Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
R19D4zRldHS0u1

Kogo i jak zapamiętać? Portret barokowy.

Ważne daty

od końca XVI do połowy XVIII w – barok w sztuce

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R4Y0PmZFLqJ5s
Scenariusz zajęć do pobrania.

I. Opanowanie zagadnień z zakresu języka i funkcji plastyki; podejmowanie działań twórczych, w których wykorzystane są wiadomości dotyczące formy i struktury dzieła.

1) wykazuje się znajomością dziedzin sztuk plastycznych: malarstwa, rzeźby, grafiki, architektury (łącznie z architekturą wnętrz), rysunku, scenografii, sztuki użytkowej dawnej i współczesnej (w tym rzemiosła artystycznego); rozumie funkcje tych dziedzin i charakteryzuje ich język; rozróżnia sposoby i style wypowiedzi w obrębie dyscyplin; zna współczesne formy wypowiedzi artystycznej, wymykające się tradycyjnym klasyfikacjom, jak: happening, performance, asamblaż; sztuka nowych mediów;

6) rozróżnia gatunki i tematykę dzieł w sztukach plastycznych (portret, autoportret, pejzaż, martwa natura, sceny: rodzajowa, religijna, mitologiczna, historyczna i batalistyczna); niektóre z tych gatunków odnajduje w grafice i w rzeźbie; w rysunku rozpoznaje studium z natury, karykaturę, komiks, rozumie, czym jest w sztuce abstrakcja i fantastyka; podejmuje działania z wyobraźni i z natury w zakresie utrwalania i świadomości gatunków i tematów w sztuce, stosuje w tym zakresie różnorodne formy wypowiedzi (szkice rysunkowe, fotografie zaaranżowanych scen i motywów, fotomontaż).

III. Opanowanie podstawowych wiadomości z zakresu kultury plastycznej, jej narodowego i ogólnoludzkiego dziedzictwa kulturowego.

5) rozpoznaje wybrane, najbardziej istotne dzieła z dorobku innych narodów;

6) rozumie i charakteryzuje na wybranych przykładach z różnych dziedzin pojęcie stylu w sztuce;

7) wykazuje się znajomością najważniejszych muzeów i kolekcji dzieł sztuki w Polsce i na świecie;

m0645f2399345f2f0_0000000000033
Nauczysz się

określać, czym jest portret;

charakteryzować cechy poszczególnych typów portretu

rozpoznawać postacie przedstawione na portretach

Portret i jego rodzaje

Portret oznacza wizerunek osoby i najczęściej kojarzony jest z wizerunkiem twarzy, chociaż jest nim także przedstawienie popiersiaPopiersiepopiersia, ujęcie do połowy, do kolan, czy całej postaci. Gdy ukazuje grupę osób, określa się go portretem zbiorowym. W zależności od sposobu ujęcia postaci można mówić o portrecie stojącym, siedzącym, leżącym itp., natomiast ze względu na przeznaczenie i funkcję wyróżnia się portret prywatny lub oficjalny (reprezentacyjny, dworski).

W ciągu wieków portret ewoluował zgodnie z panującymi tendencjami w sztuce. Rozwój portretu silnie zaznaczył się w epoce renesansu, choć pojawił się już w starożytności. Mistrzami tego typu malarstwa stali się jednak artyści barokowi, którzy czerpali z dokonań poprzedników.

RbGsEV48d0Eom
Ćwiczenie 1
Polecenie do zadania brzmi: Przypatrz się poniższym portretom. Czy potrafisz wskazać, z jakiej epoki pochodzą? Podpisz ilustracje właściwymi określeniami, wybierając z poniższych: Starożytny Egipt, renesans. W zadaniu wykorzystano dzieło: - Leonardo da Vinci „Mona Lisa” - dzieło przedstawia portret tajemniczej madonny. Kompozycja jest otwarta, a jednocześnie statyczna. Obraz utrzymany został w ciemnej i chłodnej tonacji. Przeważa barwa zielona, zarówno na pierwszym planie (szata Mony Lisy), jak i na drugim (las w tle). Postać widzimy od wysokości tułowia. Kobieta jest skromnie ubrana, ma nieufryzowane włosy, dłonie złożyła na kolanach. Jej twarz ma łagodny wyraz, lekko się uśmiechnięta; - „Portret chłopca”, który pokazuje dzieło złożone z kawałków. Młodzieniec ma delikatną twarz, ubrany w białą koszulę.

Barokowy autoportret

Wśród artystów barokowych autoportrety cieszyły się ogromną popularnością. Za największego portrecistę epoki uważa się holenderskiego malarza Rembrandta van Rijna działającego w Amsterdamie oraz w rodzinnej Lejdzie. Obrazy z pierwszego etapu twórczości malarza posiadają szczególną siłę wyrazu – artysta przedstawił siebie jako młodzieńca o bujnej fryzurze, pogrążonego w cieniu. Przepełnione były zmysłowością, przedstawiały wizerunek malarza jako człowieka sukcesu. W okresie dojrzałym w autoportretach widoczna jest świadomość wysokiej pozycji artysty, który maluje siebie w dumnej pozie i często bogatym stroju. Ostatnie autoportrety malarza są niepokojące, przedstawiają go świadomego swej starości, jako człowieka doświadczonego przez los.

RFOQKtSZLuXZd
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Rembrandta pt. „Autoportret”. Młody mężczyzna z lokowanymi, brązowymi włosami. Światło pada pod kątek mocno akcentując fragment twarzy. Na ilustracji umieszczone są cyfry. Po ich zaznaczeniu wyświetlą się dodatkowe informacje.
Rembrandt van Rijn, „Autoportret”, 1628-1629, Rijksmuseum, Amsterdam, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna
RMFocIqlShNGi
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Rembrandta pt. „Autoportret”. Starszy mężczyzna siedzi w fotelu, jako król na tronie. Ubrany jest w dostojny strój w żółtym kolorze, na plecach ma zarzucony płaszcz. W lewej ręce trzy laskę. Na ilustracji umieszczone są cyfry. Po ich zaznaczeniu wyświetlą się dodatkowe informacje.
Rembrandt van Rijn, „Autoportret”, 1658, Kolekcja Frick, Nowy Jork, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna
RPjQ7ox7jGWepRembrandt van Rijn, „Autoportret jako Paweł Apostoł”, 1661, Rijksmuseum Amsterdam, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Rembrandta van Rija pt. „Autoportret jako Paweł Apostoł”. Starszy mężczyzna zwrócony profilem do widza. W dłoni trzyma kartki. Na ilustracji umieszczone są cyfry. Po ich zaznaczeniu wyświetlą się dodatkowe informacje.
Rembrandt van Rijn, „Autoportret jako Paweł Apostoł”, 1661, Rijksmuseum Amsterdam, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna
Polecenie 1

Przyjrzyj się autoportretom Rembrandta van Rijna i odpowiedz, jakie ujęcie zastosował malarz w każdym z nich. Wykorzystaj informacje zawarte w poprzedniej części.

R1OwYsqyyOnHi
Wersja alternatywna: (Uzupełnij).

Portret reprezentacyjny w baroku

Portret reprezentacyjny przedstawia postać, która zajmuje wysokie stanowisko, np. króla, papieża, kardynała. Ukazany wizerunek jest poważny, często zawiera atrybutyAtrybutatrybuty władzy, herb lub inne przedmioty stanowiące o randze osoby portretowanej, która ma na sobie bogaty, odświętny lub reprezentacyjny strój. Również dostojna jest postawa – postać przedstawiona na portrecie stoi często w komnacieKomnatakomnacie, siedzi na tronie lub w fotelu. Elementem często towarzyszącym tego typu wizerunkom w epoce baroku jest kotaraKotarakotara. Odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny, znany już we wcześniejszych epokach i zarezerwowany wtedy dla osób mających znaczenie militarne, a w baroku także przedstawiający magnatówMagnatmagnatów, wzorujących się na wizerunkach władców.

Słynnym artystą barokowym, w którego dziełach pojawił się portret reprezentacyjny jest Diego Velázquez, nadworny malarz króla Filipa IV. Wśród portretów malowanych dla króla znajdują się różne ujęcia wizerunku.

R1WFW4HhI2uuSDiego Velázquez, „Portret Filipa IV w brązie i srebrze”, 1631‑1632, National Gallery, Londyn, Anglia, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Diego Velázquez, „Portret Filipa IV w brązie i srebrze”. Filip IV ma na sobie uroczysty, brązowo-srebrny strój z szatach z jedwabnymi haftami, ta pełna blasku szata wyróżnia przedstawienie od innych monochromatycznych portretów. Na piersi króla został zamieszczony zawieszony na złotym łańcuszku Order Złotego Runa – najwyższe odznaczenie państwowe Królestwa Hiszpanii oraz rycerski order Habsburgów. Na ilustracji umieszczone są cyfry. Po ich zaznaczeniu wyświetlą się dodatkowe informacje.
Diego Velázquez, „Portret Filipa IV w brązie i srebrze”, 1631‑1632, National Gallery, Londyn, Anglia, wikimedia.org, domena publiczna
R15wq6sxO1FjHDiego Rodríguez de Silva y Velázquez, „Portret konny Filipa IV”, 1635‑1636, Prado Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Diego Rodríguez de Silva y Velázquez pt. „Portret konny Filipa IV”. Filip IV jest przedstawiony na koniu, ma na sobie zbroję, a w ręku trzyma buławę. W tle znajduje się krajobraz z nierównościami terenu i dalekim horyzontem. Na ilustracji umieszczone są cyfry. Po ich zaznaczeniu wyświetlą się dodatkowe informacje.
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, „Portret konny Filipa IV”, 1635‑1636, Prado Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna

Ważną rolę w baroku zajmują także portrety Rubensa, który malował je ze swobodą i bogactwem barw. Malarz podkreślał w nich także pozycję społeczną przedstawianych osób. W Portrecie markizy Brygidy Spinola, powstałym podczas pobytu na dworze księcia Gonzagi w Mantui przedstawił kobietę na tle purpurowejPurpurapurpurowej tkaniny w dekoracyjnym wnętrzu.

R1dvCwUPLe1BSPeter Paul Rubens, „Portret markizy Brygidy Spinola”, 1606, National Gallery of Art, Waszyngton, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Petera Paul Rubens pt. „Portret markizy Brygidy Spinola”. Artysta przedstawiał markizę w dostojnej pozycji i jej dworski strój podkreślają oficjalny charakter dzieła. Z oficjalnym charakterem portretu kontrastuje delikatny uśmiech i rumieńce na twarzy. Na ilustracji umieszczone są cyfry. Po ich zaznaczeniu wyświetlą się dodatkowe informacje.
Peter Paul Rubens, „Portret markizy Brygidy Spinola”, 1606, National Gallery of Art, Waszyngton, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna

Jako portrecista zasłynął także malarz działający w Paryżu, Philippe de Champaigne. W jego dziełach widoczne są wpływy Rubensa. Najsłynniejszym dziełem artysty jest reprezentacyjny portret kardynała Richelieu, który został pozbawiony sztywności a gest dłoni i kotara świadczą o efektach teatralnych.

RvJSY7go6gN7GPhilippe de Champaigne, „Portret Kardynała Richelieu”, ok. 1640, Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna
Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Philippe de Champaigne pt. „Portret Kardynała Richelieu”. Kardynał przedstawiony jest w pozycji stojącej na tle wzorzystej kotary. Stoi w pozycji zarezerwowanej jedynie dla monarchów oraz dla mężów stanu. Ubrany jest w czerwony płaszcz. Na ilustracji umieszczone są cyfry. Po ich zaznaczeniu wyświetlą się dodatkowe informacje.
Philippe de Champaigne, „Portret Kardynała Richelieu”, ok. 1640, Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna

Portret zbiorowy

W baroku powszechny był także portret zbiorowy. Cechą jego jest charakterystyczne dla epoki bogactwo kolorystyczne oraz swoboda osób, uchwycenie ich w naturalnych pozach, często podczas codziennych sytuacji. Najbardziej znanym portretem zbiorowym jest obraz Velázqueza, przedstawiający rodzinę króla Filipa IV, a zatytułowany Las Meninas, czyli Panny dworskie. Dzieło ukazuje księżniczkę Małgorzatę oraz towarzyszących jej: jej dwórki, karłów i psa. W komnacie malarz zamieścił także swój wizerunek podczas pracy przy sztalugachSztalugisztalugach.

ROQCSD3L1aEz2
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, „Las Meninas” („Panny dworskie)”, ok. 1656-1657, Prado, Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna
Polecenie 2

Przyjrzyj się dziełu Las Meninas i opisz zachowanie poszczególnych osób. Co zwróciło Twoją szczególną uwagę?

RsbvHmq8uwPJG
Wersja alternatywna: (Uzupełnij).
RY78s0UxN0Sex
Ćwiczenie 2
Polecenie do zadania brzmi: Rozpoznaj postacie. Dopisz do określeń właściwą literę zamieszczoną na obrazie. W prawym dolnym rogu zadania umieszczony jest klawisz „Sprawdź” służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania. W zadaniu wykorzystano dzieło Velázqueza pt. „Panny dworskie”. Obraz przedstawia pięcioletnią infantkę Małgorzatę Teresę, jedyną córkę króla Filipa IV i jego żony Marianny, w uroczystym stroju w otoczeniu dworzan. Scena przedstawiona na obrazie rozgrywa się w galerii Cuarto del Principe Starego Alkazaru w Madrycie.

Sarmaci i portret trumienny

W Polsce szczególną popularnością cieszył się tzw. portret sarmacki przedstawiający szlachtę i magnatów. Ważnym elementem tego przedstawienia stał się strój zgodny z ówczesną modą, a mający jednocześnie znaczenie narodowe. Do podstawowych elementów ubioru narodowego polskiego, których szczegóły kroju, rodzaj i kolor materiału oraz ozdoby ulegały zmianom, należały: żupanŻupanżupan, kontuszKontuszkontusz, pas kontuszowyPas kontuszowypas kontuszowy, różnego rodzaju długie spodnie i buty z cholewami, specjalnego fasonu czapki (kołpaki i rogatywki), a także okrycia wierzchnie (delie i ferezje). Uzupełnieniem ubioru narodowego polskiego była noszona przy nim broń oraz biżuteria, a od poł. XVII wieku także krótka, podgolona fryzura i zarost.

R1NKkzqrQoBTA
Autor nieznany, „Portret imaginacyjny Stanisława Antoniego Szczuki”, 1735-1740, Pałac w Wilanowie, Warszawa, wikimedia.org, domena publiczna

W Polsce rozwinął się portret trumienny, który malowany były na blasze, nawiązującej kształtem do przekroju trumny, do której był przytwierdzany. Portretowany był ukazany z otwartymi oczyma, jak żywy. Jednym ze słynnych zachowanych zabytków jest portret przedstawiający Stanisława Woyszę w ujęciu z półprofilu.

RNI1v4lKwqqqv
Portret trumienny Stanisława Woyszy, 1677, Galeria Portretu przy Pałacu w Wilanowie, wikimedia.org, domena publiczna
RFarpe73Stlg6
Ćwiczenie 3
Polecenie do zadania brzmi: Określ typy portretów, przedstawione na poniższych ilustracjach. Poniżej polecenia znajdują się dzieła i cztery kafle, które należy umieścić pod obrazem. W prawym dolnym rogu zadania umieszczony jest klawisz „Sprawdź” służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania. W zadaniu wykorzystano dzieła: - Diego Rodríguez de Silva y Velázquez pt. „Portret konny Filip IV”. Filip IV jest przedstawiony na koniu, ma na sobie zbroję, a w ręku trzyma buławę; - Velázqueza pt. „Panny dworskie”. Obraz przedstawia pięcioletnią infantkę Małgorzatę Teresę, jedyną córkę króla Filipa IV i jego żony Marianny, w uroczystym stroju w otoczeniu dworzan; - Rembrandta pt. „Autoportret”. Młody mężczyzna z lokowanymi, brązowymi włosami. Światło pada pod kątek mocno akcentując fragment twarzy; - Petera Paul Rubens pt. „Portret markizy Brygidy Spinola”. Artysta przedstawiał markizę w dostojnej pozycji i jej dworski strój podkreślają oficjalny charakter dzieła. Z oficjalnym charakterem portretu kontrastuje delikatny uśmiech i rumieńce na twarzy.
R1M33r5w1WjX9
Ćwiczenie 4
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
RnuLCEqypoaFb
Ćwiczenie 5
Wysłuchaj nagrania abstraktu, ułóż do niego pytania i zadaj je koledze.
R1CErPHT54Hum
Ćwiczenie 6
Polecenie do zadania brzmi: Zaznacz cechy portretu reprezentacyjnego. Poniżej umieszczone do wyboru są odpowiedzi. Należy wybrać prawidłową odpowiedź. W prawym dolnym rogu zadania umieszczony jest klawisz „Sprawdź” służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Ćwiczenie 7
R1SrQkJKTnFY3
R13avnPwfkc41
Wersja alternatywna ćwiczenia: Przyjrzyj się powyższemu obrazowi, a następnie uzupełnij o nim dane. Autorem dzieła jest Tu uzupełnij, malarz nadworny króla Tu uzupełnij IV. W centrum znajduje się infantka Tu uzupełnij.

Słownik pojęć

Atrybut
Atrybut

przedmiot lub symbol pozwalający zidentyfikować przedstawioną postać, dodany jako jej znak rozpoznawczy.

Komnata
Komnata

izba mieszkalna w zamku lub pałacu, ogrzewana kominkiem.

Kontusz
Kontusz

wierzchni ubiór męski, główny element polskiego stroju narodowego; kontusz był rodzajem długiej sukni sięgającej poniżej kolan, rozciętej z przodu i zapinanej na haftki.

Kotara
Kotara

zasłona z grubej tkaniny.

Magnat
Magnat

w dawnej Polsce: szlachcic posiadający wielki majątek i wywodzący się z arystokratycznego rodu.

Pas kontuszowy
Pas kontuszowy

pas tkany z cienkiej, zazwyczaj jedwabnej przędzy.

Popiersie
Popiersie

dzieło przedstawiające głowę i część ramion postaci.

Purpura
Purpura

kolor ciemnoczerwony z odcieniem fioletowym.

Sztalugi
Sztalugi

stojak z regulowaną wysokością, na którym malarz umieszcza obraz podczas malowania

Żupan
Żupan

staropolski ubiór męski noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rękawami.

Słownik pojęć opracowano na podstawie:

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl

Galeria dzieł sztuki

Bibliografia

A. Bochnak, Historia sztuki nowożytnej, s. 74, PWN, Warszawa 1981

H. Honour, J. Fleming, Historia sztuki świata, Arkady, Warszawa 2006

Muzea świata, Prado, Świat Książki, Warszawa 2005

Sztuka świata, t. 7, Warszawa: Arkady, 1994;