Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj

Wszechświat powstał niemal 14 miliardów lat temu w wyniku Wielkiego Wybuchu. Przez cały ten czas nieustannie się rozprzestrzeniał i zmieniał, aby osiągnąć aktualne rozmiary oraz wygląd. Trzeba też przyznać, że o Wszechświecie ciągle wiemy bardzo mało, a nasza wiedza jest niepewna.

Już wiesz
  • że Ziemia nie jest centrum Wszechświata;

  • że Układ Słoneczny składa się ze Słońca oraz krążących wokół niego planet i innych ciał niebieskich;

  • że kiedy spojrzysz w niebo, widzisz wiele gwiazd.

Nauczysz się
  • że Słońce jest jedną z wielu gwiazd;

  • że gwiazdy grupują się w galaktyki;

  • co to jest gwiazdozbiór.

iX0t9rYvcy_d5e177

1. Czym są gwiazdy i gwiazdozbiory?

Gwiazdy – świecące nocą nad naszymi głowami punkciki – wydają się małe. Dzieje się tak za sprawą odległości, jaka nas od nich dzieli. W rzeczywistości każda gwiazda to olbrzymia kula gazów o niezwykle wysokiej temperaturze. Są one olbrzymie, wielokrotnie większe od Ziemi.

Nasze Słońce także jest jedną z wielu gwiazd. Jako że jest najbliżej Ziemi, jest najjaśniejszym obiektem na naszym niebie. Wiele gwiazd jest mniejszych od Słońca, ale liczne są znacznie większe (nawet tysiące razy!) i jaśniejsze od naszego Słońca. Znajdują się jednak tak daleko, że widzimy je w postaci maleńkich punkcików. Nawet najbliższa nam inna gwiazda, Proxima, znajduje się aż milion razy dalej niż nasze Słońce! Astronomowie odkryli, że wokół niektórych gwiazd krążą planety. Niestety, nie jesteśmy w stanie ani do nich dolecieć, ani stwierdzić, czy istnieje na nich życie.

Rknzos4a3i4Vq1
Słońce jest najbliższą i najlepiej znaną gwiazdą. Inne gwiazdy mogą różnić się od niego wielkością i barwą
RV6PJGvdxttYk1
Na ilustracji widzimy, jak olbrzymie jest Słońce w porównaniu z planetami, które je okrążają. Jednak niektóre gwiazdy są znacznie większe od Słońca
Ważne!

Każda gwiazda świeci własnym światłem. W przeciwieństwie do nich planety i Księżyc świecą światłem odbitym, pochodzącym ze Słońca.

Widziane z Ziemi gwiazdy układają się w gwiazdozbiorygwiazdozbiórgwiazdozbiory. Terminem tym nazywa się się widoczną na sferze niebieskiej grupę gwiazd położonych na określonym obszarze, które wydają się układać w pewne kształty, np.: postać ludzką, zwierzę, postać z mitologii lub inny obiekt. Obecnie sferę niebieską dzieli się na 88 gwiazdozbiorów. Gwiazdy zaliczane do jednego gwiazdozbioru leżą często w ogromnych odległościach od siebie i w rzeczywistości nie są ze sobą powiązane. Jednak taki podział od setek lat ułatwia ludziom poszukiwanie na niebie różnych ciał niebieskich.

R1EWDfqDorkF01
Wielka Niedźwiedzica to gwiazdozbiór, który w Polsce widać każdej nocy, przez cały rok. Jego część nazywana jest Wielkim Wozem
RWTDQ7sZKQjGa1
Orion pojawia się na nocnym niebie zimą. Jest to jeden z najłatwiejszych do rozpoznania gwiazdozbiorów ze względu na dużą liczbę jasnych gwiazd, z których trzy tworzą charakterystyczny pas
Polecenie 1

Wyjaśnij znaczenie umiejętności zlokalizowania na niebie gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy.

Wskazówka

Przypomnij sobie, jak odnaleźć Gwiazdę Polarną.

Ciekawostka

Dawniej gwiazdozbiorom przypisywano duże znaczenie. Wierzono, że obserwując układy gwiazd, można przewidzieć przyszłość. Dzisiaj wiemy, że nie ma dowodów na związek między ułożeniem planet lub gwiazd a przyszłością.

R8p9m7THogprO1
Pas nieba, na tle którego obserwujemy Słońce w ciągu całego roku, to Zodiak. Został on podzielony na 12 równych części, a każda z nich nazwana jest od widocznego tam gwiazdozbioru. Do dziś wiele osób wierzy, że urodzenie pod określonym znakiem Zodiaku nadaje człowiekowi określone cechy
iX0t9rYvcy_d5e263

2. Gwiazdy i galaktyki

Słońce jest jedną z milionów gwiazd wchodzących w skład ogromnego ich skupiska. Takie skupisko gwiazd nazywa się galaktykągalaktykagalaktyką. Ta, w której znajduje się nasze Słońce, nazywana jest Drogą Mleczną. Jej część możemy obserwować z Ziemi w postaci jaśniejszej smugi przecinającej niebo. Rozmiary galaktyk są niewyobrażalnie wielkie – światło potrzebowałoby aż 100 000 lat, aby przebyć ją w najszerszym miejscu. Dla porównania – na pokonanie drogi ze Słońca do Ziemi (czyli 150 mln kilometrów) światło potrzebuje jedynie 8 minut.

RbuZsmPBGJFl01
Przypuszczalny wygląd Drogi Mlecznej i lokalizacja naszego Układu Słonecznego. Jej widok na nocnym niebie przypominał naszym przodkom krople rozlanego mleka, stąd wzięła się jej nazwa

Galaktyki to ogromne układy gwiazd, w których za pomocą teleskopów i innych przyrządów możemy rozróżnić setki milionów świecących obiektów! Są one, obok pojedynczych gwiazd, planet, skał i innych obiektów, częścią WszechświataWszechświatWszechświata, czyli wszystkiego, co fizycznie istnieje. Poznanie tych odległych zakątków to zadania nauki zwanej astronomiąastronomiaastronomią. Astronomowie posługują się w swojej pracy przyrządami takimi jak teleskopy, za których pomocą mogą oglądać nawet bardzo odległe gwiazdy czy galaktyki.

Rs5ifKNEgumqi1
Obserwatoria astronomiczne znajdują się na odludnych terenach, gdzie widoku nocnego nieba nie zakłóca sztuczne światło z samochodów, domów czy latarni
RKc8h6BDZQjJe1
Fotografia z teleskopu umieszczonego w kosmosie przedstawia setki bardzo odległych galaktyk. Każda z nich składa się z milionów gwiazd. Zdjęcie to daje wyobrażenie o tym, jak wielki jest Wszechświat
Ciekawostka

Do opisu Wszechświata nie wystarczają popularne miary stosowane na Ziemi. Do pomiaru odległości między gwiazdami stosuje się jednostkę zwaną rokiem świetlnym. Jest to odległość, jaką światło pokonuje w ciągu ziemskiego roku. Najbliższa nam gwiazda oddalona jest o ok. 4,2 roku świetlnego. Najszybsza rakieta zbudowana przez ludzi pokonałaby ten dystans w 74 tysiące lat!

iX0t9rYvcy_d5e320

Podsumowanie

  • Słońce jest jedną z wielu gwiazd, czyli kul gazów o bardzo wysokiej temperaturze.

  • Gwiazdy grupują się w duże skupiska zwane galaktykami.

  • Gwiazdy widziane z Ziemi można pogrupować w gwiazdozbiory.

Praca domowa
Polecenie 2.1

Zastanów się i odpowiedz, dlaczego obserwatoria astronomiczne umieszczone są daleko od osiedli ludzkich.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Wędrówki Słońca
Układ Słoneczny

iX0t9rYvcy_d5e388

Słowniczek

astronomia
astronomia

nauka zajmująca się badaniem ciał niebieskich

galaktyka
galaktyka

ogromne skupisko gwiazd, gazu i pyłu

gwiazdozbiór
gwiazdozbiór

grupa gwiazd na sferze niebieskiej, zajmująca określony obszar

Wszechświat
Wszechświat

cała przestrzeń wraz ze wszystkimi istniejącymi obiektami

iX0t9rYvcy_d5e479

Zadania

Ćwiczenie 1
RrFzrsxtinj8r1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RPxDgVIgNdUto1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R15ToKfn8ovKY1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
RbhAoKcoRm4lG1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
RphMNL7d835xU1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.