Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał Zapisz jako PDF
R1UE0fvRBLnY8

A to Polska właśnie – kultura polska pod zaborami

Cykl "Polonia", I. Karta tytułowa
Artur Grottger, Cykl "Polonia", I. Karta tytułowa, 1863, rysunek, Muzeum Narodowe w Warszawie, licencja: CC 0
Ro15JsQxfMHGI11
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Wprowadzenie

WeseleStanisław Wyspiański
Stanisław Wyspiański Wesele

POETA
Po całym świecie
możesz szukać Polski, panno młoda,
i nigdzie jej nie najdziecie.

PANNA MŁODA
To może i szukać szkoda

POETA
A jest jedna mała klatka –
o, niech tak Jagusia przymknie
rękę pod pierś.

PANNA MŁODA
To zakładka
gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie.

POETA
– A tam puka?

PANNA MŁODA
I cóz za tako nauka?
Serce – !–?

POETA
A to Polska właśnie.

j0000008N9B6v32_00000_BIB_001Stanisław Wyspiański, Wesele, Wrocław 1981.

Poeta z dramatu Stanisława Wyspiańskiego Wesele wskazuje, że o polskości nie decydują czynniki zewnętrzne – to, czy Polska jest niepodległa, czy też nie, ani to, kto sprawuje w niej rządy. Polskość wynika z przekonania samych Polaków, z tego, co dziś mało poetycko nazwalibyśmy świadomością narodową. W tworzeniu i podtrzymywaniu tej świadomości wielką rolę odegrali w XIX wieku ludzie kultury – pisarze, poeci, malarze, kompozytorzy. Przyjrzyjmy się najwybitniejszym – jak działali i tworzyli, żyjąc pod zaborami.

Zadanie na rozgrzewkę

Polecenie 1

Przeprowadź sondę w klasie, wśród rodziny albo znajomych na temat wiarygodności różnych stron internetowych. Poproś, aby uszeregowali je od najbardziej do najmniej wiarygodnych. Najbardziej wiarygodnej stronie przydziel 5 punktów, kolejnej – 4 i tak dalej, aż do 1 punktu dla najmniej wiarygodnej. Zbierz opinie od co najmniej 10 osób. Wpisz wyniki do tabeli i zsumuj punkty, które uzyskała każda strona:

Wydanie internetowe Encyklopedii PWN

Wikipedia

Sciaga.pl

Blog internetowy

Internetowe wydanie gazety

j0000008N9B6v32_0000001B

Stanisław Moniuszko

Wyobraź sobie, że masz przygotować notatkę na temat: kim był i czym zajmował się Stanisław Moniuszko. W internetowym wydaniu Encyklopedii PWN z 2013 roku, pod hasłem „Moniuszko Stanisław”, pojawiał się następujący tekst:

RckhqEz7mTMtg11
licencja: CC 0
Moniuszko Stanisław
Moniuszko Stanisław

ur. 5 V 1819, Ubiel k. Mińska, zm. 4 VI 1872, Warszawa, kompozytor, dyrygent, organista i pedagog muzyczny.
Od 1840 organista, dyrygent teatru i nauczyciel gry fortepianowej w Wilnie; odbywał podróże do Warszawy, Petersburga, Weimaru, Paryża; od 1858 dyrektor opery, 1864–72 wykładał w Instytucie Muzycznym w Warszawie. Moniuszko był najwybitniejszym kompozytorem polskim 2. połowy XIX w. i po F. Chopinie głównym przedstawicielem stylu narodowego w muzyce polskiej; stał się twórcą polskiej opery narodowej i głównym reprezentantem liryki wokalnej; o narodowym charakterze jego dzieł zdecydowały elementy folkloru polskiego (stylizacje polskich tańców ludowych w operach) oraz wątki tematyczne tekstów, do których tworzył muzykę – obrona sprawy chłopskiej w stosunkach społecznych (Halka), utrwalanie tradycji patriotycznych i piękna polskiego obyczaju (Hrabina, Straszny dwór); opery Moniuszki cechuje bogactwo inwencji melodycznej, trafność muzycznej charakterystyki postaci i barwność scen rodzajowych; opery: Halka (libretto W. Wolskiego, wersja 2‑aktowa wystawiona w Wilnie 1848, wersja 4‑aktowa wystawiona w Warszawie 1 I 1858), Flis (1858), Hrabina (1860), Verbum nobile (1861), Straszny dwór (1865), Paria (1869); operetki i wodewile: Nocleg w Apeninach (1839), Karmaniol (1840), Nowy Don Kichot (1841), Loteria (1843), Jawnuta (1852); balety: Monte Christo (1866), Na kwaterunku (1868); Moniuszkę inspirowały utwory polskich poetów, zwłaszcza A. Mickiewicza; skomponował ponad 300 pieśni solowych publikowanych głównie w Śpiewnikach domowych (zeszyty 1–6 1844–59, zeszyty 7–12 wydanie pośmiertne 1876–1910); najpopularniejsze z nich: Dziad i baba, Pieśń wieczorna, Znaszli ten kraj, O matko moja, Stary kapral, Prząśniczka; kantaty: Milda (1848), Nijoła (1852), Widma (1865, wykonywana jako muzyczna ilustracja do II części Dziadów), Sonety krymskie (1868); ballada Pani Twardowska (1869); msze, 4 Litanie Ostrobramskie, Requiem; uwertura fantastyczna Bajka (1848), 2 kwartety smyczkowe, utwory fortepianowe, prace teoretyczne (Pamiętnik do nauki harmonii 1871). Od 1965 ukazują się zamierzone na 34 tomy Dzieła Moniuszki; Listy zebrane (1969); od 1992 w Warszawie odbywa się Międzynarodowy Konkurs dla Młodych Wokalistów jego imienia.

Moniuszko Stanisław

Polecenie 2

Podziel informacje zawarte w tym tekście według kategorii. Zaznacz je kolorami.

  • żółty – niezrozumiałe

  • zielony – zrozumiałe, ale dla mnie nieciekawe i zbędne

  • niebieski – ważne

  • czerwony – może nie bardzo ważne, ale interesujące

Polecenie 3

Gdzie można szukać wyjaśnienia tych fragmentów, które nie są jasne? Jakich informacji Twoim zdaniem zabrakło w Encyklopedii?

j0000008N9B6v32_00000022

Stanisław Wyspiański

R1XiDUeoankp31
Stanisław Wyspiański, Autoportret, 1903, pastel na papierze, 46×64 cm, Muzeum Narodowe, Kraków
domena publiczna
Polecenie 4

Zapoznaj się z hasłem „Stanisław Wyspiański” z bardzo popularnej encyklopedii – Wikipedii (w wersji polskiej).

Wybierz z niego pięć zdań, które nadają się do zamieszczenia:

  • na okładce lektury szkolnej Wesele,

  • na tablicy pamiątkowej przy ul. Krowoderskiej 79 w Krakowie,

  • we wstępie do albumu malarstwa Stanisława Wyspiańskiego,

  • w reklamie książki o dzieciństwie i młodości artysty.

uzupełnij treść
j0000008N9B6v32_0000002P

Henryk Sienkiewicz

R1XiuOQWDrFxl11
Biblioteka Narodowa, licencja: CC 0

Na pewno wiesz, że Henryk Sienkiewicz był pisarzem. Wyobraź sobie, że masz napisać krótką i ciekawą notatkę na jego temat. Rozważ, z jakich źródeł informacji skorzystasz. Uwzględnij ich mocne i słabe strony.

  • Wikipedia

  • Encyklopedia PWN – wydanie książkowe

  • Sciaga.pl/zadane.pl

  • Książka: Julian Krzyżanowski, Henryka Sienkiewicza żywot i sprawy, Warszawa 1973

  • Inna propozycja – jaka?

Polecenie 5

Uszereguj wymienione źródła informacji.

  • Od najbardziej do najmniej wiarygodnego. (Gdzie znajdziesz najbardziej sprawdzone informacje?)

  • Od najłatwiej do najtrudniej dostępnego. (Który materiał wymaga najmniej wysiłku, żeby go zdobyć?)

  • Od najprostszego do najtrudniejszego języka. (Który materiał jest najłatwiejszy do zrozumienia?)

  • Od najbardziej do najmniej docenianego przez nauczyciela. (Który materiał najbardziej pochwaliłby Twój nauczyciel?) Dlaczego?

R1LnRUxwSEiUx11
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 6

Spośród poniższych pytań wybierz te, które Cię najbardziej interesują (co najmniej pięć), poszukaj odpowiednich informacji i zapisz odpowiedzi.

  1. Kiedy żył Henryk Sienkiewicz?

  2. Co lubił robić w dzieciństwie?

  3. Do jakiej szkoły chodził i jak się uczył?

  4. Kiedy zaczął pisać książki?

  5. O czym pisał?

  6. Czy dobrze na tym zarabiał?

  7. Gdzie mieszkał?

  8. Dokąd podróżował?

  9. Czy miał rodzinę?

  10. Jakie nagrody zdobył za swoją twórczość?

  11. Z jakiego powodu umarł?

  12. Gdzie znajduje się jego grób?

uzupełnij treść
j0000008N9B6v32_0000004I

Jan Matejko

Oto fragment tekstu na temat malarza Jana Matejki, zamieszczonego w internetowej Encyklopedii PWN, dostępnej w kwietniu 2014 roku:

Matejko Jan
Matejko Jan

ur. 24 VI 1838, Kraków, zm. 1 XI 1893, tamże, malarz; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego malarstwa historycznego XIX w. Od połowy lat 50. tworzył głównie obrazy z dziejów ojczystych, poprzedzone wnikliwymi studiami historycznymi i zabytkoznawczymi. Większość z nich to ogromnych rozmiarów kompozycje o wielkiej sile wyrazu, które cechuje połączenie realistycznej obserwacji i dokumentalnej precyzji szczegółów z przejaskrawioną gestykulacją i dynamicznymi układami kompozycyjnymi całości obrazu. Za swoje prace, jak też w uznaniu twórczości, otrzymał wiele nagród i wyróżnień. Dzieła Matejki, stanowiące swoisty wykład historiozoficznyj0000008N9B6v32_000tp001historiozoficzny, przesycone głębokim patriotyzmem ukazywały społeczeństwu polskiemu wizję przeszłości i miały duży wpływ na umacnianie świadomości narodowej.

Matejko Jan

R5iVwwJ4JM6Tc11
Biblioteka Narodowa, licencja: CC 0
Ćwiczenie 1
R1JlquvRYMuMv1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1eMz3JWGC5mV1
Jan Matejko, Bitwa pod Grunwaldem, 1878 Jan Matejko, Bitwa pod Grunwaldem, 1878 Źródło: olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.
Jan Matejko, Bitwa pod Grunwaldem, 1878
olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna
Polecenie 7

Porównaj hasło z internetowej Encyklopedii PWN z fragmentem pochodzącym z Wikipedii.
Wikipedia:

Matejko często umieszczał na swoich płótnach osoby, których w danym miejscu nie było (np. Kołłątaj i gen. Wodzicki na obrazie Bitwa pod Racławicami). Mimo krytyki historyków, wiele wydarzeń historycznych w publicznej świadomości funkcjonuje tak, jak przedstawił je na swych dziełach malarz.

Ćwiczenie 2
R1ShHgkoPLgEd1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

O odbiorze twórczości Matejki pisał na łamach tygodnika „Polityka” publicysta Piotr Sarzyński.

Jan Matejko – kochany i odrzucanyPiotr Sarzyński
Piotr Sarzyński Jan Matejko --- kochany i odrzucany

Wprawdzie paryscy akademicyj0000008N9B6v32_000tp002akademicy nagradzali go medalami, ale tamtejsi krytycy nie mieli już takiego szacunku dla historycznych scen. Kolejnym wielkim pracom, które prezentowano nad Sekwaną, zarzucali ciągle to samo: nadmierny patosj0000008N9B6v32_000tp003patos, pretensjonalnośćj0000008N9B6v32_000tp004pretensjonalnośćmelodramatyzmj0000008N9B6v32_000tp005melodramatyzm, przedkładanie szczegółów ponad całościowy efekt, ale też błędy w rozkładzie światła i układzie kolorów. Francuzi się nie patyczkowali, pisząc: „to nie obraz, lecz muzeum” (Bitwa pod Grunwaldem), „oglądającym grozi chorobą oczu” i „stara makata objedzona przez mole” (Hołd pruski) czy „japońska sałata” (Dziewica orleańska).

Jan Matejko – kochany i odrzucany

Ćwiczenie 3
RvTtojNc28tRK1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

O twórczości Jana Matejki można też przeczytać na jednym z blogów.

Jan Matejko - Rejtan - Upadek PolskiJutka K.
Jutka K. Jan Matejko - Rejtan - Upadek Polski

Obrazom Matejki zarzuca się kiczowatość, nieharmonijność i niezgodność z faktami historycznymi, myślę jednak, że są one ciekawe ze względu na olbrzymi ładunek emocjonalny w nich zawarty (zarówno w treści jak i w formie). Ta twórczość obrazuje nastroje panujące wśród ówczesnych Polaków, uwidacznia nietuzinkową wyobraźnię artysty. Okazuje się, że epizody z historii Polski na obrazach Matejki oddziałują na Polaka (także dziś) silniej niż dokumenty, a kiedyś przyczyniły się do podtrzymania poczucia solidarności i świadomości narodowej.

Jan Matejko - Rejtan - Upadek Polski

Polecenie 8

Który z przekazów najbardziej wyczerpująco pisze o różnych ocenach malarstwa Jana Matejki? A który najmniej wyczerpująco? Czy potwierdza to opinie zebrane w zadaniu na rozgrzewkę o jakości materiałów z internetu?

uzupełnij treść
j0000008N9B6v32_000tp001
j0000008N9B6v32_000tp002
j0000008N9B6v32_000tp003
j0000008N9B6v32_000tp004
j0000008N9B6v32_000tp005
j0000008N9B6v32_0000005W
Ćwiczenie 4
R1BUq7Ua9S7iH1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008N9B6v32_00000060

Podsumowanie

Co wiem?

Wśród najwybitniejszych polskich twórców z okresu rozbiorów wymienić można muzyka Stanisława Moniuszkę, pisarza Henryka Sienkiewicza i malarza Jana Matejkę. Stanisław Wyspiański był malarzem, pisarzem oraz poetą. Matejko i Wyspiański związani byli z Krakowem, a Moniuszko i Sienkiewicz – z Warszawą. Mimo trudności i ograniczeń wynikających z życia w zaborach, ci wielcy twórcy na różne sposoby przyczynili się do podtrzymania ducha narodowego wśród Polaków.

Co potrafię?
  • Krytycznie korzystać z materiałów pochodzących z Internetu

  • Wybierać najistotniejsze informacje w zależności od tego, do czego są potrzebne.

R13EHxKyTsDr91
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Zapamiętaj!

Po czym można poznać, czy dany przekaz jest wiarygodny? Na co należy zwracać uwagę?