Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

demografii biologiczne cechy ludności to przede wszystkim wiek i płeć. Od tego, czy w społeczeństwie przeważają ludzie starsi czy młodsi, zależy, jaka będzie przyszłość kraju i następnych pokoleń w nim żyjących – np. czy wystarczy rąk do pracy, czy konieczne będzie zapraszanie imigrantów. Jaka jest zatem struktura wieku Polaków? Jakie miejsca w tej strukturze zajmują kobiety i mężczyźni?

Już wiesz
  • jakie są główne źródła demograficznych danych statystycznych;

  • jak odczytywać dane statystyczne.

Nauczysz się
  • odczytywać informacje przedstawione na piramidzie wieku i płci;

  • analizować piramidy wieku i na tej podstawie prognozować zmiany ludnościowe;

  • definiować wskaźnik feminizacji;

  • wymieniać przyczyny zróżnicowania przestrzennego wieku i płci ludności Polski.

1. Struktura wieku ludności Polski

Struktura wieku ludności zamieszkałej na danym obszarze wyrażana jest przez liczbę osób urodzonych w poszczególnych latach, czyli będących w określonym wieku. Strukturę tę przedstawia się za pomocą dwóch zestawionych ze sobą poziomych wykresów słupkowych, zwanych piramidą wieku. Jeden wykres dotyczy kobiet, a drugi mężczyzn. Na osiach poziomych oznaczona jest odpowiednio liczba kobiet i mężczyzn – w wartościach bezwzględnych lub jako procent całkowitej liczby ludności. Oś pionowa podaje przedziały wiekowe ludności (lub lata urodzeń). Długość każdego słupka jest proporcjonalna do liczby kobiet lub mężczyzn w danym przedziale wieku.
Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że są to dwa takie same wykresy, tyle że jeden jest lustrzanym odbiciem drugiego. Kiedy jednak przyjrzeć się im dokładniej, to można zauważyć pewne różnice w strukturze wieku kobiet i mężczyzn.

W kształcie piramidy wieku dla Polski wyraźnie wyróżniają się wybrzuszenia i wklęśnięcia, które odpowiadają wyżom i niżom demograficznym. Są one efektem II wojny światowej, kiedy to rodziło się bardzo mało dzieci. Po zakończeniu wojny nastąpiła odbudowa gospodarcza kraju, a także dynamiczny rozwój potencjału ludnościowego. W połowie lat 50. XX wieku miała miejsce kulminacja liczby urodzeń, co uwidoczniło się w postaci wyżu demograficznego. Kolejne wklęśnięcia i wybrzuszenia w piramidzie powtarzają się mniej więcej co 25 lat – jest to czas potrzebny, by następne pokolenie weszło w wiek dorosły i miało decydujący wpływ na liczbę urodzeń. Taka pokoleniowa powtarzalność w strukturze wieku nazywana jest echem demograficznym. Trzeba tu jednak zwrócić uwagę, że ostatnie echo wyżu demograficznego było bardzo słabe w porównaniu z wcześniejszym. To efekt m.in. nie najlepszej sytuacji ekonomicznej (np. wysokie bezrobocie) i zmian w stylu życia naszego społeczeństwa.

Polecenie 1
  • Na przedstawionej powyżej piramidzie wieku wskaż wyże i niże demograficzne. Wyjaśnij przyczyny ich wystąpienia.

  • Odszukaj słupek odnoszący się do twojego rocznika i ustal w przybliżeniu, ile osób będących w twoim wieku mieszka w Polsce.

Kształt piramidy wieku pokazuje aktualny stan wieku danego społeczeństwa, a także mówi o przyszłej jego strukturze. W każdym kolejnym roku słupki wykresu „przesuwają się” o jeden w górę, a ich długość – poza rocznikami najstarszymi – zmienia się tylko nieznacznie (na ogół zmniejsza się ze względu na zgony i emigrację; w szczególnym wypadku słupek może się wydłużyć, jeśli saldo migracji będzie większe niż liczba zgonów w danej grupie wieku). W przypadku Polski niepokojąca jest wąska podstawa piramidy. Oznacza ona małą liczebność roczników młodych, czego skutkiem może być jeszcze mniej urodzeń w przyszłości. Jednocześnie zwiększy się liczebność roczników starszych, czyli nastąpi starzenie się społeczeństwa. Piramida wieku dla ludności Polski ma charakter regresywny.

Warto wiedzieć

Kształt piramidy pozwala m.in. prognozować zmiany liczby ludności w ciągu kilkudziesięciu lat. Na przykład znaczne pogrubienie piramidy u podstawy wskazuje na wysoki przyrost naturalny, czyli zwiększanie liczby ludności. Z kolei wąski dół piramidy oznacza niski przyrost naturalny, czyli ubytek liczby ludności. Według tego kryterium piramidy wieku można podzielić na progresywne, regresywne i zastojowe.

Piramida dla Polski ma charakter regresywny i jest podobna do piramidy dla Niemiec

Na piramidzie wieku dla Polski oznaczone są też grupy ludności według zdolności do pracy:

  • ludność w wieku poprodukcyjnym – kobiety powyżej 60. roku życia i mężczyźni powyżej 65. roku życia; po osiągnięciu takiego wieku do niedawna można było u nas zakończyć pracę zawodową i przejść na emeryturę; jednak ze względu na starzenie się społeczeństwa i coraz dłuższe życie Polaków wiek emerytalny jest stopniowo podnoszony i zrównywany dla kobiet i mężczyzn; docelowo ma to być 67 lat;

  • ludność w wieku produkcyjnym – kobiety w wieku 18–60 lat i mężczyźni w wieku 18–65 lat według starego podziału, docelowo kobiety i mężczyźni w wieku 18–67 lat;

  • ludność w wieku przedprodukcyjnym – dzieci i młodzież przed 18. rokiem życia (zmiany nie są przewidywane).

Struktura ludności według tych grup jest bardzo ważna ze względów ekonomicznych. Pokazuje ona, jaka część społeczeństwa potencjalnie może pracować, utrzymując niepracujących. Wykresy poniżej pokazują niekorzystne niestety tendencje w naszym społeczeństwie:

  • stale przybywa ludności w wieku poprodukcyjnym, którą trzeba będzie utrzymywać;

  • stopniowo zaczyna się zmniejszać udział ludności w wieku produkcyjnym, na której spoczywa ciężar utrzymywania ludności w wieku nieprodukcyjnym;

  • stale zmniejsza się udział ludności w wieku przedprodukcyjnym, co oznacza, że w przyszłości będzie mniej ludności w wieku produkcyjnym.

Opisana sytuacja stwarza konieczność oszczędzania w ciągu swojego życia zawodowego środków finansowych, które mogą stać się niezbędnym dodatkiem do niewielkiej emerytury. Może także w przyszłości stać się nieodzowne przyjęcie większej ilości imigrantów do naszego kraju z powodu braku rąk do pracy.

Zmiany struktury wieku (wg zdolności do pracy) ludności Polski w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat mają niekorzystną tendencję
Polecenie 2

Policz osoby w wieku poprodukcyjnym, produkcyjnym i przedprodukcyjnym, które znasz – rodzina bliższa i dalsza, sąsiedzi. Uzyskane wartości bezwzględne przelicz na procenty z ogólnej liczby uwzględnionych osób. Otrzymaną strukturę porównaj z wartościami dla całej Polski. Czy wyniki są podobne?

Ciekawym wskaźnikiem demograficznym odnoszącym się do wieku jest przeciętna długość trwania życia człowieka. Zazwyczaj określa się ją osobno dla kobiet i mężczyzn. Kobiety generalnie żyją dłużej niż mężczyźni, ponieważ prowadzą nieco inny, na ogół zdrowszy tryb życia – lepiej się odżywiają, piją mniej alkoholu, palą mniej papierosów, bardziej dbają o zdrowie (częściej chodzą do lekarza), są w mniejszym stopniu narażone na urazy, wypadki, konflikty itp. Długość życia obu płci zależy też od takich czynników, jak: ogólny poziom zamożności społeczeństwa, dostęp do służby zdrowia, nawyki żywieniowe, zanieczyszczenie środowiska wywołujące choroby, konflikty społeczne, klimat. W związku z tym najdłużej na świecie żyją mieszkańcy bogatych, spokojnych krajów, którzy zdrowo się odżywiają (m.in. jedzą dużo ryb), np. Japończycy, Islandczycy, Australijczycy. Rekordzistkami są Japonki, które przeciętnie żyją ponad 85 lat. Dla porównania Polki żyją średnio 81 lat, a Polacy 73 lata.

W krajach wysoko rozwiniętych ludzie żyją dużo dłużej niż w krajach rozwijających się

Różnice w przeciętnej długości życia między krajami dobrze rozwiniętymi nie są duże. Zazwyczaj kobiety żyją tam nieco ponad 80 lat, a mężczyźni nieco ponad 75 lat. Większe różnice pojawiają się, jeśli popatrzy się na średnią długość życia w krajach słabo rozwiniętych. Tam w najbiedniejszych państwach afrykańskich przeciętna długość życia nie przekracza 40 lat.
Polsce różnice średniej długości życia w województwach nie są duże i wynoszą niespełna 4 lata dla mężczyzn i 2,5 roku dla kobiet. Najdłużej żyje się na wschodzie i południowym wschodzie Polski. Socjologowie twierdzą, że ma to związek z bardziej tradycyjnym podejściem do życia. Panują tam silniejsze więzi rodzinne, większa religijność, a stopień aspiracji jest niższy. Wpływa to na niższy poziom stresu i mniejszą zapadalność na choroby cywilizacyjne. Najkrócej zaś żyje się w Polsce Południowej (województwo śląskie), gdzie rozwinął się przemysł i związane z nim zanieczyszczenia, oraz w Polsce Centralnej (województwo łódzkie), gdzie odnotowuje się dużo przypadków marskości wątroby, co świadczy o prowadzeniu przez sporą część tamtejszego społeczeństwa niezdrowego stylu życia (np. nadużywanie alkoholu).

Średnia długość życia Polaków w województwach (kolejność wg wieku kobiet)

Województwa

Przeciętne spodziewane trwanie życia
[w latach]

mężczyźni

kobiety

POLSKA

72,7

81,0

Podlaskie

73,1

82,3

Podkarpackie

74,3

82,1

Małopolskie

74,0

81,9

Świętokrzyskie

72,7

81,5

Lubelskie

72,4

81,5

Mazowieckie

72,9

81,3

Warmińsko‑Mazurskie

71,7

81,0

Pomorskie

73,3

80,9

Wielkopolskie

73,2

80,8

Opolskie

73,1

80,6

Zachodniopomorskie

72,6

80,5

Kujawsko‑Pomorskie

72,8

80,3

Dolnośląskie

72,3

80,3

Lubuskie

72,3

80,3

Śląskie

72,0

80,0

Łódzkie

70,6

79,8

Polecenie 3

Z tabeli powyżej odczytaj wartości średniej długości życia w twoim województwie. Porównaj je z wartościami dla Polski i wskaż przyczyny odchyleń.

2. Struktura płci ludności Polski

Ogólną strukturę płci ludności, czyli podział społeczeństwa na kobiety i mężczyzn, charakteryzuje wskaźnik feminizacji, który wyrażany jest jako liczba kobiet przypadająca na 100 mężczyzn. Oblicza się go w następujący sposób:

Przykład 1

liczba ludności Polski – 38 533 299, w tym:
kobiety – 19 883 965
mężczyźni – 18 649 334
Wskaźnik feminizacji = 19 883 965 / 18 649 334 = 1,0662 – po przemnożeniu x 100 otrzymujemy liczbę kobiet przypadającą na 100 mężczyzn – w naszym przypadku będzie to 106,62, czyli po zaokrągleniu 107 kobiet na 100 mężczyzn.

W większości państw świata liczba kobiet przewyższa liczbę mężczyzn. Wynika to stąd, że powyżej 50. roku życia zaczyna występować tzw. nadumieralność mężczyzn. Widać to m.in. napiramidzie wieku dla Polski, gdzie w najstarszych rocznikach wyraźnie zaznacza się przewaga liczebna kobiet. Natomiast więcej mężczyzn występuje w rocznikach młodszych, co jest skutkiem dysproporcji liczby porodów, która wykazuje średnio 106 urodzonych chłopców na każde 100 urodzonych dziewczynek.

Polecenie 4

Na piramidzie wieku dla Polski wskaż roczniki, w których liczba kobiet jest równa liczbie mężczyzn. Następnie odszukaj odpowiednie dane statystyczne, np. na GUS/Ludność, i sprawdź poprawność swoich wskazań.

Ciekawostka

Najwięcej kobiet na 100 mężczyzn – ponad 110 – przypada w krajach postradzieckich Europy Wschodniej. Jest tak dlatego, że mężczyźni przeciętnie żyją tam znacznie krócej niż kobiety – nawet o kilkanaście lat. Wynika to m.in. z niezdrowego trybu życia naszych wschodnich sąsiadów (nadużywanie alkoholu i palenie papierosów, duża urazowość, niechęć do leczenia).
Z kolei najmniej kobiet na 100 mężczyzn – nawet poniżej 80 – przypada w krajach muzułmańskich. Religijna kultura islamu stawia kobiety w hierarchii społecznej zdecydowanie niżej od mężczyzn i dlatego wiele z nich ucieka stamtąd lub przedwcześnie umiera.

W krajach postradzieckich występuje najwyższy wskaźnik feminizacji, natomiast w krajach islamskich jest spora nadwyżka liczby mężczyzn nad liczbą kobiet

Na obszarze Polski występuje również pewne zróżnicowanie przestrzenne stopnia feminizacji. Chociaż podobnie jak w przypadku średniej długości życia nie jest ono duże – od 104 kobiet na 100 mężczyzn w województwie podkarpackim i warmińsko‑mazurskim do 109 w województwach łódzkim i mazowieckim. Wysoka wartość wskaźnika feminizacji w łódzkim to zasługa miasta Łodzi i okolic, gdzie w XIX i XX wieku na wielką skalę rozwinął się przemysł włókienniczy, który zatrudniał przede wszystkim kobiety. Dziś już tego przemysłu praktycznie nie ma, ale nadwyżka kobiet pozostała. W samej Łodzi wskaźnik feminizacji wynosi obecnie 120, a w latach 70. XX wieku na 100 mężczyzn przypadało tam ponad 140 kobiet.
Zwiększony stopień feminizacji występuje też w gęściej zaludnionych województwach na południu Polski oraz województwie mazowieckim za sprawą Warszawy. Wiele młodych kobiet wciąż przyjeżdża do dużych miast, by pracować lub studiować. Natomiast najsłabiej sfeminizowane pozostają województwa wschodnie, w których przeważają tereny wiejskie i nie ma wielkich miast.

Podsumowanie

  • Piramida wieku dla Polski ma w swym kształcie charakterystyczne wklęśnięcia i wybrzuszenia oznaczające niże i wyże demograficzne, które są skutkiem małej liczby urodzeń w czasie II wojny światowej i dużej liczby urodzeń po wojnie.

  • Piramida ludności Polski jest wąska u podstawy, co oznacza, że ma ona charakter regresywny i należy spodziewać się postępującego starzenia społeczeństwa.

  • W rocznikach starszych występuje wyraźna przewaga liczebna kobiet, ponieważ żyją one dłużej. W rocznikach młodszych występuje niewielka przewaga płci męskiej, ponieważ rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek.

  • Średnia długość życia w Polsce wynosi ok. 81 lat dla kobiet i 73 lata dla mężczyzn. Są to wartości o kilka lat niższe od najwyższych na świecie notowanych w Japonii, Szwajcarii, Australii czy na Islandii.

  • Wskaźnik feminizacji w Polsce to średnio 107 kobiet na 100 mężczyzn. Najwyższe jego wartości notowane są w województwach łódzkim (ze względu na rozwinięty tam dawniej przemysł włókienniczy) i mazowieckim (ze względu na przyjazdy większej liczby kobiet do pracy i na studia do Warszawy).

Praca domowa
Polecenie 5.1

Korzystając z danych zawartych w tabeli w załączniku (Ludność według wieku i województw w 2013 roku), narysuj piramidę wieku dla swojego województwa. Możesz zrobić piramidę dokładniejszą (A) złożoną ze słupków odpowiadających okresom 5‑letnim (takim jak w tabeli) lub piramidę uproszczoną (B) według okresów 10‑letnich. W obu przypadkach zacznij od przygotowania odpowiednich danych, tj. liczby kobiet i mężczyzn w poszczególnych przedziałach wiekowych. Następnie na osiach poziomych wpisz właściwe wartości w zależności od liczebności przedziałów. Potem pionowymi kreskami oznacz długości poszczególnych słupków. Na koniec pokoloruj piramidę dwoma różnymi kolorami – dla kobiet i mężczyzn.
Tak narysowaną piramidę wieku dla województwa porównaj z piramidą dla Polski i wskaż podobieństwa oraz różnice między nimi.

Piramida wieku wg okresów 5-letnich (A)
Piramida wieku wg okresów 10-letnich (B)

Dowiedz się więcej

Słowniczek

echo demograficzne

powtarzający się co ok. 25 lat wzrost lub spadek liczby urodzeń związany z wejściem w wiek dorosły kolejnego pokolenia o większej lub mniejszej liczebności

feminizacji wskaźnik

liczba kobiet przypadająca na 100 mężczyzn

piramida wieku

dwa wykresy słupkowe zestawione obok siebie i pokazujące strukturę wieku kobiet oraz mężczyzn mieszkających na danym obszarze

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4

Wskaż województwo o najkorzystniejszej strukturze wieku.

Ludność w wieku przedprodukcyjnym, produkcyjnym i poprodukcyjnym

Województwa

Ludność w wieku

przedprodukcyjnym

produkcyjnym

poprodukcyjnym

Łódzkie

17,1%

62,9%

20,0%

Opolskie

16,6%

65,1%

18,3%

Podlaskie

18,2%

63,7%

18,1%

Pomorskie

19,7%

63,8%

16,4%

Ćwiczenie 5.1
Ćwiczenie 6
demografia

nauka o ludności