Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
R1Qm6mPkHdGTJ1
Ilustracja przedstawia rozrzucone nuty. Tytuł lekcji: Czytam nuty solmizacją i nazwami literowymi.

Czytam nuty solmizacją i nazwami literowymi

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R5xok5z8ZIgTz
Scenariusz zajęć do pobrania.

II. Język i funkcje muzyki, myślenie muzyczne, kreacja i twórcze działania.

1. Uczeń zna, rozumie i wykorzystuje w praktyce:

1) podstawowe pojęcia i terminy muzyczne (pięciolinia, klucz, nuta, pauza, wartość rytmiczna, dźwięk, gama, akord, akompaniament) oraz zależności między nimi;

2. Uczeń odczytuje i zapisuje elementy notacji muzycznej:

1) nazywa dźwięki gamy, rozpoznaje ich położenie na pięciolinii.

Nauczysz się

odczytywać nuty gamy C‑dur w kluczu wiolinowym używając solmizacji i nazw literowych;

śpiewać piosenki: Hanny Januszewskiej pt. Klawiszowa piosenka, Śpiewanka Do‑Re‑Mi‑Fanka, Alfabet muzyczny;

dbać o właściwą emisję głosu podczas śpiewania piosenek;

wyjaśniać pojęcia: gama, tonacja, solmizacja, klucz, pięciolinia.

Pięciolinia i klucze muzyczne – przypomnienie wiadomości

RRZ0uXR3UIKHK1
Na ilustracji przedstawiono pięciolinię i sposób numeracji linii i pól na pięciolinii. Na ilustracji pięć poziomych równoległych, długich linii. Są one ponumerowane od 1 do 5 począwszy od dołu. Ponumerowane są też przestrzenie pomiędzy liniami czyli pola. Między pierwszą a drugą linią mamy pierwsze pole, między drugą a trzecią linią drugie pole, podobnie sprawa ma się z polami trzecim i czwartym. Pod pięciolinią umieszczono dwie krótkie równoległe do siebie i równoległe do pięciolinii kreski podpisane jako linie dodane dolne. Nad pięciolinią umieszczono podobne kreski i podpisano: linie dodane górne. Na ilustracji znajduje się punkt aktywny po naciśnięciu, którego wyświetla się informacja dodatkowa: Punkt 1: Pięciolinia - to przestrzeń, na której dokonuje się zapisu muzycznego za pomocą nut i pauz oraz innych oznaczeń muzycznych. Składa się z pięciu poziomych linii położonych równolegle jedna nad drugą. Linie w pięciolinii numerujemy od dołu.Poza liniami na pięciolinii znajdują się również pola pomiędzy nimi, również numerowane od dołu. Dodatkowo dozwolone jest dopisywanie tzw. linii dodanych górnych i dolnych.
Pięciolinia, online-skills, CC BY 3.0

Klucz muzycznyKlucz muzycznyKlucz muzyczny to symbol muzyczny, od którego rozpoczynamy zapis nutowy. Klucz to znak mówiący o sposobie odczytywania dźwięków na pięcioliniiPięcioliniapięciolinii.

Najpopularniejsze klucze

R1aQOx0mL2cba
Grafika przedstawiająca klucz wiolinowy. Klucz narysowany jest we właściwym miejscu na pięciolinii. Rozpoczyna się od drugiej linii. Składa się z następujących elementów: małe półkole między drugą a trzecią linią, większe półkole rozpoczynające się tam gdzie zakończyło się po prawej stronie małe półkole i kończące się dalej niż małe półkole, umieszczone między liniami pierwszą i drugą. Skośna linia biegnąca do środka klucza na linii czwartej, zawijas zawracający ku dołowi, prosta linia biegnąca w dół przez środek klucza. Na dole ozdobne zawinięcie klucza w lewą stronę. Na ilustracji znajdują się dwa punkty aktywne, pod którymi ukryte są informacje dodatkowe: Punkt 1: Klucz wiolinowy - wyznacza dźwięk g1. Punkt 2: Dźwięki wysokie zapisywane są w kluczu wiolinowym.
Klucz wiolinowy, wikimedia.org, domena publiczna
RHAZHxXH6HOIP
Grafika przedstawiająca klucz basowy. Klucz narysowany jest we właściwym miejscu na pięciolinii. Rozpoczyna się od czwartej linii. Jego kształt przypomina ucho rozpoczynające się kropką na czwartej linii a kończące się na drugiej linii. Częścią klucza są dwie kropki: jedna nad czwartą linią, druga pod czwartą linią. Na ilustracji znajdują się dwa punkty aktywne, pod którymi ukryte są informacje dodatkowe: Punkt 1: Klucz basowy - wyznacza dźwięk f. Punkt 2: Dźwięki niskie zapisywane są w kluczu basowym.
Klucz basowy, wikimedia.org, domena publiczna

Na przestrzeni wielu lat w muzyce pojawiły się różne rodzaje kluczy muzycznych, np.: altowy i tenorowy.

Gama – wprowadzenie pojęcia

RAPnOpcqTeD8F
Ćwiczenie 1
Odpowiedz na pytania: 1. Jakie znasz klucze muzyczne? 2. Położenie jakich dźwięków na pięciolinii określają te klucze?
RN6knWMkb056N1
Na ilustracji zapis nutowy gamy C-dur. Na jednej pięciolinii , po kluczu wiolinowym zapisano osiem dźwięków: C, D, E, F, G, A, H, C. Dźwięk c - położony jest na pierwszej linii dodanej dolnej, dźwięk d pod pierwszą linią, dźwięk e na pierwszej linii, dźwięk f na pierwszym polu, dźwięk g na drugiej linii, dźwięk a na drugim polu, dźwięk h na trzeciej linii, dźwięk c na trzecim polu. Na ilustracji znajduje się punkt aktywny po wybraniu, którego wyświetli się informacja dodatkowa: Punkt 1: Gama – następstwo dźwięków uporządkowanych wg stosunków interwałowych właściwych dla określonej skali w systemie dur-moll.
Gama, improvization.wordpress.com, CC BY 3.0

Przy definicji gamyGamagamy od razu nasuwa się nam skojarzenie z tonacjąTonacjatonacją. Istotnie, gama i tonacja mają dużo wspólnych cech. Ich podstawą jest szereg dźwięków, uporządkowanych według określonego wzoru, czyli stosunków interwałowychInterwałinterwałowych właściwych dla pewnej skali. Pierwszy stopień jest powtórzeniem ostatniego i ma znaczenie dźwięku zasadniczego. Jednak w gamie na pierwszy plan wysuwa się określony schemat. Jest to przede wszystkim układ interwałów w obrębie oktawyOktawaoktawy, który odzwierciedla strukturę skalSkalaskal. Gamę można zacząć od dowolnego dźwięku, zagrać w kierunku wznoszącym lub opadającym, wzorując się jednak na odpowiedniej skali.

Alfabet muzyczny – nazwy literowe na przykładzie gamy C‑dur

To zestaw liter alfabetu łacińskiego, którymi oznacza się w obrębie oktawy dźwięki skali diatonicznej. W przypadku gamy C‑dur są to następujące dźwięki: c, d, e, f, g, a, h.

systemie dur‑mollSystem dur‑mollsystemie dur‑moll dźwięki podzielone są na oktawy (subkontra, kontra, wielka, mała, razkreślna, dwukreślna, trzykreślna, itd.). Aby odróżnić od siebie dźwięki zapisane w określonych oktawach stosuje się specjalny zapis. Dla przykładu: dźwięki zapisane w oktawie razkreślnej zapisujemy małymi literami z arabską jedynką w górnym indeksie, analogicznie, dźwięki w oktawie dwukreślnej – małymi literami z arabską dwójką w górnych indeksie.

Przyjrzyj się ilustracji, która przedstawia podział klawiatury fortepianu na oktawy.

R7tvBPn7JrGtU1
Na ilustracji przedstawiona jest klawiatura instrumentu klawiszowego. Podzielona jest na 7 oktaw. Każda oktawa składa się z 7 białych klawiszy c,d,e,f,g,a,h. Pomiędzy klawiszami białymi znajdują się klawisze czarne: pomiędzy c i d, d i e, f i g, g i a, a i h. Pomiędzy e i f oraz h i c nie ma czarnych klawiszy. Ten schemat powtarza się w całości 7 razy czyli na klawiaturze jest 7 pełnych oktaw.. Na ilustracji punktami aktywnymi oznaczone są kolejne oktawy. Począwszy od lewej strony są to oktawy: subkonta (z której na klawiaturze są tylko dwa dźwięki A i H), subkontra, kontra, wielka, mała, razkreślna, dwukreślna, trzykreślna, czterokreślna i pięciokreślna (z której jest tylko jeden dźwięk c5).
Klawiatura fortepianu z podziałem na oktawy, online-skills, CC BY 3.0
R168oF8yGwF4l1
Zapis nutowy gamy C-dur. Na jednej pięciolinii, po kluczu wiolinowym, zapisane jest osiem dźwięków. Dźwięki są podpisane c1 d1 e1 f1 g1 a1 h1 c2. Między e1 i f1 oraz h1 i c2 umieszczono oznaczenie półtonów. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się informacja dodatkowa: Punkt 1: System dur-moll system organizacji materiału dźwiękowego panujący w muzyce europejskiej od ok. poł. XVII wieku do początku XX wieku; nazwa pochodzi od dwóch odmian, w jakich występują tworzone w nim konstrukcje dźwiękowe, tzw. trybów – durowego i molowego lub inaczej – majorowego i minorowego.
Zapis półtonu na gamie C-dur, powsciagliwy-blog-muzyczny.blogspot.com, CC BY 3.0
R1SQMjrBFbxu11
Ćwiczenie 2
Dobierz nazwę dźwięku do opisu jego położenia na pięciolinii w kluczu wiolinowym. A. dźwięk położony na drugiej linii Możliwe odpowiedzi: 1. g, 2, c, 3. h, 4. d. B. Dźwięk położony na trzeciej linii. Możliwe odpowiedzi: 1. g, 2, c, 3. h, 4. d. C. Dźwięk położony pod pierwszą linią Możliwe odpowiedzi: 1. g, 2, c, 3. h, 4. d. D. Dźwięk położony na pierwszej linii dodanej dolnej Możliwe odpowiedzi: 1. g, 2, c, 3. h, 4. d.

Nazwy literowe – utrwalenie

Wysłuchaj piosenki Hanny Januszewskiej Klawiszowa piosenka. Przy ponownym odtworzeniu zaśpiewaj razem z nagraniem, aby utrwalić nazwy literowe poszczególnych dźwięków gamy C‑dur.

R9HduvhD7178J
Nagranie wesołej piosenki, pomagającej utrwalić nazwy literowe dźwięków. Piosenkę wykonuje kobieta z towarzyszeniem fortepianu. Nagraniu towarzyszy wyświetlający się tekst utworu: 1. Wstąpże, mucho na klawisz. Może zagrać potrafisz? Najpierw w górę, potem w dół. Podziel śpiewkę pół na pół. 2. Idzie mucha i tak gra: c,d,e,f,g,a,h. Doszła do h, wracać chce: h,a,g,f,e,d,c. 3. A za muchą skacze pchła c,d,e,f,g,a,h. Mucha każe wracać pchle h,a,g,f,e,d,c. 4. Po co się ta mała pcha: c,d,e,f,g,a,h. Wracaj na dół, bo cię pchnę! h,a,g,f,e,d,c.
Hanna Januszewska „Klawiszowa piosenka”, wyk. muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy, CC BY 3.0
R19b9nMpbM3xy1
Ćwiczenie 3
Opisz położenie na pięciolinii kolejnych dźwięków gamy C-dur.

Alfabet muzyczny – nazwy solmizacyjne

Alternatywą dla nazw literowych są nazwy solmizacyjne.

Solmizacja - to system głosek stosowanych w nauce śpiewu, ułatwiający odczytanie zapisu nutowego danej melodii. Solmizacja została wprowadzona przez Guido z Arezzo w XI wieku (później niż nazwy literowe), który wprowadził skalę sześciostopniową oznaczając poszczególne jej stopnie pierwszymi zgłoskami kolejnych wersów hymnu na cześć św. Jana: Ut queant laxis, Resonare fibris. Mira gestorum, Famuli tuorum. Solve polluti La bii reatum Sancte Ioannes. W XVI wieku Anzelm z Flandrii połączył pierwsze litery ostatnich wyrazów, co utworzyło SI. Z kolei DO zastąpiło UT w XVII wieku. Powstało ono z pierwszej sylaby nazwiska Giovanniego Battisty Doniego, który tej zmiany dokonał. Zmiana ta wynikała z faktu, że przy nauce śpiewu łatwiej jest wykonywać sylabę otwartą (zakończoną samogłoską) niż sylabę zamkniętą (zakończoną spółgłoską).

R11Y8MLkAj7Yo
Janusz Bogacki, Jan Siwek, zapis nutowy utworu „Śpiewanka Do-Re-Mi-Fanka”, online-skills, CC BY 3.0
RqJfoLy66oWYv
R1OrXHGr99fBx
Ćwiczenie 4
Podaj nazwy solmizacyjne kolejnych dźwięków gamy.

Wysłuchaj piosenki Śpiewanka Do‑Re‑Mi‑Fanka. Przy kolejnym odtworzeniu nagrania utrwal nazwy solmizacyjne.
DO, RE, MI, FA, SOL, LA, SI, DO

Rgjue95ACQ0jF1
Ćwiczenie 5
Przyporządkuj nazwy solmizacyjne do nazw literowych tych samych dźwięków. 1. mi Nazwy literowe do wyboru f, e, a, d. 2. re Nazwy literowe do wyboru f, e, a, d. 3. la Nazwy literowe do wyboru f, e, a, d. 4. fa Nazwy literowe do wyboru f, e, a, d.

Wysłuchaj piosenki Alfabet muzyczny i zaśpiewaj razem z nagraniem – utrwalaj czytanie nut solmizacją i literowo na przykładzie gamy C‑dur.

RmiKmJJPzVtVZ

DO – jak śliczny domek z kart,
RE – jak rechot w stawie żab,
MI – jak migdał albo miś,
FA – jesteście fajni dziś,
SOL – jak solone paluszki,
LA – jak lala do poduszki,
SI – sikorek choćby sto
i wracamy już do DO.
C – jak cegła w domu twym,
D – jak dekolt jednej z dam,
E - jak ekran w każdym z kin,
F - jak efektowny film,
G - jak Giewont, góra w Tatrach,
A - anatomiczny atlas,
H - jak hamak pośród drzew
I kończymy śpiew na C.

RFi4vcOUQfRKM
Ćwiczenie 6
Odpowiedz na pytanie: Gdzie na pięciolinii znajduje się dźwięk g?
RVSOZnTtDWP321
Ćwiczenie 7
Odpowiedz na pytania: 1. Gdzie na pięciolinii znajduje się dźwięk h? 2. Gdzie na pięciolinii znajduje się dźwięk f? 3. Gdzie na pięciolinii znajduje się dźwięk d?
R1V9YA5r9gwkm1
Ćwiczenie 8
Odpowiedz na pytania: 1. Gdzie na pięciolinii znajduje się dźwięk h? 2. Jaka jest nazwa solmizacyjna dźwięku h? 3. Gdzie na pięciolinii położony jest dźwięk e? 4. Jaka jest nazwa solmizacyjna dźwięku e?

Słownik pojęć

Gama
Gama

następstwo dźwięków uporządkowanych. wg stosunków interwałowych właściwych dla określonej skali w systemie dur‑moll.

Interwał
Interwał

różnica wysokości między dwoma dźwiękami współbrzmiącymi lub następującymi po sobie

Klucz muzyczny
Klucz muzyczny

symbol muzyczny, od którego rozpoczynamy zapis nutowy; klucz to znak mówiący o sposobie odczytywania dźwięków na pięciolinii; najpopularniejsze klucze to: klucz wiolinowy (wyznaczający dźwięk g1) i basowy (wyznaczający dźwięk f); na przestrzeni lat w muzyce pojawiły się różne rodzaje kluczy muzycznych, np.: altowy i tenorowy.

Oktawa
Oktawa

interwał muzyczny, odległość ośmiu dźwięków.

Pięciolinia
Pięciolinia

zespół 5 równoległych poziomych linii, liczonych od najniższej, na których lub między którymi są stawiane znaki notacji muzycznej (nuty, pauzy);

Skala
Skala

układ dźwięków uszeregowanych według wysokości, o ustalonych odległościach między poszczególnymi stopniami

Solmizacja
Solmizacja

posługiwanie się sylabowymi nazwami dźwięków podczas śpiewu; twórcą solmizacji był Guido d’Arezzo, który z hymnu na cześć św. Jana wybrał początkowe sylaby (ut, re, mi, fa, sol, la). W późniejszym czasie dodano sylabę si, a ut zastąpiono sylabą do.

System dur‑moll
System dur‑moll

system organizacji materiału dźwiękowego panujący w muzyce europejskiej od ok. poł. XVII wieku do początku XX wieku; nazwa pochodzi od dwóch odmian, w jakich występują tworzone w nim konstrukcje dźwiękowe, tzw. trybów – durowego i molowego lub inaczej – majorowego i minorowego.

Tonacja
Tonacja

cecha utworu, określająca lokalizację toniki i rodzaj tonalności (dur, moll)

Słownik pojęć został opracowany na podstawie:

encyklopedia.pwn.pl

kursnamuzyke.pl

muzykotekaszkolna.pl

Biblioteka muzyczna

Bibliografia

red. Andrzej Chodkowski, Encyklopedia muzyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995

Franciszek Wesołowski, Zasady muzyki, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1986