Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał Wydrukuj
R5ntxE95TtXaJ11
Okładka - aspekt i tryb czasownika Źródło: pixabay, licencja: CC 0.
pixabay, licencja: CC 0

Wzorzec odmiany czasownika

Czasownik niedokonany typu „czytać”

Tryb oznajmujący
1. Czas przyszły (złożony)

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Osoba

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

1. os.

(ja) będę czytał / będę czytać

(ja) będę czytała / będę czytać

(ja) (będę czytało*) / będę czytać

(my) będziemy czytali / będziemy czytać

(my) będziemy czytały / będziemy czytać

2. os.

(ty) będziesz czytał / będziesz czytać

(ty) będziesz czytała / będziesz czytać

(ty) (będziesz czytało*) / będziesz czytać

(wy) będziecie czytali / będziecie czytać

(wy) będziecie czytały / będziecie czytać

3. os.

(on) będzie czytał / będzie czytać

(ona) będzie czytała / będzie czytać

(ono) będzie czytało / będzie czytać

(oni) będą czytali / będą czytać

(one) będą czytały /będą czytać

Będę czytało / będziesz czytało* – we współczesnym języku polskim nie używamy form 1. i 2. osoby liczby pojedynczej rodzaju nijakiego. Można je spotkać w tekstach literackich. Formy, które pod względem gramatycznym można by utworzyć, ale nie są używane w praktyce (spotykane są czasem w tekstach stylistycznie nacechowanych), będą w lekcjach opatrywane gwiazdką.

Tryb oznajmujący
2. Czas teraźniejszy

Osoba

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

1. os.

(ja) czyt-am

(my) czyt-amy

2. os.

(ty) czyt-asz

(wy) czyt-acie

3. os.

(on / ona / ono) czyt-a

(oni / one) czyt- ają

Tryb oznajmujący
3. Czas przeszły

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Osoba

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

1. os.

(ja) czytał-em

(ja) czytała-m

(ja) czytało-m*

(my) czytali-śmy

(my) czytały-śmy

2. os.

(ty) czytał-eś

(ty) czytała

(ty) czytało-ś*

(wy) czytali-ście

(wy) czytały-ście

3. os.

(on) czytał

(ona) czytała

(ono) czytało

(oni) czytali

(one) czytały

Tryb przypuszczający

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Osoba

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

1. os.

(ja) czytałby-m / byłbym czytał

(ja) czytałaby-m / byłabym czytała

(ja) (czytałoby-m*) / (byłobym czytało*)

(my) czytaliby-śmy / bylibyśmy czytali

(my) czytałyby-śmy / byłybyśmy czytały

2. os.

(ty) czytałby-ś / byłbyś czytał

(ty) czytałaby-ś / byłabyś czytała

(ty) (czytałoby-ś*) / (byłobyś czytało*)

(wy) czytaliby-ście / bylibyście czytali

(wy) czytałyby-ście / byłybyście czytały

3. os.

(on) czytałby / byłby czytał

(ona) czytałaby / byłaby czytała

(ono) czytałoby / byłoby czytało

(oni) czytaliby / byliby czytali

(one) czytałyby / byłyby czytały

Tryb rozkazujący

Osoba

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

1. os.

_

(my) czytaj-my

2. os.

(ty) czytaj

(wy) czytaj-cie

3. os.

_

_

W polszczyźnie istnieje potencjalna forma 1. osoby liczby trybu rozkazującego (niech pomyślę), ale rzadko jej używamy.

Formy nieosobowe

Bezokolicznik

czytać

Forma bezosobowa

czytano (tryb oznajmujący) czytano by (tryb przypuszczający)

Imiesłów przymiotnikowy czynny

czytaj-ący / czytaj-ąca / czytaj-ące

Imiesłów przymiotnikowy bierny

czyta-ny / czyta-na / czyta-ne

Imiesłów przysłówkowy współczesny

czytaj-ąc

j0000007WEB3v28_00000096

Wzorzec odmiany czasownika

Czasownik dokonany typu „przeczytać”

Tryb oznajmujący 1. Czas przyszły (prosty)

Osoba

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

1. os.

(ja) przeczyt-am

(my) przeczyt-amy

2. os.

(ty) przeczyt-asz

(wy) przeczyt-acie

3. os.

(on / ona / ono) przeczyt-a

(oni / one) przeczyt-ają

Tryb oznajmujący 2. Czas przeszły

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Osoba

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

1. os.

(ja) przeczytał-em

(ja) przeczytała-m

(ja) (przeczytało-m*)

(my) przeczytali-śmy

(my) przeczytały-śmy

2. os.

(ty) przeczytał-eś

(ty) przeczytała

(ty) (przeczytało-ś*)

(wy) przeczytali-ście

(wy) przeczytały-ście

3. os.

(on) przeczytał

(ona) przeczytała

(ono) przeczytało

(oni) przeczytali

(one) przeczytały

Tryb przypuszczający

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Osoba

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

1. os.

(ja) przeczytałby-m / byłbym przeczytał

(ja) przeczytałaby-m / byłabym przeczytała

(ja) (przeczytałoby-m*) / (byłobym przeczytało*)

(my) przeczytaliby-śmy / bylibyśmy przeczytali

(my) przeczytałyby-śmy / byłybyśmy przeczytały

2. os.

(ty) przeczytałby-ś / byłbyś przeczytał

(ty) przeczytałaby-ś / byłabyś przeczytała

(ty) (przeczytałoby-ś*) / (byłobyś przeczytało*)

(wy) przeczytaliby-ście / bylibyście przeczytali

(wy) przeczytałyby-ście / byłybyście przeczytały

3. os.

(on) przeczytałby-Ø / byłby przeczytał

(ona) przeczytałaby-Ø / byłaby przeczytała

(ono) przeczytałoby-Ø / byłoby przeczytało

(oni) przeczytaliby-Ø / byliby przeczytali

(one) przeczytałyby-Ø / byłyby przeczytały

Tryb rozkazujący

III. Tryb rozkazujący

Osoba

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

1. os.

_

(my) przeczytaj-my

2. os.

(ty) przeczytaj

(wy) przeczytaj-cie

3. os.

_

_

j0000007WEB3v28_000000EY

Aspekt czasownika

Kategorie gramatyczne

Czasownik – w porównaniu z pozostałymi częściami mowy – ma najbardziej skomplikowaną odmianę. Wiemy już, że pojawiają się w nim formy osobowe i nieosobowe (np. bezokolicznik i forma bezosobowa zakończona na -no / -to). W odmianie czasownika – oprócz kategorii gramatycznych osoby, liczby, rodzaju i czasu – występuje także aspekt i tryb. Aspekt czasownika może być dokonany lub niedokonany. Nie jest to kategoria, przez którą odmieniamy czasownikj0000007WEB3v28_000tp001czasownik. Czasownik również ma określony aspekt.

Aspekt – to kategoria, za pomocą której wskazujemy, że:

  • czynność trwa w czasie i nie da się wskazać lub przewidzieć jej rezultatu (zakończenia),

  • czynność została zakończona lub możemy przewidzieć jej rezultat.

Trzeba pamiętać, że aspekt zawsze wiążemy z kategorią czasu, ponieważ jakieś zdarzenia pojawiły się lub zakończyły w przeszłości, trwają w momencie, w którym o nich mówimy (czyli „teraz”), bądź pojawią się lub zakończą w przyszłości.

Czasowniki niedokonane – wskazują czynności (stany, zdarzenia) z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, które nie mają swego zakończenia lub rezultatu, np.:

Kiedyś dużo czytałem. ('ale nie przeczytałem wszystkiego') Dziś wiele czytam. ('ale przecież ten stan trwa') W przyszłości będę czytał jeszcze więcej. ('ale nie mogę określić, czy ten stan się zakończy')

Jak widać, czynność (stan) opisana przez czasownik niedokonany trwa bez rezultatu i dotyczy przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.

Czasowniki dokonane – wskazują czynności (stany, zdarzenia) z przeszłości lub przyszłości, o których powiemy, że mają swój koniec (rezultat), lub przewidujemy, że będą miały koniec i rezultat, np.:

Kiedyś przeczytałem wszystkie lektury. ('skończyłem zadanie i są tego rezultaty – wiem więcej!') W przyszłości chętnie przeczytam tę grubą książkę ('zakładam, że choć to wielostronicowa lektura, kiedyś dobrnę do jej końca')

Czasowniki dokonane i niedokonane mają różną odmianę. Dotyczy ona głównie czasu:

  • dla czasowników niedokonanych tworzymy formy wszystkich czasów: przeszłego, teraźniejszego i przyszłego. Trzeba jednak pamiętać, że formy czasu przyszłego są zawsze złożone (np. będę + czytał / czytać).

  • dla dokonanych tworzymy jedynie formy dwóch czasów: przeszłego i przyszłego. Również musimy pamiętać o tym, że formy czasu przyszłego są zawsze formami prostymi (np. przeczytam).

Różnice między formami czasu czasowników dokonanych i niedokonanych przedstawiono na wykresie.

PRZESZŁOŚĆ

TERAŹNIEJSZOŚĆ

PRZYSZŁOŚĆ

Czasownik dokonany kupić

Wczoraj kupiłem książki.

_

Jutro kupię książki.

Czasownik niedokonany kupować

Wczoraj kupowałem książki.

Dzisiaj kupuję książki.

Jutro będę kupował książki.

j0000007WEB3v28_000tp001
j0000007WEB3v28_000000GY

Zadaniowo (I)

Ćwiczenie 1
R1I79q0Q3HehU1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 2
REd6MjzCSmOpA1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 3
R19sOH0E7vLJr1
zadanie interaktywne
j0000007WEB3v28_000000HC

Kategorie gramatyczne

Tryby czasownika

Czasownik odmienia się przez tryby:

  • oznajmujący (inaczej: orzekający) – dzięki niemu możemy mówić o  rzeczywistych wydarzeniach z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości;

  • przypuszczający (inaczej: warunkowy) – dzięki niemu możemy wyrażać przypuszczenia, opowiadać o zdarzeniach, które mogłyby się zdarzyć, gdyby pojawiły się ku temu odpowiednie warunki;

  • rozkazujący – komunikuje nasze żądania, prośby przestrogi, a więc służy do tego, aby wywoływać jakieś stany (zdarzenia, sytuacje), które się mają w przyszłości zdarzyć.

Zacznijmy od bardzo ważnej uwagi: wyłącznie w trybie oznajmującym wyrażamy kategorię czasu! Ponieważ tryb przypuszczający i rozkazujący nie opisują konkretnych (faktycznych) zdarzeń i czynności, nie możemy w nich wskazywać czasu.

Odmianę w trybie oznajmującym już dobrze znamy. Przyjrzyjmy się budowie form gramatycznych pozostałych trybów.

Tryb przypuszczający

Tryb przypuszczający – rozpoznajemy po cząstce „by”, która dołączana jest do tematu fleksyjnego czasownika w czasie przeszłym. Tryb ten wyrażamy na dwa sposoby:

  • Formy trybu przypuszczającego mogą zawierać formę czasu przeszłego, bogatszą o cząstkę „by” (te formy są najczęściej używane):
    np. „pisałaś” (forma czasu przeszłego) + „by”→ „pisała‑by‑ś”,
    ”pisał” (forma czasu przeszłego) + „by”→ „pisał‑by”.
    Obok form trybu rozkazującego pisanych łącznie istnieją też formy rzadziej używane, pisane oddzielnie.

pisałabym (ja) bym pisała
pisałabyś (ty) byś pisała

pisalibyśmy, pisałybyśmy (my) byśmy pisali/ pisały
pisalibyście, pisałybyście (wy) byście pisali/ pisały

  • 1. os. (ja) byłbym + czytał, 2. os. (ty) byłbyś + czytał, 3. os. (on) byłby+ czytał

Formy trybu rozkazującego sprawiają trudność związaną z ich pisownią.

Zapamiętaj!

Pisownia cząstki „by”

  1. Cząstkę „by” piszemy łącznie:

- z osobowymi formami czasownika, np.:
”Wyjechałbym w podróż dookoła świata...”
”Zrobiłbym to na pewno.”
- z partykułami, np.:
”Oby tak się stało!”
”Niechby tak się stało!”
- ze spójnikami, np. „aby”, „choćby”, „gdyby”, „jakby” (= „gdyby”), „toby” (=”więcby”), „żeby”; spójniki te mogą występować z końcówkami osobowymi, np.:
”Gdybym wiedział...”
”Żebyś wiedział!”

1. Cząstkę „by” piszemy oddzielnie:
- z nieosobowymi formami czasownika, np.:
”Wyjechać by w  podróż dookoła świata...”
”W takim przypadku decyzję powzięto by natychmiast.”
- z wyrazami pełniącymi funkcję czasownika („można”, „trzeba”, „warto”, „wolno”), np.:
”Trzeba by dokupić chleba.”
”Można by się nad tym zastanowić.”
- z wyrazami „winien” i „powinien”, np.:
”Powinni byśmy to zrobić.”

Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący – tworzenie jego form jest dość skomplikowane w zależności od typu czasownika. Na szczęście jako użytkownicy języka polskiego rzadko miewamy z tym problemy. Tylko nieliczne czasowniki sprawiają nam trudności, jeśli chodzi o tworzenie form trybu rozkazującego. Należą do nich np. czasowniki: „zrozumieć”, „ogolić”, „przyjąć”, posiadające dwie formy trybu rozkazującego: „napełń” - „napełnij”, „zrozum” - „zrozumiej” (dopuszczalna), „przyjmij” - „przyjm” (rzadziej), „ogol” - „ogól” (rzadziej). W formach trybu rozkazującego – podobnie jak w czasie teraźniejszym i przyszłym prostym – nie wyrażamy kategorii rodzaju.

Zapamiętaj!

W stosowaniu form trybu rozkazującego należy zachować ostrożność, by nie urazić osoby, do której kierujemy wypowiedź. Nie powinno się używać czasowników niedokonanych w trybie rozkazującym, np.: Zabieraj swoje rzeczy ze stołu!

Powyższe zdanie sygnalizuje zdenerwowanie i zniecierpliwienie nadawcy. Inaczej jest, gdy posłużymy się czasownikiem dokonanym, np.: Zabierz swoje rzeczy ze stołu. Możemy też złagodzić swoją wypowiedź słowem proszę, np.: Proszę, zabierz swoje rzeczy ze stołu. lub Zabierz swoje rzeczy ze stołu, proszę.

j0000007WEB3v28_000000JJ

Zadaniowo (II)

Ćwiczenie 4

Wybierz jeden z  poniższych tematów i napisz minimum dziesięć zadań, kontynuujących temat. Użyj przede wszystkim form osobowych i nieosobowych czasownika, wyrazów pełniących funkcję czasownika oraz innych wyrazów z cząstką „by”.

Gdybym był/była bogaty/bogata, ...

Gdybym pojechał/pojechała w podróż dookoła świata, ...

uzupełnij treść
Ćwiczenie 5
RpzR04YPTzTlv1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 6
RGtXuyhMFr5tc1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 7
REYfAsJOc2h2h1
zadanie interaktywne
RoDI26LWxmgiN1
zadanie interaktywne