek

dobowa zmienność temperatury

różnica pomiędzy temperaturą najwyższą i najniższą (amplituda) w ciągu doby

niż baryczny

obszar niskiego ciśnienia atmosferycznego, w którym najniższe ciśnienie powietrza znajduje się w centrum układu i wzrasta na zewnątrz

pory roku

okresy klimatyczne związane ze zmieniającą się wysokością Słońca nad horyzontem

sezonowa (roczna) zmienność temperatury

różnica między temperaturą najniższą i najwyższą (amplituda) w ciągu roku

wyż baryczny

obszar wysokiego ciśnienia atmosferycznego, w którym najwyższe ciśnienie powietrza panuje w centrum układu i obniża się na zewnątrz

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6