Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
R19D4zRldHS0u1

Kogo i jak zapamiętać? Portret barokowy.

Ważne daty

od końca XVI do połowy XVIII w – barok w sztuce

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R4Y0PmZFLqJ5s
Scenariusz zajęć do pobrania.

I. Opanowanie zagadnień z zakresu języka i funkcji plastyki; podejmowanie działań twórczych, w których wykorzystane są wiadomości dotyczące formy i struktury dzieła.

1) wykazuje się znajomością dziedzin sztuk plastycznych: malarstwa, rzeźby, grafiki, architektury (łącznie z architekturą wnętrz), rysunku, scenografii, sztuki użytkowej dawnej i współczesnej (w tym rzemiosła artystycznego); rozumie funkcje tych dziedzin i charakteryzuje ich język; rozróżnia sposoby i style wypowiedzi w obrębie dyscyplin; zna współczesne formy wypowiedzi artystycznej, wymykające się tradycyjnym klasyfikacjom, jak: happening, performance, asamblaż; sztuka nowych mediów;

6) rozróżnia gatunki i tematykę dzieł w sztukach plastycznych (portret, autoportret, pejzaż, martwa natura, sceny: rodzajowa, religijna, mitologiczna, historyczna i batalistyczna); niektóre z tych gatunków odnajduje w grafice i w rzeźbie; w rysunku rozpoznaje studium z natury, karykaturę, komiks, rozumie, czym jest w sztuce abstrakcja i fantastyka; podejmuje działania z wyobraźni i z natury w zakresie utrwalania i świadomości gatunków i tematów w sztuce, stosuje w tym zakresie różnorodne formy wypowiedzi (szkice rysunkowe, fotografie zaaranżowanych scen i motywów, fotomontaż).

III. Opanowanie podstawowych wiadomości z zakresu kultury plastycznej, jej narodowego i ogólnoludzkiego dziedzictwa kulturowego.

5) rozpoznaje wybrane, najbardziej istotne dzieła z dorobku innych narodów;

6) rozumie i charakteryzuje na wybranych przykładach z różnych dziedzin pojęcie stylu w sztuce;

7) wykazuje się znajomością najważniejszych muzeów i kolekcji dzieł sztuki w Polsce i na świecie;

m0645f2399345f2f0_0000000000033
Nauczysz się

określać, czym jest portret;

charakteryzować cechy poszczególnych typów portretu

rozpoznawać postacie przedstawione na portretach

Portret i jego rodzaje

Portret oznacza wizerunek osoby i najczęściej kojarzony jest z wizerunkiem twarzy, chociaż jest nim także przedstawienie popiersiaPopiersiepopiersia, ujęcie do połowy, do kolan, czy całej postaci. Gdy ukazuje grupę osób, określa się go portretem zbiorowym. W zależności od sposobu ujęcia postaci można mówić o portrecie stojącym, siedzącym, leżącym itp., natomiast ze względu na przeznaczenie i funkcję wyróżnia się portret prywatny lub oficjalny (reprezentacyjny, dworski).

W ciągu wieków portret ewoluował zgodnie z panującymi tendencjami w sztuce. Rozwój portretu silnie zaznaczył się w epoce renesansu, choć pojawił się już w starożytności. Mistrzami tego typu malarstwa stali się jednak artyści barokowi, którzy czerpali z dokonań poprzedników.

RbGsEV48d0Eom
Ćwiczenie 1
Odpowiedz na pytanie. Jak nazywa się dzieło przedstawiające głowę i część ramion postaci? Możliwe odpowiedzi. 1. popiersie, 2. tors, 3. profil.

Barokowy autoportret

Wśród artystów barokowych autoportrety cieszyły się ogromną popularnością. Za największego portrecistę epoki uważa się holenderskiego malarza Rembrandta van Rijna działającego w Amsterdamie oraz w rodzinnej Lejdzie. Obrazy z pierwszego etapu twórczości malarza posiadają szczególną siłę wyrazu – artysta przedstawił siebie jako młodzieńca o bujnej fryzurze, pogrążonego w cieniu. Przepełnione były zmysłowością, przedstawiały wizerunek malarza jako człowieka sukcesu. W okresie dojrzałym w autoportretach widoczna jest świadomość wysokiej pozycji artysty, który maluje siebie w dumnej pozie i często bogatym stroju. Ostatnie autoportrety malarza są niepokojące, przedstawiają go świadomego swej starości, jako człowieka doświadczonego przez los.

RFOQKtSZLuXZd
Ilustracja interaktywna przedstawia "Autoportret" Rembrandta określany jako z zacienioną twarzą. Ukazuje młodego mężczyznę z lokowanymi, brązowymi włosami. Światło pada z lewej strony, rozjaśniając część twarzy artysty. Prawa strona jest ukryta w cieniu. Malarz zadbał o detale – szczegółowo oddał loki na głowie. Jednolite tło, utrzymane w szarościach kontrastuje z postacią i eksponuje twarz. Na ilustracji umieszczone są interaktywne punkty z informacjami: Punkt 1: Światło pada pod kątem, mocno akcentując fragment twarzy. Punkt 2: Pozostała część jest ukryta w cieniu. Punkt 3: Malarz szczegółowo oddał loki na głowie.
Rembrandt van Rijn, „Autoportret”, 1628-1629, Rijksmuseum, Amsterdam, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna
RMFocIqlShNGi
Ilustracja interaktywna przedstawia „Autoportret” Rembrandta van Rijna. Na ciemnym tle znajduje się siedzący malarz w starszym wieku, w czarnym kapeluszu na głowie. Ma na sobie złotą szatę, przepasaną w pasie czerwoną szarfą i zarzuconą na ramiona ciemną pelerynę. Prawą rękę ma opartą na poręczy fotela. W lewej dłoni trzyma laskę. Wzrok ma skierowany przed siebie, w stronę widza. Na ilustracji umieszczone są interaktywne punkty z informacjami: Punkt 1: Malarz siedzi w fotelu, jak król na tronie. Jego strój jest dostojny, przepasany szkarłatną szarfą. Na plecy ma zarzucony płaszcz. Punkt 2: Prawą dłoń ma położoną na oparciu fotela. Punkt 3: W lewej dłoni trzyma laskę, jakby było to berło Punkt 4: Zamiast korony na głowie założony ma duży aksamitny beret.
Rembrandt van Rijn, „Autoportret”, 1658, Kolekcja Frick, Nowy Jork, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna
RPjQ7ox7jGWepRembrandt van Rijn, „Autoportret jako Paweł Apostoł”, 1661, Rijksmuseum Amsterdam, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Rembrandta van Rijna „Autoportret jako Paweł Apostoł”. Na ciemnym tle znajduje się malarz ukazany jako starszy mężczyzna. Ustawiony jest bokiem, ale głowę ma odwróconą centralnie i patrzy w stronę widza. Ma na sobie brązowy strój. Na głowie założoną ma zawiniętą białą chustę, spod której wystają kręcone włosy. Broda pokryta jest zarostem. W prawym ręku trzyma otwartą księgę. Tło obrazu utrzymane jest w szaro-brązowych barwach, jaśniejsze z lewej strony. Na ilustracji umieszczone są interaktywne punkty z informacjami: Punkt 1: 55-letni Rembrandt ukazał siebie zwróconego "en trois quarts" do widza. Punkt 2: W dłoni trzyma kartki z tekstami i mieczem – są to atrybuty św. Pawła.
Rembrandt van Rijn, „Autoportret jako Paweł Apostoł”, 1661, Rijksmuseum Amsterdam, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna
Polecenie 1

Przyjrzyj się autoportretom Rembrandta van Rijna i odpowiedz, jakie ujęcie zastosował malarz w każdym z nich. Wykorzystaj informacje zawarte w poprzedniej części.

R1OwYsqyyOnHi
Odpowiedz na pytanie. Jakie cechy posiadają autoportrety Rembrandta? Możliwe odpowiedzi: 1. wąska gama kolorystyczna, 2. kontrasty światłocieniowe, 3. szeroka gama kolorystyczna, 4. światło rozproszone.

Portret reprezentacyjny w baroku

Portret reprezentacyjny przedstawia postać, która zajmuje wysokie stanowisko, np. króla, papieża, kardynała. Ukazany wizerunek jest poważny, często zawiera atrybutyAtrybutatrybuty władzy, herb lub inne przedmioty stanowiące o randze osoby portretowanej, która ma na sobie bogaty, odświętny lub reprezentacyjny strój. Również dostojna jest postawa – postać przedstawiona na portrecie stoi często w komnacieKomnatakomnacie, siedzi na tronie lub w fotelu. Elementem często towarzyszącym tego typu wizerunkom w epoce baroku jest kotaraKotarakotara. Odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny, znany już we wcześniejszych epokach i zarezerwowany wtedy dla osób mających znaczenie militarne, a w baroku także przedstawiający magnatówMagnatmagnatów, wzorujących się na wizerunkach władców.

Słynnym artystą barokowym, w którego dziełach pojawił się portret reprezentacyjny jest Diego Velázquez, nadworny malarz króla Filipa IV. Wśród portretów malowanych dla króla znajdują się różne ujęcia wizerunku.

R1WFW4HhI2uuSDiego Velázquez, „Portret Filipa IV w brązie i srebrze”, 1631‑1632, National Gallery, Londyn, Anglia, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia „Portret Filipa IV w brązie i srebrze” Diego Velázqueza. Na obrazie przedstawiony jest mężczyzna w całej postaci, ubrany w srebrną zbroję i czarną pelerynie. Stoi we wnętrzu przy meblu, na którego krawędzi opiera dłoń. Wzrok ma skierowany przed siebie, w stronę widza. Ma jasne włosy oraz zakręcony wąs. W tle wisi czerwona kotara. Na ilustracji umieszczone są interaktywne punkty z informacjami: Punkt 1: Filip IV ma na sobie uroczysty, brązowo-srebrny strój z jedwabnymi haftami. Ta pełna blasku szata wyróżnia przedstawienie władcy od innych portretów. Punkt 2: Na piersi króla został zamieszczony zawieszony na złotym łańcuszku Order Złotego Runa – najwyższe odznaczenie państwowe Królestwa Hiszpanii oraz rycerski order Habsburgów.
Diego Velázquez, „Portret Filipa IV w brązie i srebrze”, 1631‑1632, National Gallery, Londyn, Anglia, wikimedia.org, domena publiczna
R15wq6sxO1FjHDiego Rodríguez de Silva y Velázquez, „Portret konny Filipa IV”, 1635‑1636, Prado Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Diego Velázqueza „Portret konny Filipa IV”. Dzieło przedstawia mężczyznę z powagą siedzącego na koniu. Filip IV ubrany jest w czarno-złotą zbroję. Przez pierś ma przewiązaną szarfę, a na głowie założony kapelusz. Z lewej strony obrazu widoczne jest ulistnione drzewo. W tle, w dolnej partii obrazu widoczny jest daleki krajobraz. Nad nim rozciąga się niebieskie niebo z szarymi chmurami. Na ilustracji umieszczone są interaktywne punkty z informacjami: Punkt 1: Filip IV jest przedstawiony na koniu, ma na sobie zbroję, a w ręku trzyma buławę – podkreślają one stanowczość i majestat króla. Punkt 2: W tle znajduje się krajobraz z nierównościami terenu i dalekim horyzontem, odpowiadający okolicom Madrytu.
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, „Portret konny Filipa IV”, 1635‑1636, Prado Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna

Ważną rolę w baroku zajmują także portrety Rubensa, który malował je ze swobodą i bogactwem barw. Malarz podkreślał w nich także pozycję społeczną przedstawianych osób. W Portrecie markizy Brygidy Spinola, powstałym podczas pobytu na dworze księcia Gonzagi w Mantui przedstawił kobietę na tle purpurowejPurpurapurpurowej tkaniny w dekoracyjnym wnętrzu.

R1dvCwUPLe1BSPeter Paul Rubens, „Portret markizy Brygidy Spinola”, 1606, National Gallery of Art, Waszyngton, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Petera Paula Rubensa „Portret markizy Brygidy Spinola”. Ukazuje stojącą we wnętrzu postać. Kobieta jest wytwornie ubrana. Na szyi ma kryzowany kołnierz. Atłasową suknię zdobią złote wykończenia i koronki. Ma na sobie także płaszcz. W ręku trzyma wachlarz. Na twarzy ma rumieńce. Wnętrze jest eleganckie, zdobione pilastrami i gzymsami. Za kobietą wisi czerwona kotara. Na ilustracji umieszczone są interaktywne punkty z informacjami: Punkt 1: Dostojna poza markizy i jej dworski strój podkreślają oficjalny charakter dzieła. Punkt 2: Rubens oddał piękno srebrno-białej tkaniny sukni, podkreślając obijające się światło oraz zadbał o detale stroju kobiety. Punkt 3: Z oficjalnym charakterem portretu kontrastuje delikatny uśmiech i rumieńce na twarzy.
Peter Paul Rubens, „Portret markizy Brygidy Spinola”, 1606, National Gallery of Art, Waszyngton, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna

Jako portrecista zasłynął także malarz działający w Paryżu, Philippe de Champaigne. W jego dziełach widoczne są wpływy Rubensa. Najsłynniejszym dziełem artysty jest reprezentacyjny portret kardynała Richelieu, który został pozbawiony sztywności a gest dłoni i kotara świadczą o efektach teatralnych.

RvJSY7go6gN7GPhilippe de Champaigne, „Portret Kardynała Richelieu”, ok. 1640, Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Philippe de Champaigne „Portret Kardynała Richelieu”. Kardynał przedstawiony jest w pozycji stojącej na tle wzorzystej kotary. Stoi w pozycji zarezerwowanej jedynie dla monarchów oraz dla mężów stanu. Ubrany jest w czerwony płaszcz, który podkreśla jego funkcję i pozycję. Na piersi ma zawieszony order świętego Ducha. Gest jego ręki jest teatralny i wyrafinowany, to jednocześnie doskonałe studium dłoni. Malarz precyzyjnie oddaje draperie oraz detale koronkowe komży. Kolumna w tle dodaje powagi i stanowi odwołanie do klasycznych wartości. Na ilustracji umieszczone są interaktywne punkty z informacjami: Punkt 1: Kardynał przedstawiony jest w pozycji stojącej na tle wzorzystej kotary. Stoi w pozycji zarezerwowanej jedynie dla monarchów oraz dla mężów stanu. Punkt 2: Ubrany jest w czerwony płaszcz, który podkreśla jego funkcję i pozycję. Punkt 3: W ręku trzyma zdjęty z głowy biret.
Philippe de Champaigne, „Portret Kardynała Richelieu”, ok. 1640, Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna

Portret zbiorowy

W baroku powszechny był także portret zbiorowy. Cechą jego jest charakterystyczne dla epoki bogactwo kolorystyczne oraz swoboda osób, uchwycenie ich w naturalnych pozach, często podczas codziennych sytuacji. Najbardziej znanym portretem zbiorowym jest obraz Velázqueza, przedstawiający rodzinę króla Filipa IV, a zatytułowany Las Meninas, czyli Panny dworskie. Dzieło ukazuje księżniczkę Małgorzatę oraz towarzyszących jej: jej dwórki, karłów i psa. W komnacie malarz zamieścił także swój wizerunek podczas pracy przy sztalugachSztalugisztalugach.

ROQCSD3L1aEz2
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, „Las Meninas” („Panny dworskie)”, ok. 1656-1657, Prado, Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna
Polecenie 2

Przyjrzyj się dziełu Las Meninas i opisz zachowanie poszczególnych osób. Co zwróciło Twoją szczególną uwagę?

RsbvHmq8uwPJG
Odpowiedz na pytanie. Jaka atmosfera przedstawiona jest na obrazie "Las Meninas", czyli "Panny dworskie"? Czy, twoim zdaniem jest to portret oficjalny, czy prywatny?
RY78s0UxN0Sex
Ćwiczenie 2
Wymień kilka postaci z obrazu "Las Meninas", określ ich funkcję.

Sarmaci i portret trumienny

W Polsce szczególną popularnością cieszył się tzw. portret sarmacki przedstawiający szlachtę i magnatów. Ważnym elementem tego przedstawienia stał się strój zgodny z ówczesną modą, a mający jednocześnie znaczenie narodowe. Do podstawowych elementów ubioru narodowego polskiego, których szczegóły kroju, rodzaj i kolor materiału oraz ozdoby ulegały zmianom, należały: żupanŻupanżupan, kontuszKontuszkontusz, pas kontuszowyPas kontuszowypas kontuszowy, różnego rodzaju długie spodnie i buty z cholewami, specjalnego fasonu czapki (kołpaki i rogatywki), a także okrycia wierzchnie (delie i ferezje). Uzupełnieniem ubioru narodowego polskiego była noszona przy nim broń oraz biżuteria, a od poł. XVII wieku także krótka, podgolona fryzura i zarost.

R1NKkzqrQoBTA
Autor nieznany, „Portret imaginacyjny Stanisława Antoniego Szczuki”, 1735-1740, Pałac w Wilanowie, Warszawa, wikimedia.org, domena publiczna

W Polsce rozwinął się portret trumienny, który malowany były na blasze, nawiązującej kształtem do przekroju trumny, do której był przytwierdzany. Portretowany był ukazany z otwartymi oczyma, jak żywy. Jednym ze słynnych zachowanych zabytków jest portret przedstawiający Stanisława Woyszę w ujęciu z półprofilu.

RNI1v4lKwqqqv
Portret trumienny Stanisława Woyszy, 1677, Galeria Portretu przy Pałacu w Wilanowie, wikimedia.org, domena publiczna
RFarpe73Stlg6
Ćwiczenie 3
Do portretów dobierz ich typy. Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, „Las Meninas”. Możliwe odpowiedzi: 1. reprezentacyjny, 2. zbiorowy, 3. trumienny. Portret Stanisława Woyszy. Możliwe odpowiedzi: 1. reprezentacyjny, 2. zbiorowy, 3. trumienny. Peter Paul Rubens, „Portret markizy Brygidy Spinola”. Możliwe odpowiedzi: 1. reprezentacyjny, 2. zbiorowy, 3. trumienny.
R1M33r5w1WjX9
Ćwiczenie 4
Podaj imię króla sportretowanego przez Velázqueza.
RnuLCEqypoaFb
Ćwiczenie 5
Odpowiedz na pytanie. Jak brzmi polski tytuł dzieła Velázqueza "Las Meninas"?
R1CErPHT54Hum
Ćwiczenie 6
Wskaż cechy portretu reprezentacyjnego. Możliwe odpowiedzi: 1. swoboda, 2. powaga, 3. dostojna poza, 4. ujęcie w ruchu, 5. obecność atrybutów.
Ćwiczenie 7
R1SrQkJKTnFY3
R13avnPwfkc41
Wersja alternatywna ćwiczenia: Przyjrzyj się powyższemu obrazowi, a następnie uzupełnij o nim dane. Autorem dzieła jest Tu uzupełnij, malarz nadworny króla Tu uzupełnij IV. W centrum znajduje się infantka Tu uzupełnij.

Słownik pojęć

Atrybut
Atrybut

przedmiot lub symbol pozwalający zidentyfikować przedstawioną postać, dodany jako jej znak rozpoznawczy.

Komnata
Komnata

izba mieszkalna w zamku lub pałacu, ogrzewana kominkiem.

Kontusz
Kontusz

wierzchni ubiór męski, główny element polskiego stroju narodowego; kontusz był rodzajem długiej sukni sięgającej poniżej kolan, rozciętej z przodu i zapinanej na haftki.

Kotara
Kotara

zasłona z grubej tkaniny.

Magnat
Magnat

w dawnej Polsce: szlachcic posiadający wielki majątek i wywodzący się z arystokratycznego rodu.

Pas kontuszowy
Pas kontuszowy

pas tkany z cienkiej, zazwyczaj jedwabnej przędzy.

Popiersie
Popiersie

dzieło przedstawiające głowę i część ramion postaci.

Purpura
Purpura

kolor ciemnoczerwony z odcieniem fioletowym.

Sztalugi
Sztalugi

stojak z regulowaną wysokością, na którym malarz umieszcza obraz podczas malowania

Żupan
Żupan

staropolski ubiór męski noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rękawami.

Słownik pojęć opracowano na podstawie:

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl

Galeria dzieł sztuki

Bibliografia

A. Bochnak, Historia sztuki nowożytnej, s. 74, PWN, Warszawa 1981

H. Honour, J. Fleming, Historia sztuki świata, Arkady, Warszawa 2006

Muzea świata, Prado, Świat Książki, Warszawa 2005

Sztuka świata, t. 7, Warszawa: Arkady, 1994;