Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
R1KsFaIVPrGvB1
Pocztówka prezentująca Senatora ze spektaklu „Dziady” Adama Mickiewicza w inscenizacji Stanisława Wyspiańskiego Pocztówka prezentująca Senatora ze spektaklu „Dziady” Adama Mickiewicza w inscenizacji Stanisława Wyspiańskiego Źródło: polona.pl, domena publiczna.
Pocztówka prezentująca Senatora ze spektaklu „Dziady” Adama Mickiewicza w inscenizacji Stanisława Wyspiańskiego
polona.pl, domena publiczna

W utworach literackich niejednokrotnie odzwierciedlono wydarzenia historyczne. W III cz. Dziadów można wskazać fakty znaczące w biografii Adama Mickiewicza i jego przyjaciół z czasów studenckich. Przyjrzymy się teraz rzeczywistości przedstawionej w dramacie i zastanowimy się, w jaki sposób historia tworzy osobowość bohatera Polaków.

Już wiesz

Sprawdź w Słowniku wyrazów obcych termin dokument i spróbuj sformułować definicję dokumentaryzmu.

j0000007XSB2v23_0000000I
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Dziady jako dokument narodowy

Ćwiczenie 1
R1CtxYhinK88m1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
R1VG0qAiEOHHp1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R1NBNh82avoTj1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R18oE4myT5jfp1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
RKzKzHAjYSOHi1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6
RZQsimNzGji6b1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 7
R1Vsy3TnZhRiu1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 8
RHziciEpOl6Dp1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 9
R19mHWOnUwhLk1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 10
R1AeyIADlqTpQ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 11
RptWdnmjNT0yJ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W III cz. Dziadów można wyznaczyć wyraźną warstwę dokumentalną. Utwór został opublikowany po klęsce powstania listopadowego. Papież Grzegorz XVI ogłosił wówczas encyklikę, w której uznał ruch powstańczy za dzieło „wichrzycieli”, a dyplomacja rosyjska w całej Europie przekonywała o konieczności potępienia dążeń niepodległościowych Polaków. Dramat, zadedykowany „narodowej sprawy męczennikom”, nawiązywał do znanych faktów historycznych, a sceny realistyczne i fantastyczne wzajemnie się uzupełniają. Do konkretnych wydarzeń historycznych nawiązują: sceny więzienne (I–III), Salon warszawski (VII), Pan Senator (VIII), Ustęp.

Ważne!

Przedmowie do dramatu Adam Mickiewicz napisał: „Dzieje męczeńskiej Polski obejmują wiele pokoleń i niezliczone mnóstwo ofiar; krwawe sceny toczą się po wszystkich stronach ziemi naszej i po obcych krajach. – Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania podniesionego przez Imperatora Aleksandra […]. Kto zna dobrze ówczesne wypadki, da świadectwo autorowi, że sceny historyczne i charaktery osób działających skreślił sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając”.

Ćwiczenie 12
RdrDi31FHquHh1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 13
R76TYdgyICGrZ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 14
ReV8PVGyXwwHm1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W polityce europejskiej dyplomacja carska starała się skompromitować polskie dążenia do niepodległości i udowodnić, że to Polacy złamali przysięgę złożoną prawowitemu władcyj0000007XSB2v23_000tp001prawowitemu władcy, w związku z tym powstanie było równoznaczne ze zdradą stanu, a represje wobec niepokornych poddanych – uzasadnioną karą. Dlatego Adamowi Mickiewiczowi zależało na prezentacji materiału historycznego (który mógł być poddany weryfikacji), by uświadomić odbiorcom, że powstanie było aktem rozpaczy wobec terroru bezwzględnie stosowanego nawet wobec młodzieży i dzieci. Sceny dokumentarne w dramacie powstały na podstawie relacji świadków tych wydarzeń.

Ćwiczenie 15

Porównaj przywołane relacje dokumentalne i fragmenty dramatu Mickiewicza.

Ze wspomnień Ignacego Domeyki:

Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798–1824Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka
Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798---1824

Pamiętam jak nas bolało, kiedyśmy się dowiedzieli o wywożeniu studentów; spędziliśmy tę noc jakby oniemieli, smutnie nie uważając na żarty Frejenda i pocieszne uwagi Jagiełły.

j0000007XSB2v23_00000_BIB_001Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798–1824, Warszawa 1957, s. 456.

Z raportu Nowosilcowa do wielkiego księcia Konstantego:

Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798–1824Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka
Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798---1824

Wysłanie więźniów odbyło się w zupełnym porządku i bez zakłócenia spokoju. Przestępcy podczas wywożenia, a nawet w czasie okuwania w kajdany nie okazywali najmniejszej skruchy.

j0000007XSB2v23_00000_BIB_001Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798–1824, Warszawa 1957, s. 456.

Z listu Józefa Twardowskiegoj0000007XSB2v23_000tp002Józefa Twardowskiego do Adama Czartoryskiegoj0000007XSB2v23_000tp003Adama Czartoryskiego:

Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798–1824Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka
Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798---1824

Policmajster w piśmie urzędowym do komendanta placu […] wymienił, iż z rozkazu zwierzchności, uczniowie nie wieczorem, ale w dzień, po południu mają być wywiezieni. Powrózki umyślnie oddalono od odwachu o kroków półtorasta, aby okuci nie przywykli jeszcze do nowych i nie ociąganych kajdan, wlekli się do nich powoli i z trudem. Przechodzili koło licznie zebranego ludu, który płakał rzewnymi łzami, ale oburzenia żadnego nikt nie okazał. Panowało wszędzie głuche milczenie, przerywane płaczem i łkaniem.

j0000007XSB2v23_00000_BIB_001Maria Dernałowicz, Ksenia Kostenicz, Zofia Makowiecka, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798–1824, Warszawa 1957, s. 456.

Z dramatu Adama Mickiewicza:

Dziady. Część trzeciaAdam Mickiewicz
Adam Mickiewicz Dziady. Część trzecia

Lud otoczył więzienie nieruchomym wałem;
Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obrzędy,
Wojsko z bronią, z bębnami, stało we dwa rzędy;
W pośrodku nich kibitki. – Patrzę, z placu sadzi Policmajster na koniu; z miny zgadłbyś łatwo,
Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi:
Tryumf Cara północy, zwycięzcy – nad dziatwą […].

(Scena I, w. 157–203)

Dziady. Część trzecia

R11jxFjebdNmU
Artur Grottger, Pochód na Sybir, 1867
Artur Grottger, 1867, Muzeum Narodowe w Poznaniu, licencja: CC 0[online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:GrottgerArtur.PochodNaSybir.1867.jpg?uselang=pl [dostęp 18.10.2015 r.]
Dziady. Część trzeciaAdam Mickiewicz
Adam Mickiewicz Dziady. Część trzecia

Biedne chłopcy! – najmłodszy, dziesięć lat, nieboże,
Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może;
I pokazywał nogę, skrwawioną i nagą.

(Scena II, w. 208–210)

Dziady. Część trzecia

Dziady. Część trzeciaAdam Mickiewicz
Adam Mickiewicz Dziady. Część trzecia

Wywiedli Janczewskiego – poznałem, oszpetniał,
Sczerniał, schudł, ale jakoś dziwnie wyszlachetniał
Ten przed rokiem swawolny, ładny chłopczyk mały
Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały
Ów Cesarz! – okiem dumnym, suchym i pogodnym.

(Scena I, w. 214–218)

Dziady. Część trzecia

Dziady. Część trzeciaAdam Mickiewicz
Adam Mickiewicz Dziady. Część trzecia

Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie,
Po wojsku – wszystkie twarze pobladły jak trupie;
A w takim tłumie taka była cichość głucha,
Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha.
Dziwna rzecz! Wszyscy czuli, jak nieludzka kara:
Lud, wojsko czuje – milczy – tak boją się cara.

(Scena I, w. 249–254)

Dziady. Część trzecia

Ćwiczenie 16.1

Wyjaśnij, czy Adam Mickiewicz był wierny faktom historycznym. Wskaż przykłady.

Ćwiczenie 16.2

Czy wiarygodność opisanych wydarzeń jest najważniejszym celem autora? Sformułuj argumenty.

Ćwiczenie 16.3

Powiedz, czy historyzm współtworzy metaforyczną wymowę dramatu. Wypowiedź uzasadnij.

Ćwiczenie 16.4

Objaśnij sposób, w jaki Adam Mickiewicz wartościuje prezentowane zdarzenia.

Ćwiczenie 16.5

Wskaż inny utwór Adama Mickiewicza, w którym występuje podobny sposób wartościowania dobra i zła, heroizmu i tchórzostwa, odwagi i konformizmu, młodości i konserwatyzmu. Przeprowadź analizę porównawczą.

Oprócz wydarzeń politycznych poeta dał wyraz dyskusji literackiej toczącej się w salonach intelektualnych stolicy. Po procesie filomatów w Wilnie życie intelektualne popadło w stagnację. Mickiewicz został wówczas zesłany w głąb Rosji. Od 1824 roku znaczącym ośrodkiem życia umysłowego stała się Warszawa, gdzie zaczęli się gromadzić pisarze z różnych stron kraju. Do wybuchu powstania listopadowego w dokonaniach polskich romantyków dominowała tendencja naśladowcza wobec wzorców europejskich. W znanym artykule O krytykach i recenzentach warszawskich Adam Mickiewicz ostro wystąpił przeciwko zaściankowości i ksenofobii warszawskich salonów, zamkniętych na nowatorstwa artystyczne. Słowami Literata IV (uosabiającego Kazimierza Brodzińskiegoj0000007XSB2v23_000tp004Kazimierza Brodzińskiego) nawiązywał do sielankowo‑idyllicznych upodobań literackich starszego pokolenia:

Dziady. Część trzeciaAdam Mickiewicz
Adam Mickiewicz Dziady. Część trzecia

Nasz naród się prostotą, gościnnością chlubi,
Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi;
Śpiewać, na przykład, wiejskich chłopców zalecanki,
Trzody, cienie – Sławianie, my lubim sielanki.

(Scena VII, w. 205–207)

Dziady. Część trzecia

Ćwiczenie 17.1

Zinterpretuj powyższy fragment.

Ćwiczenie 17.2

Wyjaśnij, jakie znaczenie dla tej wypowiedzi ma fakt, że Brodziński tworzył w konwencji sielankowej.

Ćwiczenie 17.3

Wymień cechy gatunkowe sielanki.

Wypowiedź Literata IV brzmi ironicznie. Mickiewicz w polemice z Brodzińskim zaakceptował mit „dobrego Słowianina”, czyli predestynowanego do roli rewelatoraj0000007XSB2v23_000tp005rewelatora słowa Bożego. Dlatego poeta posługiwał się nazwą plemienną Słowian – nigdy Sławian. Uznawał w Słowianach „lud Słowa” afirmujący objawienie.

Czytelnicy, przyjaciele i krytycy Mickiewicza (Antoni Edward Odyniecj0000007XSB2v23_000tp006Antoni Edward Odyniec, Józef Bohdan Zaleskij0000007XSB2v23_000tp007Józef Bohdan Zaleski, Klementyna z Tańskich Hoffmanowaj0000007XSB2v23_000tp008Klementyna z Tańskich Hoffmanowa, George Sandj0000007XSB2v23_000tp009George Sand) postrzegali w III cz. Dziadów arcydzieło o ogromnym znaczeniu dla rozwoju literatury europejskiej. Doceniano w nim siłę wyrazu poetyckiego, sugestywność świata przedstawionego, bogactwo napięć dramatycznych, tajemniczość bohatera, symbolizm, rozbudowaną warstwę filozoficzną, wreszcie — aluzyjność do aktualnej sytuacji politycznej. Obraz historii w Dziadach został tak skonstruowany, by wyeksponować sytuację Polski, zarówno podczas wileńskiego procesu filomatów w 1823 roku, jak i po klęsce powstania listopadowego. Mickiewicz chciał przedstawić mechanizm działania terroru i represje wobec niewinnego narodu oraz niezłomność wobec przemocy, despotyzmu władzy, niemoralnych postaw lojalizmu. Surową krytykę despotyzmu caratu zawiera też wiersz Do przyjaciół Moskali. Był on dedykowany dekabrystom (Kondratijowi Rylejewowi, Aleksandrowi Bestużewowi) skazanym na śmierć, których poeta osobiście poznał podczas przymusowego pobytu w Rosji. Wyraźna w tym utworze jest polemika z Aleksandrem Puszkinem, lojalnym wobec cara.

j0000007XSB2v23_000tp001
j0000007XSB2v23_000tp002
j0000007XSB2v23_000tp003
j0000007XSB2v23_000tp004
j0000007XSB2v23_000tp005
j0000007XSB2v23_000tp006
j0000007XSB2v23_000tp007
j0000007XSB2v23_000tp008
j0000007XSB2v23_000tp009
j0000007XSB2v23_0000004H
JPOL_E3_E4_Konteksty

Konteksty

Szkic o dramacie fantastycznymGeorge Sand
George Sand Szkic o dramacie fantastycznym

Faust jest za bardzo związany z rzeczywistością. Manfred, być może, za bardzo pogrążony jest w marzeniach. Założenie Mickiewicza wydaje mi się najlepsze. Nie miesza on formy z ideą, jak to uczynił Goethe w Fauście. Ani też nie oddziela formy od idei, jak Byron w Manfredzie. Samo realne życie stwarza obraz mocny, przejmujący, groźny, a jego ośrodek stanowi idea. Świat fantastyczny nie znajduje się gdzieś na zewnątrz, ani wyżej, ani niżej, leży on u podstaw wszystkiego, wszystko wprawia w ruch, jest duszą całej rzeczywistości, jest obecny we wszystkich wydarzeniach. Każda postać, każda grupa nosi go w sobie i objawia na swój sposób. Całe piekło się rozpętało, lecz wojska niebieskie są tam również i podczas gdy demony triumfują w sferze materialnej, zostają zwyciężone w sferze ducha. Potęga doczesna – to ukazy cara knutodzierżawcy, tortury, katowska przemoc, wygnanie, kajdany, narzędzia męki. Potęga anielska – to królestwo ducha, dusze bohaterskie, pobożne uniesienia, święty gniew, sny prorocze, boska ekstaza ofiar. Lecz ta nagroda niebieska wydarta została męczeństwem i właśnie sceny męczeństwa każe nam oglądać posępne malarstwo Mickiewicza. A są to takie obrazy, których ani Byron, ani Goethe, ani Dante nie mogliby namalować […]. Od czasu żalów i złorzeczeń proroków Syjonu żaden głos nie podniósł się z taką mocą, by opiewać wydarzenie tak wielkie, jak upadek narodu”.

j0000007XSB2v23_00000_BIB_003George Sand, Szkic o dramacie fantastycznym, [w:] , Eseje, tłum. Maria Dramińska-Juczowa, Stanisława Kozuchowska, Warszawa 1958.
Ćwiczenie 18

Przeczytaj fragment szkicu George Sand i wynotuj, które fragmenty realistycznego obrazu zawartego w Dziadach zarejestrowała pisarka. Zestaw je z odpowiednimi cytatami z III części Dziadów.

j0000007XSB2v23_0000004U
JPOL_E3_E4_Preteksty

Preteksty

Dramat Adama Mickiewicza odegrał symboliczną rolę również w polskich dziejach najnowszych. Inscenizacja Mickiewiczowskich Dziadów w 1967 roku w reżyserii Kazimierza Dejmka stała się pretekstem prowokacji politycznej wymierzonej w inteligencję. Emocjonalne reakcje widzów podczas spektaklu spowodowały publiczne wystąpienie warszawskich studentów, którzy w styczniu 1968 roku po zakończeniu przedstawienia manifestacyjnie złożyli kwiaty pod pomnikiem Mickiewicza. Kilkadziesiąt osób zostało wówczas aresztowanych. Zakazano także dalszego wystawiania spektaklu. Konsekwencją tego wydarzenia był zjazd literatów (zorganizowany 29 lutego 1968 roku), podczas którego przyjęto protest przeciwko polityce kulturalnej PZPR. Zajścia te wywołały lawinę wydarzeń, które w historii określane są jako wydarzenia marcowe 1968 roku.

RCK6ZRzv0uRjM
Gustaw Holoubek jako Konrad w Dziadach w reżyserii Kazimierza Dejmka, 1968
Archiwum Kancelarii Prezydenta RP, domena publiczna
Ćwiczenie 19.1

Zastanów się, które fragmenty III cz. Dziadów są do dziś aktualne w kontekście wielkiej metafory politycznej.

Ćwiczenie 19.2

Poszukaj w źródłach i opracowaniach historycznych dodatkowych informacji o wydarzeniach z marca 1968 roku.

j0000007XSB2v23_0000005D
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 20.1

Sformułuj pisemnie odpowiedź na pytanie, jaką cechę narodową krytykuje Wysocki w scenie Salonu warszawskiego. Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że jego słowa zawierają krytykę bierności i lojalizmu, a poza tym stanowią syntetyczną definicję charakteru narodowego Polaków?

Nasz naród jak lawa
Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,
Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi.
(Scena VII, w. 227–230)

Ćwiczenie 21

Napisz rozprawkę na temat: „III cz. Dziadów jako źródło historyczne. Ile prawdy o współczesnych sobie wydarzeniach zawarł w swoim dziele Adam Mickiewicz?” Twoja praca powinna zawierać co najmniej 250 słów.

Rz4J3eHSXcptV1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.