Wydrukuj Zapisz jako PDF Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał
RIwI8K7vK4W0S11
Okładka - bezosobowość Źródło: pixabay, licencja: CC 0.
pixabay, licencja: CC 0

Znane są nam zakazy zapisane w przestrzeni publicznej – np. Uwaga, wysokie napięcie, Nie wolno dokarmiać zwierząt – albo polecenia, nakazy czy zakazy zawarte w tekstach urzędowych lub regulaminach – np. Dokument należy złożyć przed upływem określonego terminu. Wszystkie komunikują o jakichś czynnościach, natomiast nie zawierają informacji o podmiocie wypowiedzi. Podobne konstrukcje zdaniowe pojawiają się w telewizyjnej prognozie pogody – np. W całym kraju rozpadało się – lub w codziennych uwagach na temat poprawności języka – np. Tak się mówi po polsku. Wszystkie te wypowiedzenia odznaczają się wspólną właściwością: są konstrukcjami bezosobowymi. Oznacza to, że zawierają bezosobowe formy czasownika albo takie czasowniki, do których nie można dołączyć podmiotu. Dlaczego pojawiają się w języku? Wymienione formy czasownika mają zastosowanie w sytuacji, gdy nie można wskazać wykonawcy czynności (np. w opisach zjawisk przyrodniczych czy stanów, które dotyczą organizmu człowieka) oraz wtedy, gdy celowo unika się wskazania wykonawcy czynności (np. Zorganizowano zbiórkę pieniędzy).

Już wiesz

1) Przygotujcie w grupach zdjęcia różnych tabliczek oraz regulaminów administracyjnych i wskażcie przykłady wypowiedzeń, w których nie ma podmiotu.

2) Stwórzcie własny zbiór przepisów dotyczących korzystania z komputerów na lekcjach języka polskiego. Użyjcie w nim słów, za pomocą których sformułujecie: zalecenia, rady, przestrogi, zakazy, nakazy itp.

j0000007WHB3v28_0000000S

Konstrukcje bezosobowe

Poznaliśmy już niektóre sposoby wyrażania konstrukcji bezosobowych. Takie właściwości mają m.in.:

  • bezokolicznik – forma czasownika, którą rozpoznamy w słowniku po końcówce (czytać) lub rzadziej -c (biec, móc);

  • bezosobowa forma czasownika, która jest zakończona na -no (czytano) lub -to (podarto);

  • bezosobowa forma czasownika, którą może wyrażać cząstka „się” (np. mówi się, czyta się, pisze się).

Jeśli konstrukcje te pojawiają się w wypowiedzeniach w funkcji orzeczenia, nie możemy wskazać podmiotu wypowiedzi. Porównajmy dwie sytuacje:

Zdania z podmiotem

Zdania bezpodmiotowe

Jury rozdało nagrody.Kto? – jury

Rozdano nagrody.Kto? – nie można określić

Nie maluj ścian.Kto? – ty, 2. osoba

Nie malować ścian.Kto? – nie można określić

Od lat o tym mówili.Kto? – oni, 3. osoba

Od lat o tym się mówi.Kto? – nie można określić, nie jest to ważne

Nie można również wskazać podmiotu w zdaniach, gdy:

  • pojawiają się w nich formy z cząstką „się” (np. Mówi się o tym, Tak się zdarza). W tym miejscu trzeba dodać, że nie każde „się” jest zaimkiem zwrotnym. Mamy całkiem duży zbiór czasowników, w których „się” jest cząstką gramatyczną oznaczającą konstrukcje bezosobowe – należy je odróżnić od form typu „Ktoś myje się” = „siebie”. W tym ostatnim zdaniu zawarty jest rzeczywiście zaimek zwrotny. Możemy go dostrzec w dłuższej formie biernikowej (kogo? – się = siebie);

  • zawierają wyrazy typu można, trzeba, warto, powinno się, należy, wolno (np. Tak nie można, Nie trzeba płacić, Warto się nad tym zastanowić, Powinno się dopisać jedno zdanie, Należy to napisać do piątku, Tu wolno rozmawiać);

  • w funkcji orzeczenia pojawiają się wyrazy typu szkoda, brak, żal (np. Szkoda słów, Brak słów, Żal mi tego);

  • w funkcji orzeczenia występują niektóre czasowniki nazywające zjawiska ze świata przyrody (grzmi, zachmurzyło się) albo nazywające stan samopoczucia człowieka (mdli kogoś, kłuje kogoś, ziewa się komuś, komuś coś się przywidziało).

Konstrukcjami bezosobowymi są także równoważniki zdania i imiesłowowe równoważniki zdania. Imiesłowowy równoważnik zdania często zastępuje zdania okolicznikowe. Rozpoznajemy go po formach imiesłowu przysłówkowego. Wyróżniamy dwa jego rodzaje: ● współczesny (zakończony na -ąc, np. pisząc), ● uprzedni (zakończony na -wszy lub -łszy, np. wróciwszy, zapaliwszy).

Porównajmy dwa przykłady wypowiedzeń:

R1RsAH0Y3x5nZ1
Zapamiętaj!
j0000007WHB3v28_0000003Q

Zadaniowo (I)

Ćwiczenie 1
RUXvYmMRhrpBw1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 2
R1Id7OzYVv7T21
zadanie interaktywne