Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
RGIKqpeENUjvW1

Mit o Edypie

Bénigne Gagneraux, „Oślepiony Edyp powierza swoje dzieci bogom”, 1784 r., Muzeum Narodowe, Sztokholm, Szwecja, wikimedia.org, domena publiczna

Ważne daty

ok. 430 r. p.n.e. – wystawienie sztuki Sofoklesa p.t. Król Edyp

401 r. p.n.e. – wystawienie tragedii Edyp w Kolonos już po śmierci Sofoklesa

I w n.e. – powstanie tragedii Seneki p.t. Edyp

1

Scenariusz dla nauczyciela

RXpvJfOh5juJd1
Scenariusz zajęć do pobrania.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

II. W zakresie kompetencji kulturowych. Uczeń:
3. posiada podstawową wiedzę o następujących kluczowych zjawiskach z zakresu historii literatury starożytnej:
a) literatura grecka:
– tragedia: wybrane dzieła Sofoklesa (Król Edyp).
10. potrafi wskazać najważniejsze cechy charakterystyczne i poddać interpretacji uwzględniającej właściwy kontekst kulturowy następujące kluczowe zjawiska z zakresu historii literatury starożytnej:
a) ) literatura grecka:
– tragedia: wybrane dzieła Sofoklesa (Król Edyp).

Nauczysz się

rozwijać umiejętność samodzielnego czytania tekstu zagadek Sfinksa w języku łacińskim;

przedstawiać mit o Edypie;

wymieniać najważniejsze recepcje mitu o Edypie w malarstwie, rzeźbie i literaturze;

rozwiązywać zagadkę Sfinksa.

Sphingīs aenigma

R1DrRzxrRHtZH1
Ilustracja interaktywna przedstawia fotografię wykonaną w Egipcie, która pokazuje Wielkiego Sfinksa. Jest to uskrzydlone stworzenie o ciele lwa oraz głowie i piersiach kobiety. Za Sfinksem widoczne są piramidy w Gizie. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1

Sphingīs erat aenigma:

Źródło: Christfrid Ganander, Aenigmata Fennica, 1783 r.

, 2.

(Taka) była zagadka Sfinksa:

Przekład: autor opracowania

Wielki Sfinks, 2558-2532 r. p.n.e., Giza, Egipt, wikimedia.org, CC BY 3.0
R1W3O6CIZNJZy1
lustracja interaktywna przedstawia fotografię obrazujące malarstwo na naczyniu. Malunek przedstawia wizerunek Sfinksa przechadzającego się po płaskiej powierzchni. Sfinks posiada głowę kobiety oraz ciało lwa, a także duże skrzydła. Sfinks został przedstawiony na czarnym tle. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1.

Quodnam esset animal māne quadrupēs, merīdiē bipēs, vesperī tripēs.

Źródło: Christfrid Ganander, Aenigmata Fennica, 1783 r.

, 2.

Czymże jest zwierzę rano czworonożne, w południe dwunożne, wieczorem trójnożne?)

Przekład: autor opracowania

Sfinks, attyckie malarstwo czerwonofigurowe, V w. p.n.e., Nola, Włochy, wikimedia.org, CC BY 2.5
R1PfZgfze1nEK1
Ilustracja interaktywna przedstawia pracę Gustave Moreau pod tytułem „Sfinks w grocie”. Ilustracja przedstawia Sfinksa – kreaturę o torsie i twarzy urodziwej ciemnowłosej kobiety, która na głowie ma kwiecisty wianek. Z jej pleców wystają duże, niebieskie skrzydła. Obok Sfinksa znajdują się nagie kobiety, które leżą pod postacią Sfinksa. Cała scena dzieje się w grocie. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1.

Hoc quī solvere nōn possent, ab illō sunt interēmptī.

Źródło: Christfrid Ganander, Aenigmata Fennica, 1783 r.

, 2.

Ci, którzy tego nie mogli rozwiązać, przez niego (Sfinksa) zostali zabici.

Przekład: autor opracowania

Gustave Moreau, „Sfinks w grocie”, 1840-1898 r., Muzuem Sztuki Metropolitan, Nowy Jork, wikimedia.org, domena publiczna
R7XLeiMXyIPqu1
Ilustracja interaktywna przedstawia pracę Jean Auguste Dominique Ingres pod tytułem „Edyp i Sfinks”. Ilustracja przedstawia nagiego Edypa, który ma przy sobie włócznię oraz szatę przerzuconą przez ramię. Edyp spotyka Sfinksa, który ma tors oraz głowę urodziwej kobiety. Edyp wraz ze Sfinksem znajdują się w górach, koło jaskini. Pod kamieniami widoczne są kości oraz nogi człowieka. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1.

Solvit autem illud! Oedipus, hominem esse dīcēns.

Źródło: Christfrid Ganander, Aenigmata Fennica, 1783 r.

, 2.

W końcu jednak rozwiązał to! Edyp mówiąc, że to człowiek.

Przekład: autor opracowania

Jean Auguste Dominique Ingres, „Edyp i Sfinks”, 1864 r., Muzeum Sztuki „Walters”, Baltimore, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna
R1JrhHIzMbQNa1
Ilustracja interaktywna przedstawia pracę Hans Holbein pod tytułem „Portret Erazma z Rotterdamu”. Na obrazie widoczny jest portret Erazma siedzącego w pomieszczeniu i notującego coś w notatniku za pomocą pióra. Pomieszczenie, w którym znajduje się Erazm ma ściany koloru czerwono-brązowego. Erazm ubrany jest w długi ciemny płaszcz i ma na głowie czarną czapkę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1.

Hoc aenigma tibi relinquō, ego Sphingem praestitī, Tū Oedipus estō!
Erasmus

Źródło: Christfrid Ganander, Aenigmata Fennica, 1783 r.

, 2.

Tę zagadkę tobie zostawiam, ja przewyższyłem Sfinksa, i ty zostań Edypem!
Erazmus

Przekład: autor opracowania

Hans Holbein, „Portret Erazma z Rotterdamu”, pierwsza kwarta XVI w., Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna
R17f3IFjlmmXt1
Ćwiczenie 1
Opowiedz historię zagadki Sfinksa.
RnbKy59jdhLWR
Ćwiczenie 2
Odpowiedz na pytanie. Quodnam esset animal māne quadrupēs, merīdiē bipēs, vesperī tripēs? Możliwe odpowiedzi: 1. Sphinx, 2. Canis lupus, 3. Homō

Dzieciństwo Edypa

RAjkY3kJ0HjXF1
Antoine-Denis Chaudet, „Edyp jako dziecko uratowane przez pasterza Forbasa, który zdjął go z drzewa”, 1810 r., Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna

Po Amfionie i Zetosie posiadł tron tebański Lajos, od którego wyszło pokolenie najnieszczęśliwszych władców. Wyrocznia ostrzegła go, że polegnie z ręki własnego syna, który w następstwie ożeni się z jego żoną a swoją matką, Jokastą. Gdy im więc się syn narodził, przekłuli mu pięty żelaznymi kolcami, związali i wyrzucili w górach. Dziecko znaleźli pasterze i zanieśli do Koryntu, aby oddać na wychowanie królowej, która nie miała własnego potomstwa. Chłopak miał nogi nabrzmiałe od przekłucia, przezwano go więc Edyp (Ojdipus) - człowiek o spuchniętych nogach.Edyp nie czuł się szczęśliwy. Rówieśnicy nazywali go podrzutkiem, a nikt nie chciał wyjawić tajemnicy jego pochodzenia. Pojechał zatem do Delf, do wyroczni. W ciemnym sanktuarium dał się słyszeć głos boży, który go upominał, aby nie wracał do ojczyzny, gdyż zabije ojca i ożeni się z matką. Edyp sądząc, że królestwo Koryntu są jego rodzicami, postanowił w innych stronach dom sobie założyć. Po drodze jednak spotkał wóz, na którym siedział jakiś pan w otoczeniu kilku dworzan. Było to w ciasnym wąwozie górskim i służba krzyknęła na Edypa, aby ustąpił ze ścieżki. Butny młodzieniec nie usłuchał. Powstała kłótnia i bójka, w której tamci śmierć ponieśli. Edyp poszedł dalej, nie domyślając się, że ów pan na wozie to Lajos, jego własny ojciec.

Jan Parandowski „Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian”, Wydawnictwo Puls 1992 r., s. 171

R1Z4p5K7smRQP
Ćwiczenie 3
Kim był Ojdipus?
m40c449f60c11158f_0000000000085

Zagadka Sfinksa

Sfinks prześladował Tebańczyków na rozkaz Hery, patronki małżeństw, zagniewanej na króla Lajosa. Sfinks był potworem o głowie i piersiach kobiety, ciele lwa, orlich skrzydłach i wężowym ogonie. Codziennie zadawał przechodniom i mieszkańcom grodu zagadkę, a ponieważ nikt nie potrafił jej rozwiązać, pożerał wybraną ofiarę. Kiedy przed Sfinksem stanął Edyp, który w drodze powrotnej z Delf chciał wejść do miasta, potwór zadał mu pytanie, co za istota chodzi rano na czterech nogach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech i posiada najmniej siły właśnie wtedy, kiedy nóg ma najwięcej? Edyp uświadomił sobie, że zna odpowiedź: to człowiek, który o poranku życia, czyli w niemowlęctwie, porusza się na czworakach i wtedy jest najsłabszy; w sile wieku chodzi na dwóch nogach, a jako starzec podpiera się laską. Usłyszawszy rozwiązanie swojej zagadki, Sfinks z rozpaczy rzucił się w przepaść, a Tebańczycy powitali Edypa jak wybawiciela. Wkrótce do miasta dotarła wiadomość, że Lajos zginął w czasie podróży do Delf. Mieszkańcy z wdzięczności za uwolnienie Teb od potwora przekazali Edypowi tron po zmarłym władcy. Jednocześnie młodzieniec poślubił wdowę po Lajosie - Jokastę. Własną matkę. W ten sposób, pomimo starań Edypa, wypełniło się tragiczne dla niego proroctwo.

Katarzyna Marciniak Mitologia grecka i rzymska. Spotkania ponad czasem., Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2018, s. 166 - 1675

R1HTWyxZj0YBd1
Edyp i Sfinks, amfora czerwonofigurowa, ok. 450 r. p.n.e., Muzeum Sztuk Pięknych, Boston, Stany Zjednoczone, mfa.org, CC BY 3.0
R12sGZpLGhqrb
Ćwiczenie 4
Przeczytaj zdania dotyczące mitu o Edypie. Następnie podziel je na zgodne z treścią mitu (PRAWDA) i odbiegające od tejże treści (FAŁSZ). Zdania prawdziwe Możliwe odpowiedzi: 1. Karą za nierozwiązanie zagadki Sfinksa było pożarcie przez potwora. 2. Sfinks był potworem o głowie i piersiach kobiety, ciele węża, orlich skrzydłach i lwim ogonie. 3. Kiedy Sfinks usłyszał odpowiedź Edypa, za karę wykuł mu oczy. 4. Wdzięczny lud Teb przekazał władzę w królestwie Edypowi. 5. Edyp darzył matkę wielką miłością, dlatego się z nią ożenił. 6. Edyp rozwiązał zagadkę Sfinksa, podając odpowiedź - człowiek. Zdania fałszywe Możliwe odpowiedzi: 1. Karą za nierozwiązanie zagadki Sfinksa było pożarcie przez potwora. 2. Sfinks był potworem o głowie i piersiach kobiety, ciele węża, orlich skrzydłach i lwim ogonie. 3. Kiedy Sfinks usłyszał odpowiedź Edypa, za karę wykuł mu oczy. 4. Wdzięczny lud Teb przekazał władzę w królestwie Edypowi. 5. Edyp darzył matkę wielką miłością, dlatego się z nią ożenił. 6. Edyp rozwiązał zagadkę Sfinksa, podając odpowiedź - człowiek.

Tragedia rodzinna

R15MPPSXro6ue1
Fulchran - Jean Harriens, „Edyp w Kolonos”, 1798 r., Muzeum Sztuki, Cleveland, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna

Para królewska panowała zgodnie przez wiele lat, doczekawszy się czwórki potomstwa: Eteoklesa, Polynejkesa, Antygony oraz Ismeny. Po pewnym czasie jednak w Tebach zapanowała zaraza - na oczach władcy umierali poddani w różnym wieku, także dzieci. Edyp chciał poznać przyczynę spustoszenia, które zapanowało w jego królestwie, wezwał więc na pomoc wróżbitę Tejrezjasza. Zasięgnął też rady wyroczni w Delfach, która zasugerowała, że winę za tragiczny stan rzeczy w państwie ponosi zabójca Lajosa. Zdesperowany Edyp usilnie pragnął znaleźć winowajcę i wkrótce prawda wyszła na jaw. To on sam zabił swego ojca, Lajosa podczas utarczki na wąskiej drodze, a następnie poślubił własną matkę. Pochodzenie Edypa poświadczył pasterz, który uratował go w dzieciństwie.

RGIKqpeENUjvW1
Bénigne Gagneraux, „Oślepiony Edyp powierza swoje dzieci bogom”, 1784 r., Muzeum Narodowe, Sztokholm, Szwecja, wikimedia.org, domena publiczna

Usłyszawszy to wszystko Jokasta powiesiła się z rozpaczy. Edyp wziął ciało żony w ramiona i wyłupił sobie oczy jej złotą spinką. Zdruzgotany opuścił Teby w towarzystwie córki, Antygony. Dotarł do Kolonos, niedaleko Aten, gdzie zmarł, a władzę w Tebach objął Kreon.

RgIIARpGDAdqf
Ćwiczenie 5
Jak zginęła Jokasta?

Król Edyp – recepcja mitu

RfqbEb7qDJLwv1
Charles Jalabert, „Edyp i Antygona”, 1842 r., Muzeum Sztuk Pięknych, Marsylia, Francja, wikimedia.org, domena publiczna

Historia Edypa była jednym z najpopularniejszych mitów, do których chętnie sięgali poeci i pisarze. Z czasów starożytnych zachowały się jednak głównie tragedie. Najsłynniejsze z nich to tragedie Sofoklesa: Król EdypEdyp w Kolonos, a także tragedia Seneki - Edyp. Motyw króla, który bezwiednie wypełnia słowa przepowiedni był często używany także w późniejszych epokach i podejmowali go m.in. Oskar Wilde, Konstandinos Kawafis czy Jean Cocteau. Kompozytor Igor Strawinsky wykorzystał historię Edypa do stworzenia opery w języku łacińskim p.t. Król Edyp. Imię bohatera mitologicznego unieśmiertelnił twórca psychoanalizyPsychoanalizapsychoanalizy- Zygmunt Freud, tworząc słynny koncept kompleksu EdypaKompleks Edypakompleksu Edypa.

RROIxqKAFMwoQ1
Igor Strawinsky, „Oedipus Rex”, 2007 r., Cologne Radio Symphony Orchestra (Orkiestra Symfoniczna Radia Kolonia), Kolonia, Niemcy, amazon.com, CC BY 3.0
RhnaKDxTVsWy0
Ćwiczenie 6
Mit o Edypie był bardzo popularnym motywem w literaturze, muzyce i sztuce. Połącz w pary nazwiska znanych twórców z ich dziełami. Zygmunt Freud Możliwe odpowiedzi: 1. Edyp, 2. kompleks Edypa, 3. obraz Sfinks w grocie, 4. tragedie o Edypie, 5. opera w języku łacińskim Oedipus rex Igor Strawinsky Możliwe odpowiedzi: 1. Edyp, 2. kompleks Edypa, 3. obraz Sfinks w grocie, 4. tragedie o Edypie, 5. opera w języku łacińskim Oedipus rex Sofokles Możliwe odpowiedzi: 1. Edyp, 2. kompleks Edypa, 3. obraz Sfinks w grocie, 4. tragedie o Edypie, 5. opera w języku łacińskim Oedipus rex Seneka Możliwe odpowiedzi: 1. Edyp, 2. kompleks Edypa, 3. obraz Sfinks w grocie, 4. tragedie o Edypie, 5. opera w języku łacińskim Oedipus rex Gustave Moreau Możliwe odpowiedzi: 1. Edyp, 2. kompleks Edypa, 3. obraz Sfinks w grocie, 4. tragedie o Edypie, 5. opera w języku łacińskim Oedipus rex
RM2vo1BWnvC6w
Ćwiczenie 7
Zapoznaj się ze słownikiem pojęć i odpowiedz, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe? Zdania prawdziwe Możliwe odpowiedzi: 1. Kompleks Elektry polega na rywalizacji z ojcem o palmę pierwszeństwa w domu. 2. W psychoanalizie pojęcie nieświadomości jest nieistotne. 3. Kompleks Edypa polega na podświadomej wrogości wobec matki. 4. Twórcą psychoanalizy jest Zygmunt Freud. 5. Łamigłówka jest synonimem wyrazu zagadka. 6. Kompleks Edypa dotyczy chłopców w wieku 3 - 6 lat. Zdania fałszywe Możliwe odpowiedzi: 1. Kompleks Elektry polega na rywalizacji z ojcem o palmę pierwszeństwa w domu. 2. W psychoanalizie pojęcie nieświadomości jest nieistotne. 3. Kompleks Edypa polega na podświadomej wrogości wobec matki. 4. Twórcą psychoanalizy jest Zygmunt Freud. 5. Łamigłówka jest synonimem wyrazu zagadka. 6. Kompleks Edypa dotyczy chłopców w wieku 3 - 6 lat.

Słowniki

Słownik pojęć

Kompleks Edypa
Kompleks Edypa

w psychoanalizie u dzieci płci męskiej (3‑6 lat) - podświadoma i stłumiona skłonność (płciowa) do matki i strach przed odwetem ojca jako rywala budzącego nieświadomą wrogość dziecka.

Kompleks Elektry
Kompleks Elektry

w psychoanalizie u dzieci płci żeńskiej (3‑6 lat) - podświadoma i stłumiona skłonność (płciowa) do ojca i strach przed odwetem matki jako rywalki budzącej nieświadomą wrogość dziecka.

Psychoanaliza
Psychoanaliza

nauka o człowieku wyjaśniająca strukturę, funkcjonowanie i rozwój osobowości, a także zjawisk kulturowych i społecznych za pomocą psychodynamicznej koncepcji świadomości i nieświadomości, teorii popędów, nerwic, w tym i mechanizmów obronnych.

Zagadka
Zagadka

pytanie sformułowane tak, że odpowiedzi można się domyślić z jego treści; też: rebus lub inna łamigłówka.

Słownik pojęć został opracowany na podstawie:

Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003 r.

Oryginalna azetka; Encyklopedia PWN,Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2016 r.

Słownik łacińsko‑polski

R175RKuHrhsN51
Słownik łacińsko-polski.
Źródło: online skills, licencja: CC0.

Galeria dzieł sztuki

m40c449f60c11158f_0000000000179

Bibliografia

Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wydawnictwo Puls, Warszawa 1992.

Katarzyna Marciniak, Mitologia grecka i rzymska. Spotkania ponad czasem., Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2018.

Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003.

Zygmunt Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Świat Książki, Warszawa 1997.

Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003.

Oryginalna azetka; Encyklopedia PWN,Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2016.