Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Jest takie powiedzenie, że kropla drąży skałę. Oznacza ono, że działając powoli, początkowo nie widać efektów, ale z czasem osiąga się doskonałe wyniki. Czy to jednak możliwe, żeby woda rzeczywiście zmieniła kształt skały? Oczywiście. Wiele przykładów rzeźbienia skał przez wodę znajdziemy na polskich wyżynach.

Już wiesz
  • jakie są podstawowe formy terenu;

  • jak ukształtowane są pobrzeża, pojezierza i niziny.

Nauczysz się
  • opisywać proces rozpuszczania skał przez wodę;

  • oceniać wartość turystyczną wyżyn;

  • omawiać gospodarcze wykorzystanie polskich wyżyn.

1. Krajobraz polskich wyżyn

Obszary leżące na wysokościach bezwzględnych większych niż niziny i o niewielkich wysokościach względnych nazywamy wyżynami. Wyżyny w Polsce leżą przeważnie na wysokości 200–400 m n.p.m., choć są miejsca, gdzie poszczególne wzniesienia przekraczają nawet 600 m n.p.m. Na tej podstawie wyróżniono trzy wielkie wyżyny: Wyżynę Śląsko‑Krakowską, Wyżynę MałopolskąWyżynę Lubelską (z Roztoczem). Na Wyżynie Śląsko‑Krakowskiej można wyróżnić mniejsze regiony: Wyżynę Śląską i Wyżynę Krakowsko‑Częstochowską. Teren wyżyn jest w większości falisty i pagórkowaty. Jedynie na Wyżynie Śląskiej przeważają tereny równinne.

Pasowy układ regionów geograficznych w Polsce

Najwyżej położony fragment Wyżyny Małopolskiej to Góry Świętokrzyskie. Ich najwyższy szczyt – Łysica – osiąga wysokość 612 m n.p.m. Większość wierzchołków jest jednak znacznie niższa. Różnice wysokości względnych są niewielkie, dlatego cały obszar zaliczany jest do wyżyn. Twarde skały tworzące najwyższe partie Gór Świętokrzyskich, czyli Łysogór, uległy częściowo niszczącym siłom warunków atmosferycznych i rozpadły się, formując rumowiska. W Górach Świętokrzyskich nazywa się je gołoborzami.

Gołoborze na zboczu Łysej Góry powstało na skutek działania odmiany wietrzenia fizycznego – tzw. wietrzenia mrozowego na piaskowce kwarcytowe, powodując ich rozpad na drobne, ostro zakończone bloki

2. Zjawiska i formy krasowe

Częścią Wyżyny Śląsko‑Krakowskiej jest Wyżyna Krakowsko‑Częstochowska, gdzie najłatwiej zaobserwować formy krasowe będące efektem rozpuszczania wapieni i niektórych innych skał przez wodę. Na skutek tego skały przyjmują zadziwiające kształty. Pod ziemią natomiast wymywane są coraz szersze szczeliny, które stopniowo łączą się, tworząc jaskinie. Gdy stropy jaskiń zapadają się, to na powierzchni powstają różnych rozmiarów zagłębienia, zwane lejami krasowymi. Skały, których nie zniszczyła woda, nazywamy ostańcami.
Czasami, głównie w jaskiniach, możemy zaobserwować zwisające ze stropu sople skalne (stalaktyty) oraz nacieki narastające coraz wyżej z dna jaskini (stalagmity), a także kolumny łączące podłoże ze stropem jaskini (stalagnaty).

Jaskinia Raj – wapienna jaskinia krasowa położona w Górach Świętokrzyskich, bogata w różnorodne formy krasu podziemnego
Doświadczenie 1

Wykazanie wpływu wody zawierającej kwas na skały.

Co będzie potrzebne
  • 3 szklane naczynia,

  • ocet,

  • kreda,

  • wapień,

  • kawałek granitu.

Instrukcja
  1. Umieść w jednym naczyniu okruch skały wapiennej i oblej go niewielką ilością octu. Obserwuj, co się dzieje.

  2. W drugim naczyniu umieść okruch granitu i oblej go octem. Obserwuj, co się dzieje.

  3. W trzecim naczyniu umieść okruch kredy i również oblej octem. Obserwuj, co się dzieje.

Podsumowanie

Jeżeli na powierzchni skały obserwujesz zmiany, to znaczy, że rozpuszcza się ona pod wpływem kwasu znajdującego się w occie. Jeżeli brak jest jakiejkolwiek reakcji w kontakcie kwasu ze skałą, to znaczy, że minerały, z których się składa, są odporne na działanie kwasów.

Ciekawostka

Skały wapienne Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej powstały z mułu naniesionego przez wodę morską, z wapiennych skorupek i szkieletów zwierząt oraz substancji odłożonych przez mikroorganizmy. Wszystkie te organizmy żyły w morzu w okresie geologicznym zwanym jurą. Z tego powodu stosowana jest inna nazwa tej krainy – Jura Krakowsko‑Częstochowska.

Ważne!

Tworzenie się form naciekowych w jaskiniach jest procesem powolnym, trwającym tysiące lat. Dlatego nie wolno ich niszczyć. Pamiętajmy o tym podczas zwiedzania jaskiń.

3. Znaczenie wyżyn

Część powierzchni wyżyn użytkowana jest rolniczo. Wyżyna Lubelska słynie z rolnictwa wykorzystującego żyzne czarnoziemy. Lasy na wyżynach są na ogół niewielkie i rozproszone. Jednym z najładniejszych jest Puszcza Jodłowa w Górach Świętokrzyskich.

Źródło: Thorton (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0. Wąwozy lessowe powstają w wyniku wymywania lessu przez wodę. Mają na ogół płaskie dno i strome zbocza

Polskie wyżyny należą do najbardziej atrakcyjnych pod względem turystycznym obszarów naszego kraju. Znajduje się tu wiele parków narodowych, rezerwatów i okazałych zabytków. Na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej można zwiedzić zamki warowne tworzące tzw. Szlak Orlich Gniazd. Popularnym sposobem spędzania czasu w okolicach Gór Świętokrzyskich i na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej jest wspinaczka skałkowa.

Podsumowanie

  • W Polsce wyróżniamy trzy duże wyżyny: Wyżynę Śląsko‑Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelską. Częścią Wyżyny Małopolskiej są Góry Świętokrzyskie. Wyżynę Śląsko‑Krakowską dzielimy na Wyżynę Śląską i Wyżynę Krakowsko‑Częstochowską.

  • Na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej można obserwować formy krasowe będące skutkiem rozpuszczania skał przez wodę.

  • Na Wyżynie Lubelskiej panują dobre warunki dla rozwoju rolnictwa.

  • Wyżyny są też obszarem atrakcyjnym turystycznie.

Praca domowa
Polecenie 1.1

Korzystając z dowolnych źródeł, przygotuj plakat o jednym z parków narodowych leżących na wyżynach. Opisz jego położenie, narysuj przykładowe rośliny i zwierzęta tam występujące. Umieść również informacje o innych ciekawych obiektach znajdujących się na tym terenie.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
iDjrB2gqYXRzeźbiarze krajobrazu
iedYcA4WgmUkształtowanie terenu

Słowniczek

gołoborze

używana w Górach Świętokrzyskich nazwa rumowiska skalnego składającego się z odłamków skalnych

formy krasowe

formy powstające na skutek oddziaływania wody (najczęściej zakwaszonej) na skały wapienne

lej krasowy

okrągłe lub owalne zagłębienie terenu powstałe na skutek procesów krasowych zachodzących w skałach

ostaniec

skalne wzniesienie często o stromych lub pionowych ścianach

stalagmit

naciek jaskiniowy w kształcie słupa narastającego od dna jaskini krasowej, powstający na skutek wytrącania się związków wapnia z wody kapiącej ze stropu

stalagnat

naciek jaskiniowy w kształcie kolumny, powstający po połączeniu stalaktytu ze stalagmitem

stalaktyt

naciek jaskiniowy w kształcie sopla zwisającego ze stropu jaskini, powstający na skutek wytrącania się związków wapnia z kapiącej wody

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6