Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał Wydrukuj
R1WLMypYC8tg111
Okładka Źródło: domena publiczna.
domena publiczna

Retoryka (oratorstwo, krasomówstwo, sztuka wymowy) na ogół jest utożsamiana z pięknym, ozdobnym mówieniem. Należy ją jednak rozumieć szerzej – jako umiejętność poprawnego, logicznego i skutecznego komunikowania się. Ważne jest zatem nie to, by mówić dużo i pięknie, ale przede wszystkim, by wypowiedź była zrozumiała, zwięzła, bogata w treść i przekonująca. Choć zasady retoryczne sformułowano w antyku, to większość z nich wykorzystywana jest również współcześnie: w szkole, w codziennych rozmowach, w publicystyce, polityce, duszpasterstwie, handlu czy marketingu.

Już wiesz

Zapoznaj się z krótkimi, błyskotliwymi wypowiedziami na temat przemawiania, których autorem jest Winston Churchillj0000007Y5B2v23_000tp001Winston Churchill.

1) Niektórzy mówcy, zanim staną na mównicy, nie wiedzą, co mają mówić, kiedy już mówią, to nie wiedzą, o czym, a kiedy skończyli, nie wiedzą w istocie, co powiedzieli.

2) Na przygotowanie dziesięciominutowego przemówienia potrzebuję dwóch godzin, ale na dwugodzinne przemówienie – dziesięciominutowe przygotowanie jest w zupełności wystarczające.

3) Dobre wystąpienie powinno wyczerpać temat, nie słuchaczy.

j0000007Y5B2v23_000tp001
j0000007Y5B2v23_0000000R

O sztuce słowa

Początki retoryki przypadają na czasy starożytne (tu warto wymienić takich teoretyków, jak Grecy – Arystotelesj0000007Y5B2v23_000tp002ArystotelesGorgiaszj0000007Y5B2v23_000tp003Gorgiasz, lub Rzymianie – Kwintylianj0000007Y5B2v23_000tp004KwintylianCyceronj0000007Y5B2v23_000tp005Cyceron). W Polsce retoryka narodziła się w średniowieczu, jej rozkwit przypada jednak na czasy renesansu i jest łączony z powstaniem instytucji parlamentarnych. Retoryka I Rzeczypospolitej związana była nie tylko z działalnością polityczną, lecz także kaznodziejską. Do najsłynniejszych polskich mówców można zaliczyć Stanisława Orzechowskiegoj0000007Y5B2v23_000tp006Stanisława Orzechowskiego, Piotra Skargęj0000007Y5B2v23_000tp007Piotra Skargę, Fabiana Birkowskiegoj0000007Y5B2v23_000tp008Fabiana BirkowskiegoKazimierza Nestora Sapiehęj0000007Y5B2v23_000tp009Kazimierza Nestora Sapiehę. Wielkim popularyzatorem retoryki był Stanisław Konarskij0000007Y5B2v23_000tp00AStanisław Konarski – działacz oświecenia. Z talentu oratorskiego słyną również przedstawiciele XIX, XX i XXI wieku, np. Joachim Lelewelj0000007Y5B2v23_000tp00BJoachim Lelewel, Józef Piłsudskij0000007Y5B2v23_000tp00CJózef PiłsudskiJan Paweł IIj0000007Y5B2v23_000tp00DJan Paweł II.

Ćwiczenie 1.1

Przeczytaj sentencje, których tematem jest mówienie, milczenie i słuchanie. Wybierz trzy, które uważasz za najbardziej trafne, i wyjaśnij, jak je rozumiesz.

  • Miarą mowy nie jest ten, który mówi, lecz ten, który słucha. (Platon)

  • Bardzo trudno jest mówić dużo i nie powiedzieć za dużo. (Ludwik XIV)

  • Mówić – to mało, trzeba mówić do rzeczy. (William Shakespeare)

  • Mówić trzeba prosto, a myśleć w sposób skomplikowany. (Josef Franz Strauss)

  • Im mniej ludzie myślą, tym więcej mówią. (Monteskiusz)

  • Mówić, nie myśląc – to strzelać, nie celując. (Miguel de Cervantes)

  • Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates)

  • Nie mówi się nigdy za długo, gdy się mówi to, co powiedzieć trzeba. (Eugѐne Delacroix)

  • Błogosławiony ten, co nie mając nic do powiedzenia, nie obleka tego faktu w słowa. (Julian Tuwim)

  • Mówienie prawdy jest bolesne. Lecz być zmuszonym do kłamstwa jest czymś o wiele gorszym. (Oscar Wilde)

uzupełnij treść
Ćwiczenie 1.2
RNKS7DUeaS17I1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 1.3

Ułóżcie kodeks dobrego mówcy, składający się z minimum siedmiu zasad. Pomocne mogą być sentencje z zadania 1.1 oraz dotychczas zdobyte przez was wiedza i doświadczenie. Wyniki swojej pracy możecie porównać z zasadami zaproponowanymi w książce Polszczyzna na co dzień, red. Mirosław Bańko, Warszawa 2006, s. 179–180.

uzupełnij treść
j0000007Y5B2v23_000tp002
j0000007Y5B2v23_000tp003
j0000007Y5B2v23_000tp004
j0000007Y5B2v23_000tp005
j0000007Y5B2v23_000tp006
j0000007Y5B2v23_000tp007
j0000007Y5B2v23_000tp008
j0000007Y5B2v23_000tp009
j0000007Y5B2v23_000tp00A
j0000007Y5B2v23_000tp00B
j0000007Y5B2v23_000tp00C
j0000007Y5B2v23_000tp00D
j0000007Y5B2v23_000EX001

Rodzaje retoryczne

Ze względu na cel wystąpienia możemy wyróżnić poniższe rodzaje retoryczne:

RFGyS40rQMF461
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

Mowy, czyli dłuższe wypowiedzi na określony temat, nazywane są też przemówieniami, wystąpieniami (wystąpieniami publicznymi) lub oracjami. Mówcy nie zawsze przyświeca ten sam zamiar komunikacyjny. W związku z tym – ze względu na cel – wyróżniamy następujące rodzaje wystąpień:

  • informacyjne, które polegają na przekazaniu w sposób uporządkowany pewnych faktów i na ich zinterpretowaniu;

  • okolicznościowe, których zadaniem jest uświetnienie uroczystości, oddziaływanie na uczucia odbiorców;

  • perswazyjne, których celem jest pobudzenie odbiorców do działania lub do ukształtowania poglądów na określony temat.

1
Ćwiczenie 2.1

Ćwiczenie 2.2
R1SdA1E6IyXCZ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2.3

Zgromadź jak najwięcej wyrażeń, których możesz użyć:

  • wygłaszając toast na przyjęciu z okazji 60. urodzin twojej babci,

  • wygłaszając przemówienie otwierające bal maturalny,

  • zachęcając do skorzystania z jakiejś oferty.

Ćwiczenie 2.4

Zgromadź cytaty i sentencje przydatne podczas:

  • wygłaszania – w imieniu wszystkich uczniów – przemówienia na zakończenie roku szkolnego,

  • wygłaszania krótkiej mowy na przyjęciu zorganizowanym z okazji pierwszych urodzin twojego chrześniaka lub twojej chrześnicy.

j0000007Y5B2v23_0000004A

Jak należy przemawiać

Elementy kompozycji mowy, czyli stałe elementy treści, to:

  • wstęp (zwany też wprowadzeniem lub exordium),

  • rozwinięcie, na które mogą składać się: opowiadanie, argumentacja i odparcie zarzutów,

  • zakończenie (podsumowanie).

RY0u276aMw8Og1
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 4.0
Ćwiczenie 3

W pięciu dowolnych mowach pochodzących ze zbioru Wielkie mowy historii, t. 1–4, wybór i opracowanie T. Zawadzki, redakcja M. Gumkowski, Warszawa 2006, wyodrębnij i nazwij poszczególne części wystąpienia.

Charakter każdej części kompozycji mowy zależy od wielu czynników – tematu wystąpienia, celu mówcy, jego wiedzy i umiejętności. Najważniejszym czynnikiem jest jednak rodzaj publiczności, czyli słuchaczy – np. ich liczba, wiek, pochodzenie społeczne i wykształcenie. Mówca powinien liczyć się z tym, że zachowanie odbiorców wpływa na jego wystąpienie. Powinien więc obserwować reakcje audytorium i uwzględniać je w trakcie wygłaszania swojej mowy. Gdy zaobserwuje znudzenie lub zniecierpliwienie, może dążyć do skupienia uwagi publiczności. Służą temu następujące zabiegi:

  1. posłużenie się anegdotą lub elementami humorystycznymi, wprowadzenie wątków sensacyjnych, uświadomienie słuchaczom ważności omawianych problemów – wszystkie łączą się z treścią wystąpienia;

  2. zmiana intonacji, zwiększenie dynamiki wypowiedzi, zawieszenie głosu lub zmniejszenie dystansu dzielącego mówcę od słuchaczy – które łączą się z formą wypowiedzi.

Ćwiczenie 4.1

Oto lista gości zaproszonych na inaugurację roku szkolnego: miejscowy burmistrz, poseł na Sejm RP, przedstawiciel kuratorium oświaty, pracownik biblioteki miejskiej, dyrektor gminnego ośrodka kultury, radny, radna, komendant miejscowej policji, proboszcz parafii, na terenie której znajduje się szkoła, dyrektor zaprzyjaźnionej szkoły, przewodniczący rady rodziców, redaktor naczelny lokalnej gazety.

  • Przemówienie wygłoszone z tej okazji należy rozpocząć od zwrotów skierowanych imiennie do poszczególnych osób lub grup osób składających się na audytorium.

  • Ułóż listę zwrotów grzecznościowych skierowanych do słuchających, pamiętając, by wyliczenie zacząć od osób najwyższych rangą. Weź pod uwagę, że w gronie audytorium, poza gośćmi, są również uczniowie, nauczyciele oraz inni pracownicy szkoły.

Ćwiczenie 4.2

Ćwiczenie 4.3
R6bx4vioUFT311
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000007Y5B2v23_000EX002

Kompozycja przemówienia – wstęp

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow
Ważne!

Wstęp, czyli exordium, to pierwsza część wypowiedzi, której celem jest:

  • nawiązanie kontaktu ze słuchaczami, przyciągnięcie ich uwagi oraz wzbudzenie zainteresowania audytorium tematem wystąpienia i osobą mówcy;

  • zapowiedź tematu wystąpienia, czyli uprzedzenie słuchacza o przedmiocie wystąpienia;

  • pozyskanie życzliwości słuchaczy.

Ćwiczenie 5.1

Ze zbioru Wielkie mowy historii (t. 1‑4, wybór i opracowanie T. Zawadzki, redakcja M. Gumkowski, Warszawa 2006) wynotuj po trzy przykłady przemówień reprezentujących następujące rodzaje wystąpień:

  • zaprezentowanie anegdoty ilustrującej tezę;

  • zaprezentowanie i zinterpretowanie cytatu, sentencji wiążących się z argumentowaną tezą;

  • zakwestionowanie powszechnego sądu.

Ćwiczenie 5.2

Za pośrednictwem internetu wysłuchaj dowolnej nauki rekolekcyjnej ojca Adama Szustaka i omów chwyty służące przyciągnięciu uwagi odbiorcy a stosowane chwytyprzez duszpasterza we wstępie.

Ćwiczenie 5.3

Przenalizuj wstępy artykułów poświęconych wybranemu problemowi, zamieszczonych w różnych pismach. Jakie strategie rozpoczynania stosują autorzy? Który wstęp jest twoim zdaniem najtrafniejszy?

Ćwiczenie 5.4

Przeanalizuj i oceń poniższe teksty, które pełnią funkcję wstępów do wystąpień. Z czego wynika ich niestosowność?

RfENyIytYxv37
1.
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 4.0
RwULE9VahnkLe
2.
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 4.0
R1GuqGVika5QF
3.
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 4.0
uzupełnij treść
Ćwiczenie 5.5

Zaproponuj inne wersje wstępów przemówień, których okoliczności określono w poprzednim zadaniu.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 5.6

Napisz trzy krótkie wstępy do tekstu na temat: „Czy warto szczepić się przeciw grypie?”. Za każdym razem wykorzystaj inny sposób rozpoczynania tekstu.

j0000007Y5B2v23_0000007A

Kompozycja przemówienia – rozwinięcie

Na rozwinięcie składają się zwykle opowiadanie, argumentacja i odparcie zarzutów.

Opowiadanie
Definicja: Opowiadanie

Opowiadanie to historia ilustrująca zaprezentowaną tezę. Może przybierać jedną z niżej wymienionych form:

  • stronnicze przedstawienie faktów (taka forma zwykle pojawia się w mowach sądowych);

  • dygresja nieodnosząca się ściśle do sprawy;

  • fabuła, która odnosi się do zdarzeń (jest wówczas relacją) lub osób (jest wówczas ich psychologiczną charakterystyką). Opowiadanie sprawia, że słuchacze lepiej zapamiętują treść wystąpienia, łatwiej jest im zrozumieć tok argumentacyjny. Zaletą opowiadania jest bowiem konkret, który porusza zmysły i wyobraźnię oraz ułatwia interpretację abstrakcji. Opowiadanie uwiarygodnia więc argumentację.

Abraham Lincoln
Abraham Lincoln

„Mówią, że opowiadam wiele historyjek. Pewnie tak, ale doświadczenie mówi mi, że łatwiej przemówić do prostych ludzi za pomocą humorystycznej paraleli niż w jakikolwiek inny sposób”.

j0000007Y5B2v23_00000_BIB_001
Argumentacja
Definicja: Argumentacja

Argumentacja to dowiedzenie tezy postawionej w przemówieniu. Na dowodzenie mogą składać się argumenty logiczne (wykorzystujące takie schematy wnioskowania, jak dedukcja – wnioskowanie z jakiegoś stwierdzenia, które zawiera pewną prawdę ogólną, czy indukcja – wnioskowanie od przykładów, czyli od szczegółów do ogółu), rzeczowe (opisywanie faktów, ilustrowanie ich danymi liczbowymi, powoływanie się na wypowiedzi autorytetów) lub emocjonalne (odwoływanie się do uczuć słuchaczy, np. do litości, strachu, próżności, nieśmiałości).

Lord Chesterfield
Lord Chesterfield

„Jeśli sprawisz słuchaczom przyjemność, to uczyniłeś wielki krok w kierunku przekonania ich do swych racji”.

j0000007Y5B2v23_00000_BIB_002
Odparcie zarzutów
Definicja: Odparcie zarzutów

To część mowy, w której formułuje się argumenty przeciwne do wcześniej przedstawionych (kontrargumenty) po to, by je zbić. Ten zabieg uprzedza wystąpienia oponentów. Inaczej mówiąc: orator broni swojego stanowiska przed atakami przeciwników.

Ćwiczenie 6.1

Od kilku lat duże emocje budzi żywność genetycznie modyfikowana (GMO). Poniżej znajduje się lista argumentów wysuwanych przez jej zwolenników. Oceń siłę i przydatność każdego z argumentów, a następnie znajdź do każdego z nich odpowiedni kontrargument.

RbBeQbXx3txZZ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6.2

Zgromadźcie jak najwięcej argumentów przemawiających za jedną z dwóch tez:
1) Wakacje najlepiej spędzać w Polsce.
2) Wakacje najlepiej spędzać w ciepłych krajach.

Następnie spróbujcie przewidzieć kontrargumenty, jakie mogą sformułować osoby, reprezentujące przeciwny pogląd na temat miejsca spędzania wakacji.

Ćwiczenie 6.3

Ułóż kilkuzdaniowe opowiadanie, które uwiarygodni tezę i argumentację w wystąpieniu na jeden z poniższych tematów. W opowiadaniu wykorzystaj wątki autobiograficzne.
1) Co dwie głowy, to nie jedna.
2) Człowiek dla drugich ma rozum, a dla siebie głupi.
3) I na równiej drodze można się potknąć.
4) Jak się człowiek śpieszy, to się diabeł cieszy.
5) Kto się czubi, ten się lubi.

j0000007Y5B2v23_0000008I

Kompozycja przemówienia – zakończenie

Zakończenie
Definicja: Zakończenie

W tradycji retorycznej określane jako peroratio, połączone jest często z podsumowaniem (recapitulatio) i/lub apelem do uczuć audytorium. Zakończenie wystąpienia musi być bardzo przemyślane, ponieważ najsilniej zapada w pamięć odbiorcy. Może ono przybierać jedną z podanych niżej form:

  • powtórzenie głównej tezy przemówienia, ale w taki sposób, by odbiorcy nie mieli wątpliwości, jakie stanowisko zajmuje mówca – tak skonstruowany finał wystąpienia często zawiera przesłanie do audytorium;

  • cytat, sentencja, które pełnią funkcję podsumowania lub puenty wywodu;

  • nawiązanie do słów wypowiedzianych na początku przemówienia; kompozycję, w której wstęp jest powiązany z zakończeniem, nazywamy klamrową;

  • zaprezentowanie osobistych przeżyć mówcy, mających związek z tematem wystąpienia.

Ćwiczenie 7.1

Ze zbioru Wielkie mowy historii wynotuj po trzy przykłady przemówień reprezentujących poszczególne rodzaje zakończeń.

Ćwiczenie 7.2

Ćwiczenie 7.3
RYvXxGDfMIJPw1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 7.4

Korzystając z zasobów internetu, zapoznaj się z kilkunastoma kazaniami księdza Eugeniusza Burzyka i wymień kilka cech charakteryzujących ich kompozycję. Zwróć np. uwagę na liczbę segmentów i właściwości każdego z nich (m.in. układ treści, długość).

Ćwiczenie 7.5

Wyniki swojej indywidualnej pracy z poprzedniego ćwiczenia przedyskutujcie w grupach.

Ćwiczenie 7.6

Napisz i wygłoś na forum klasy trzyminutowe przemówienie okolicznościowe. Wybierz jedną z poniższych sytuacji:

  • przyjęcie rodzinne z okazji rocznicy ślubu twoich rodziców;

  • przyjęcie dla młodzieży z okazji 18. urodzin twojej przyjaciółki lub twojego przyjaciela;

  • przemówienie rozpoczynające bal półmetkowy w szkole.

R1GcC7PnGHXT41
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.