Zgłoś uwagi
Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał

Polska leży w klimacie umiarkowanym ciepłym przejściowym. Otaczają nas inne typy klimatu ze strefy umiarkowanej – morski na zachodzie i kontynentalny na wschodzie. Od północy sąsiadujemy z chłodną odmianą klimatu umiarkowanego. Z kolei na południu Europy dominuje ciepły klimat śródziemnomorski. Czy takie otoczenie może mieć wpływ na klimat Polski?

Bałtyk podczas uderzenia orkanu
Już wiesz
  • co to jest pogoda i klimat;

  • jakie są składniki pogody i klimatu;

  • jak odczytać informacje z wykresów klimatycznych;

  • jakie są czynniki klimatotwórcze;

  • jakie są strefy klimatyczne i typy klimatu.

Nauczysz się
  • wyjaśniać wpływ poszczególnych czynników klimatotwórczych na klimat Polski;

  • odczytywać z mapy nazwy mas powietrza kształtujących klimat Polski;

  • wykazywać związek określonego typu pogody z napływającą masą powietrza;

  • odczytywać z map ciśnienia w Europie w styczniu i lipcu główne układy baryczne.

1. Czynniki klimatotwórcze

Panujący u nas klimat umiarkowany ciepły przejściowy cechuje dosyć duża zmienność pogody w ciągu roku. Zimy mogą być zarówno mroźne, jak i łagodne, a lata – upalne bądź deszczowe. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest położenie Polski pomiędzy strefami wpływów różnych czynników klimatotwórczych. Dla naszego klimatu największe znaczenie mają następujące czynniki:

  • położenie w średnich szerokościach geograficznych (54°50'–49°00') – strefa umiarkowana, do której dociera określona ilość ciepła;

  • względnie mała odległość od Oceanu Atlantyckiego, co łagodzi klimat, tzn. ociepla zimą, chłodzi latem; zwiększa też ilość opadów; dodatkowo ciepły Prąd Północnoatlantycki łagodzi zimy, zwłaszcza na zachodzie Polski;

  • względna bliskość zwartego lądu Eurazji, co czyni nasz klimat ostrzejszym, tzn. zimą jest mroźno, latem upalnie; zmniejsza też ilość opadów;

  • równoleżnikowy układ krain geograficznych ułatwiający przemieszczanie się mas powietrza wzdłuż kierunku zachód‑wschód (brak przeszkód terenowych w postaci gór).

    Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 1

Korzystając z powyższej mapy, wyjaśnij rolę czynników kształtujących klimat Polski.

Polecenie 2

Korzystając z wykresów klimatycznych, porównaj roczny rozkład temperatury powietrza i opadów atmosferycznych w Warszawie z pozostałymi miastami leżącymi w innych klimatach. Następnie spróbuj wyjaśnić, w jaki sposób sąsiedztwo tych klimatów może wpływać na klimat Polski.

2. Ruch mas powietrza i jego skutki

Pogoda w danym miejscu kształtowana jest głównie przez napływające masy powietrza. Do Polski powietrze dociera z różnych stron i z różną częstotliwością. O kierunku ruchu jego mas decyduje rozkład ciśnienia atmosferycznego i rozmieszczenie głównych ośrodków barycznychwyżówniżów. Powietrze generalnie płynie od wyżów do niżów. Nie jest to jednak ruch prostoliniowy. Różne czynniki, m.in. ruch obrotowy Ziemi oraz wynikająca z niego tzw. siła Coriolisa, sprawiają, że powietrze przemieszcza się prawie równolegle do izobar, wirując wokół ośrodków barycznych. Co ciekawe, ten ruch wirowy jest inny na półkuli północnej i inny na półkuli południowej.

Ruch powietrza wokół wyżu i niżu na półkuli północnej
Polecenie 3

Na podstawie powyższej ilustracji opisz w zeszycie kierunek ruchu powietrza wokół ośrodków barycznych na półkuli północnej. Posłuż się wyrażeniami: „zgodnie z ruchem wskazówek zegara” i „przeciwnie do ruchu wskazówek zegara”.

O napływie określonych mas powietrza do Polski decydują przede wszystkim dwa duże, stałe ośrodki baryczne – Wyż Azorski (nazwa pochodzi od archipelagu Azorów na Atlantyku) i Niż Islandzki. Ich położenie oraz wielkość zmieniają się w ciągu roku, co ma istotny wpływ na ruchy mas powietrza.

Główne masy powietrza wpływające na klimat Polski
Polecenie 4
  • Na powyższych mapach wskaż główne i drugorzędne ośrodki baryczne decydujące o tym, jakie masy powietrza napływają do Polski.

  • Odczytaj nazwy napływających do nas mas powietrza. Które z nich napływają najczęściej?

  • Porównaj częstotliwość napływu poszczególnych mas powietrza latem i zimą. Jakie zauważasz różnice? Pamiętaj, że podstawowa różnica między pogodą latem i zimą wynika z położenia Słońca.

Jeśli Wyż Azorski jest bardziej rozbudowany i znajduje się bliżej Europy, to kieruje do nas cieplejsze powietrze z kierunków południowo‑zachodnich. Często panuje wówczas bezchmurna, tzw. wyżowa, pogoda.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

Z kolei jeśli Niż Islandzki jest głęboki i znajduje się nad Europą Północną, to ściąga do nas chłodne i wilgotne powietrze atlantyckie, czemu na ogół towarzyszą silne wiatry.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

Wzajemne położenie Wyżu Azorskiego i Niżu Islandzkiego sprawia, że do Polski najczęściej płyną wilgotne masy powietrza polarno‑morskiego znad Oceanu Atlantyckiego. W zimie przynoszą one ocieplenie i opady śniegu lub deszczu, a latem – ochłodzenie i opady deszczu.
Dochodzące do nas ze wschodu suche masy powietrza kontynentalnego przynoszą mróz w zimie oraz upały i susze w lecie.
Północne zimne masy powietrza arktycznego są szczególnie dokuczliwe zimą, kiedy przynoszą siarczysty mróz.
Rzadkie u nas ciepłe masy powietrza zwrotnikowego z południa dają latem męczące upały, a zimą odwilż.

Masy powietrza docierające do Polski

Nazwy masy

Obszar tworzenia się masy

Cechy masy

Okres kształtowania pogody w Polsce

Cechy pogody wywołane oddziaływaniem masy

Masa powietrza polarno‑morskiego (PPm)

w umiarkowanych szerokościach Oceanu Atlantyckiego

duża wilgotność powietrza

każda pora roku

lato – silne zachmurzenia, wzrost wilgotności powietrza, opady deszczu, ochłodzenie

zima – silne zachmurzenia, opady deszczu ze śniegiem, mgły, ocieplenie

Masa powietrza polarno‑kontynentalnego (PPk)

w kontynentalnej części Eurazji

mała wilgotność powietrza

każda pora roku

lato – gorące, suche, czasami występują przelotne opady deszczu i burze

zima – mroźna, sucha

Masa powietrza arktycznego (PA)

Morze Barentsa, Nowa Ziemia, Grenlandia, Spitsbergen

niewiele pary wodnej zawartej w powietrzu

zima, wiosna

zima – mroźna, słoneczna, czasami pochmurna i mglista

wiosna – ochłodzenie

Masa powietrza zwrotnikowego morskiego (PZm)

okolice Azorów, Morze Śródziemne

ciepło, bardzo duża wilgotność powietrza

sporadycznie, ale przez cały rok

lato – upały, burze

zima – gwałtowne roztopy, duże zachmurzenie, mgły

Masa powietrza zwrotnikowego kontynentalnego (PZk)

Półwysep Azja Mniejsza

bardzo wysoka temperatura powietrza i niska wilgotność

lato, jesień

lato – gorące, słoneczne

jesień – słoneczna pogoda podczas tzw. złotej polskiej jesieni

Polecenie 5

Korzystając z map i zdjęć satelitarnych znajdujących się w internetowych serwisach pogodowych (np. na www.mojapogoda.com albo www.pogodynka.pl), ustal, które masy powietrza kształtują u nas dzisiejszą pogodę. Wyjrzyj za okno i powiąż prognozy z serwisów z rzeczywistym stanem atmosfery. Które składniki pogody są dominujące i jaki jest ich związek z napływającymi masami powietrza?

Podsumowanie

  • Polska znajduje się w strefie klimatów umiarkowanych, w typie ciepłym przejściowym. Decyduje o tym nasze położenie w średnich szerokościach geograficznych oraz pomiędzy Oceanem Atlantyckim a zwartym lądem Eurazji.

  • Na pogodę w Polsce największy wpływ mają docierające do nas masy powietrza.

  • Ruch mas powietrza wynika z rozmieszczenia ośrodków barycznych; dla Polski największe znaczenie mają Wyż Azorski i Niż Islandzki.

  • Przemieszczające się masy powietrza wpływają na temperatury, opady, wiatry, burze, mgły i inne zjawiska pogodowe.

Praca domowa
Polecenie 6.1

Wydrukuj poniższą tabelę i uzupełnij puste komórki.

Wpływ poszczególnych czynników na klimat Polski

Czynniki wpływające na klimat Polski

Jak wpływają
na
temperatury powietrza?

Jak wpływają
na
opady atmosferyczne?

Twoja ocena wielkości wpływu
poszczególnych czynników
na nasz klimat (duży, średni, mały)

Masy powietrza arktycznego

   

Masy powietrza polarno‑morskiego

   

Masy powietrza polarno‑kontynentalnego

   

Masy powietrza zwrotnikowego

   

Szerokość geograficzna

   

Odległość od oceanu

   

Ukształtowanie terenu

   
załącznik z dokumentem do pobrania
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.

Dowiedz się więcej

Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (http://www.imgw.pl/)

Słowniczek

pogoda

stan atmosfery w danej chwili

klimat

przeciętne, powtarzające się corocznie stany atmosfery występujące na danym obszarze, określone na podstawie wieloletnich obserwacji i pomiarów składników pogody

masa powietrza

część atmosfery znajdująca się przy powierzchni Ziemi, posiadająca charakterystyczne cechy fizyczne, w szczególności wilgotność i temperaturę

ośrodek baryczny

część atmosfery przy powierzchni Ziemi o wyraźnie podwyższonym (wyż) lub obniżonym (niż) ciśnieniu atmosferycznym

izobara

linia na mapie łącząca punkty o tej samej wartości ciśnienia atmosferycznego

Zadania

Ćwiczenie 1
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 7
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 8
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.