Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
R15q2tUEFyvuJ1

Kultura i mity – Orfeusz i Eurydyka

Ważne daty

1580 – J. Kochanowski, Treny

1607 – premiera Orfeusza Monteverdiego

1636/8 – P.P. Rubens Orfeusz i Eurydyka

1762 – premiera opery Glucka Orfeusz i Eurydyka

1854 – poemat symfoniczny Orfeusz Liszta

1858 – premiera Orfeusza w piekle Offenbacha

1861 – C. Carrot Orfeusz wyprowadzający Eurydykę z podziemi

1866 – Émile Lévy Śmierć Orfeusza

1867 – C. Carrot Ranna Eurydyka

1893 – A. Rodin Orfeusz i Eurydyka

1895 – H. Martin Orfeusz w lesie

1948 – premiera baletu Orfeusz z muzyką I. Strawińskiego

2002 – Cz. Miłosz Orfeusz i Eurydyka

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R1NGCAQekaExz1
W prostokątnym polu znajduje się strzałka skierowana w dół symbolizująca pobieranie pliku. Obok strzałki umieszczony jest napis „Pobierz załącznik”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

II. W zakresie kompetencji kulturowych. Uczeń:
14. potrafi rozpoznać i poddać interpretacji w kontekście kultury greckiej i rzymskiej oraz kultur późniejszych następujące kluczowe zjawiska z zakresu tradycji antycznej i recepcji antyku:
1) obecność tradycji greckiej i rzymskiej we współczesnym życiu publicznym i kulturalnym,
2) przetworzenia motywów kulturowych greckich i rzymskich w kulturze późniejszej polskiej i światowej na płaszczyznach: literackiej, sztuk plastycznych, sztuk wizualnych.
III. W zakresie kompetencji społecznych. Uczeń:
5. dzięki poznaniu źródeł kultury polskiej, europejskiej i światowej staje się jej świadomym odbiorcą i uczestnikiem.

Nauczysz się

opowiadać kim był Orfeusz i co robił w podziemiu;

opisywać historię miłości Orfeusza i Eurydyki;

wskazywać dzieła sztuki nawiązujące do mitu;

wskazywać dzieła muzyczne, które zostały zainspirowane postacią Orfeusza;

tłumaczyć fragment dzieła Wergiliusza.

Wprowadzenie

Orfeusz jest niezwykle ważną postacią nie tylko w greckiej mitologii, ale też w całej kulturze europejskiej. Opowieść o mitycznym śpiewaku zainspirowała tak wielu twórców, że aż do dziś powstają dzieła sztuki nawiązujące do tej postaci. Kim zatem był legendarny Orfeusz?

RO72waM9MUeAp1
Orfeusz w otoczeniu zwierząt, mozaika rzymska, Regionalne Muzeum Archeologiczne w Palermo, wikipedia.org, domena publiczna

Nie można jednoznacznie powiedzieć, czy była to postać historyczna czy też legendarna. Według niektórych autorów Orfeusz brał udział w wyprawie Argonautów, która miałaby mieć miejsce w XII w. p.n.e. Trudno również jednoznacznie wskazać, kim byli jego rodzice. Najpopularniejsza jest wersja, że był on synem samego Apollina i muzy Kalliope. To tłumaczyłoby powszechne przekonanie o niezwykłym talencie Orfeusza – śpiewał i grał on na lirzeLiralirze tak pięknie, że sama przyroda i wszystkie żywe stworzenia chciały słuchać jego niezwykłych melodii. W czasie wspomnianej wyprawy Argonautów bohaterowie musieli przepłynąć koło wyspy syren, które zwabiały podróżnych swoim śpiewem, a następnie zabijały żeglarzy. Dzięki Orfeuszowi, który grał na lirze, udało się Grekom bezpiecznie przepłynąć obok wyspy.

Pieśniarz ten znany był powszechnie jako król jednej z greckich krain – Tracji.

R1SCLcwaASTO21
Henri-Jean Guillaume Martin, „Orfeusz w lesie”, 1895 r., miejsce przechowywania nieznane, wikimedia.org, domena publiczna
Ru5Lci1RHBVF5
Ćwiczenie 1
Wiesz już, że Orfeusz był królem Tracji. Wskaż, na obszarze których współczesnych państw położona była ta starożytna kraina. Możliwe odpowiedzi: 1. Grecja, 2. Albania, 3. Turcja, 4. Włochy, 5. Bułgaria, 6. Rumunia
R5Ya8JMcFrvRY
Ćwiczenie 2
lustracja przedstawia obraz Henri-Jean Guillaume Martina pt. „Orfeusz w lesie”. W centrum obrazu na leśnej polanie stoi mężczyzna w białych szatach; gra na lirze. Wokół rosną drzewa. Na polanę pada rozproszone światło słoneczne.

Orfeusz i Eurydyka

Żoną Orfeusza była Eurydyka, leśna nimfa, hamadriada. Była niesamowicie piękna, dlatego zwracała uwagę wielu mężczyzn. Zakochał się w niej również Aristajos, syn Apollina i nimfy Kyreny. Znany był on jako hodowca pszczół. Ujrzał kiedyś Eurydykę w dolinie Tempe i tak mu się spodobała, że zaczął za nią biec. Kobieta bardzo się przestraszyła, rzuciła się do ucieczki. W trakcie biegu nadepnęła na jadowitą żmiję, która ją ukąsiła, w wyniku czego Eurydyka zmarła.

RtTT5WEGNxBXQ1
Camille Corot, „Ranna Eurydyka”, 1868-1870 r., Instytut sztuki w Chicago, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna

Aristajos nie był jednoznaczną postacią w mitologii. Był on bowiem bardzo dobroczynny i nauczył ludzi wielu pożytecznych rzeczy np. bartnictwa, uprawy winorośli i oliwki. Za spowodowanie śmierci Eurydyki spotkała go jednak kara od bogów. Sprawili oni, że pszczoły wyginęły. Aristajos zaczął przepraszać bogów i chciał, aby te pożyteczne owady z powrotem pojawiły się na ziemi. Złożył w ofierze woły, które pozostawił na słońcu. Po dziewięciu dniach narodziły się z nich rój nowych pszczół. Według niektórych podań Aristajos został zamieniony w konstelację Wodnika, stając się jednym z dwunastu znaków zodiaku.

R1Wk8u09f80qe
Ćwiczenie 3
Jaką łacińską nazwę nosi znak zodiaku, w który został zamieniony Aristajos? Możliwe odpowiedzi: 1. Sagittarius, 2. Aquarius, 3. Taurus

Nimfy leśne poinformowały Orfeusza o tym, co zdarzyło się w dolinie Tempe. Król bardzo rozpaczał po śmierci ukochanej żony. Rozpacz doprowadziła go do podjęcia niebezpiecznej misji. Postanowił zejść do podziemi, by prosić władców krainy zmarłych o powrót Eurydyki na ziemię.

Już po przekroczeniu bram do świata umarłych Orfeusz napotkał przeszkodę w postaci Charona. Nie wolno mu było przewieźć nikogo żywego na drugi brzeg Styksu. Król Tracji znał jednak swoją najmocniejszą stronę. Zaczął grać na lirze, a oczarowany dźwiękami przewoźnik nie potrafił mu odmówić przysługi. Bez problemu przeszedł również obok Cerbera, trójgłowego psa, który uniemożliwiał duszom ucieczkę z krainy cieni. Same Erynie, boginie zemsty, płakały, kiedy słuchały pięknej melodii granej przez Orfeusza. W końcu bohater dotarł do panujących w podziemiu Hadesa i Persefony i poprosił ich, oczywiście przy akompaniamencie swej liry, aby pozwolono mu zabrać ze sobą Eurudykę z powrotem na ziemię.

Re8lSXXEQufgt1
Peter Paul Rubens, „Orfeusz i Eurydyka” 1636 - 1638 r., Prado, Madryt, Hiszpania, wikipedia.org, domena publiczna

Władcy krainy umarłych zgodzili się na to. Postawili jednak Orfeuszowi warunek. Będzie mógł odzyskać żonę i wyprowadzić ją z Hadesu, jeśli w drodze powrotnej nie odwróci się, by spojrzeć na kroczącą za nim ukochaną. Pieśniarz zgodził się na to. Hermes, przewodnik dusz, przyprowadził cień Eurydyki. Rozpoczęła się droga powrotna małżeństwa na ziemię. Motyw ten znalazł wiele przedstawień w sztuce europejskiej.

Już przed samym wyjściem z krainy zmarłych stała się rzecz niespodziewana, która obróciła wszystko wniwecz. Stęskniony za ukochaną Eurydyką Orfeusz chciał choćby przez sekundę zobaczyć znów jej twarz. Odwrócił głowę i stracił swoją jedyną szansę na przywrócenie jej do życia. Hermes zabrał ją z powrotem do Hadesu, a Orfeusz powrócił na ziemię sam.

Orfeusz i Eurydyka - tekst oryginalny

R170ldHJ0GMJu1
George Frederick Watts, „Orfeusz i Eurydyka”, 1870-1880, Salar Jung Museum, Hyderabad, Indie, wikimedia.org, domena publiczna

Historia o Orfeuszu i Eurydyce była opisywana przez autorów starożytnych w ich największych dziełach. Przetłumacz fragment Georgik Wergiliusza, który opisuje, co stało się już u samego wyjścia z krainy zmarłych.

Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa
immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis
effusus labor atque immitis rupta tyranni
foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis.
Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu,
quis tantus furor? En iterum crudelia retro
Fata vocant, conditque natantia lumina somnus.
Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte
invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas!
dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras
commixtus tenues, fugit diversa…

Tłumaczenie:m77c40e8b10e2ffbc_0000000000007Tłumaczenie:

Rlj8XaiADGLJa
Ćwiczenie 4
Ułóż chronologicznie wydarzenia przedstawione w micie. Elementy do uszeregowania: 1. Orfeusz i Eurydyka żyli jako zgodne, szczęśliwe małżeństwo., 2. Orfeusz zstąpił do podziemi, by odzyskać ukochaną., 3. Dzięki grze na lirze udało mu się dotrzeć do Hadesa i uzyskał pozwolenie na powrót Eurydyki., 4. Orfeusz bezpowrotnie utracił ukochaną, ponieważ złamał warunki umowy i w drodze powrotnej chciał spojrzeć na swoją żonę., 5. Aristajos zakochał się w Eurydyce, która przed nim uciekała. W czasie ucieczki została ugryziona przez jadowitego węża i zmarła.
m77c40e8b10e2ffbc_0000000000007

Rozpacz Orfeusza

Po nieudanej próbie ocalenia żony Orfeusz pogrążył się w rozpaczy. Błąkał się po świecie bez celu, opłakując Eurydykę. Przypadkiem natknął się pewnego razu na tłum bachantek, które w transie rzuciły się na niego i rozszarpały jego ciało, co stało się częstym tematem dla wyobrażeń malarskich już od czasów starożytnych.

R1XMTgwWsK9x61
Fragment wazy greckiej przedstawiający śmierć Orfeusza, wikimedia.org, CC BY-SA 2.0

Opowieść głosi, że głowa Orfeusza potoczyła się wzdłuż wzgórza i spadła do rzeki. Mimo że oderwana od ciała i zanurzona w wodzie miała ciągle powtarzać imię ukochanej żony. Wraz z nurtem rzeki dopłynęła do morza, aby ostatecznie zatrzymać się na wyspie Lesbos, gdzie została pochowana. W tym miejscu powstałą wyrocznia. Rozszarpane ciało pieśniarza miały zebrać Muzy, którym wiernie służył całym swym życiem. Pochowały je u stóp Olimpu.

RHn3PrsEiJwOL1
Émile Lévy, „Śmierć Orfeusza”, 1866 r., Musée d’Orsay, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna
R11ucInyW6Oca1
Ćwiczenie 5
. Odpowiedz na pytanie: „Który z omówionych obrazów wywarł na tobie największe wrażenie?” Uzasadnij swą wypowiedź.

Orfizm

Szczególna rola Orfeusza w świecie antycznym wiązała się również z ruchem religijnym znanym jako orfizmOrfizmorfizm. Nie wiadomo, kiedy i gdzie został on zapoczątkowany. Jego rozwój przypada na VI p.n.e., a do największych ośrodków w tym czasie, gdzie go praktykowano, należały Ateny i Kroton w południowej Italii. Sami orficy za twórcę ruchu uznawali Orfeusza. Informacje na temat wierzeń orfików czerpiemy z częściowo zachowanych pism orfickich. Główne wierzenia orfików skoncentrowane były na postaci Dionizosa. Człowiek dla orfików był połączeniem dwóch pierwiastków – duchowego i cielesnego. Dusza ludzka była nieśmiertelna, a ciało stanowiło jej grób. Wierzyli oni również, że po śmierci dusza schodzi do podziemia, gdzie odbywa się nad nią sąd. Dusza musi się oczyszczać za popełnione przez człowieka niegodziwości. W tym celu wraca na ziemię, gdzie wchodzi w nowe ciało, by odpokutować za dawniejsze winy. Wyznawcy orfizmu wierzyli, że udział w misteriachMisteriamisteriach orfickich, które zapoczątkować miał sam Orfeusz, zapewni łagodniejszy wyrok wtajemniczonemu.

Aby dusza po śmierci wiedziała, co powiedzieć przed bóstwem, zmarłego zaopatrywano w złote tabliczki, na których zapisane były właściwe formuły. Ich znajomość miała być świadectwem tego, że jest to dusza osoby wtajemniczonej w misteriaMisteriamisteria orfickie.

Orfizm nigdy nie stał się religią państwową. Jego formy miały charakter prywatny. Nauki orfickie głosili wędrowni nauczyciele, najczęściej gromadząc zainteresowanych w prywatnych domach. Wyznawcy orfizmu nie mogli zabijać istot żywych ani spożywać mięsa (za wyjątkiem uczt rytualnych).

R352KfqRwahT3
Ćwiczenie 6
Na podstawie zdobytej wiedzy na temat orfizmu wybierz zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Orfizm związany był z kultem bogini Demeter., 2. Wyznawcy orfizmu wierzyli w nieśmiertelność duszy., 3. Złote tabliczki były tylko ozdobą zmarłego w ostatniej drodze., 4. Treść wierzeń orfików rekonstruujemy na podstawie zachowanych fragmentów pism orfickich., 5. Orfeusz miał zapoczątkować misteria orfickie., 6. Orfizm był religią państwową., 7. Zasad orfickich nauczali wędrowni nauczyciele, przekazujący swą wiedzę w prywatnych domach., 8. Wtajemniczenie w misteria orfickie miało zapewnić szczęście dla duszy po śmierci.

Orfeusz w trenie Jana Kochanowskiego

R139JnuS1nCNZ1
Portret Jana Kochanowskiego, 1884 r., drzeworyt Aleksandra Regulskiego wg rysunku Józefa Buchbindera, miejsce przechowywania nieznane, wikipedia.org, domena publiczna

Mit o Orfeuszu i Eurydyce opisywany był nie tylko przez poetów starożytnych. Wiele motywów tej historii znalazło się w utworach pisarzy, szczególnie poetów. Już u Jana Kochanowskiego w trenie XIV czytamy następujące wersy:

Gdzie te wrota nieszczesne, któremi przed laty
Puszczał sie w ziemię Orfeus, szukając swej straty,
Żebych ja też tąż ścieżką swej namilszej córy
Poszedł szukać i on bród mógł przebyć, przez który
Srogi jakiś przewoźnik wozi blade cienie
I w lasy niewesołe cyprysowe żenie.
A ty mię nie zostawaj, wdzięczna lutni moja,
Ale ze mną pospołu pódź aż do pokoja
Surowego Plutona: owa go [to] łzami,
To temi żałosnemi zmiękczywa pieśniami,
Że mi moję namilszą dziewkę jeszcze wróci,
A ten nieuśmierzony we mnie żal ukróci.
(J. Kochanowski, Tren XIV 1‑12, Wrocław, 2009)

Podmiot liryczny, zrozpaczony ojciec, chciałby przywrócić do życia swą córkę. Chciałby, jak niegdyś Orfeusz, zejść do krainy umarłych, by tam przebłagać władcę zmarłych – Plutona – aby pozwolił wrócić jego zmarłej córce na ziemię.

Do mitu nawiązywali również m.in. C. K. Norwid (Fortepian Szopena), K. K. Baczyński (poemat Orfeusz w lesie), K. I. Gałczyński (Ulica Sarg) oraz Czesław Miłosz (Orfeusz i Eurydyka).

Polecenie 1

Dowiedz się w jakich okolicznościach Czesław Miłosz napisał swój wiersz Orfeusz i Eurydyka.

Przygotuj następnie kilkuzdaniową wypowiedź, w której odpowiesz na pytania:

1. Dlaczego poeta wybrał akurat ten mit?

2. Jaką rolę spełniała muzyka dla Orfeusza, a jaką poezja dla autora wiersza? Czy jest coś, co je łączy?

R1WODsAl4CGdL
Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.
Rqe9irqEQdyir
Ćwiczenie 7
Ułóż fragmenty wiersza Czesława Miłosza Orfeusz i Eurydyka tak by odpowiadały porządkowi wydarzeń przedstawionemu w micie. Elementy do uszeregowania: 1. Ruszyli. Najpierw on, a za nim, ale nie zaraz,
Stukanie jego sandałów i drobny tupot
Jej nóg spętanych suknią jak całunem.
Stroma ścieżka pod górę fosforyzowała
W ciemności, która była jak ściany tunelu.
, 2. Stojąc na płytach chodnika przy wejściu do Hadesu
Orfeusz kulił się w porywistym wietrze,
Który targał jego płaszczem, toczył kłęby mgły,
Miotał się w liściach drzew.
, 3. Nie wiem, rzekła bogini, czy ją kochałeś,
Ale przybyłeś aż tu, żeby ją ocalić.
Będzie tobie wrócona. Jest jednak warunek.
Nie wolno ci z nią mówić. I w powrotnej drodze
Oglądać się, żeby sprawdzić, czy idzie za tobą.
, 4. Dniało. Ukazały się załomy skał
Pod świetlistym okiem wyjścia z podziemi.
I stało się jak przeczuł. Kiedy odwrócił głowę,
Za nim na ścieżce nie było nikogo.
, 5. Aż zaszedł do pałacu rządców tej krainy.
Persefona, w swoim ogrodzie uschniętych grusz i jabłoni,
Czarnym od nagich konarów i gruzłowatych gałązek,
A tron jej, żałobny ametyst, słuchała.

Sam Orfeusz opisywany jako autor cudownej muzyki, która potrafiła wzruszyć nawet bóstwa podziemne (a były one przecież wyjątkowo nieprzychylne ludziom), stał się inspiracją dla wielu znanych kompozytorów. Zapoznaj się z informacjami na ten temat zawartymi w poniższej animacji.

R1Mx0FJI2l0Fc1
Film/animacja pt. Mit o Orfeuszu w Operze. W celu obejrzenia filmu należy kliknąć na biały trójkąt, znajdujący się w szarym kółku.
Film edukacyjny pt. „Mit o Orfeuszu w Operze”
RnapOLAvMRTN1
Ćwiczenie 8
Po zapoznaniu się ze sławnymi kompozycjami odwołującymi się do mitu o Orfeuszu, połącz w pary autora i jego dzieło. Monteverdi Możliwe odpowiedzi: 1. balet Orfeusz, 2. operetka Orfeusz w piekle, 3. Orfeusz, 4. Orfeusz i Eurydyka, opera w trzech aktach, 5. Orfeusz, opera w pięciu aktach Gluck Możliwe odpowiedzi: 1. balet Orfeusz, 2. operetka Orfeusz w piekle, 3. Orfeusz, 4. Orfeusz i Eurydyka, opera w trzech aktach, 5. Orfeusz, opera w pięciu aktach Liszt Możliwe odpowiedzi: 1. balet Orfeusz, 2. operetka Orfeusz w piekle, 3. Orfeusz, 4. Orfeusz i Eurydyka, opera w trzech aktach, 5. Orfeusz, opera w pięciu aktach Strawiński Możliwe odpowiedzi: 1. balet Orfeusz, 2. operetka Orfeusz w piekle, 3. Orfeusz, 4. Orfeusz i Eurydyka, opera w trzech aktach, 5. Orfeusz, opera w pięciu aktach Offenbach Możliwe odpowiedzi: 1. balet Orfeusz, 2. operetka Orfeusz w piekle, 3. Orfeusz, 4. Orfeusz i Eurydyka, opera w trzech aktach, 5. Orfeusz, opera w pięciu aktach

Słowniki

Słownik pojęć

Argonauci
Argonauci

uczestnicy wyprawy po „złote runo” pod wodzą Jazona.

Lira
Lira

instrument muzyczny; lira antyczna składała się z korpusu rezonansowego o kształcie miskowatym (początkowo skorupa żołwia), dwóch ramion, osadzonych w korpusie i połączonych u góry jarzmem, oraz 7 strun szarpanych palcami lub plektronem; w starożytnej Grecji służyła głównie do akompaniamentu przy śpiewie i deklamacji.

Eurydyka
Eurydyka

żona Orfeusza.

Misteria
Misteria

w religii starożytnej Grecji i Rzymu termin oznaczający odrębną kategorię obrzędów religijnych, ustanawiających szczególną więź między człowiekiem a bogiem oraz stwarzających nadzieję na szczęście po śmierci (zbawienie).

Orfeusz
Orfeusz

mitologiczny tracki poeta i pieśniarz, słynny z cudownej mocy swej muzyki.

Orfizm
Orfizm

oparty na misteriach związanych ze świętymi pismami (teogonie, kosmogonie, hymny orfickie), przypisywanych mitycznemu pieśniarzowi Orfeuszowi (lub Muzajosowi), z rytuałami inicjacji i oczyszczeń, zapewniającymi wtajemniczonym lepszy los pośmiertny (misteria) i odrębnym stylem bycia [gr. bíos Orphikós ‘żywot orficki’], na który składały się ascetyzm i wegetarianizm.

Słownik łacińsko‑polski

R1E7igvxSU8j2m77c40e8b10e2ffbc_00000000000121
Słownik łacińsko-polski.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.
m77c40e8b10e2ffbc_0000000000012

Galeria dzieł sztuki

m77c40e8b10e2ffbc_0000000000306

Bibliografia

Pierre Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008.

J. Kochanowski, Tren XIV 1‑12, Wrocław 2009.

J. Parandowski Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1989.

Wergiliusz, Georgiki, przeł. Z. Abramowiczówna, Wrocław 1953.