Zgłoś uwagi
Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Jeżeli dwie osoby podnoszą ciało o ciężarze 100 N, to mówimy, że są jednakowo silne. Jeżeli podniosą je na wysokość jednego metra, to wykonają taką samą pracę. A jeżeli jedna z nich podniesie ten ciężar w czasie 1 sekundy, a druga w czasie 2 sekund, to czym się różnią prace wykonane przez te osoby? Która osoba jest silniejsza i czy oznacza to, że jest ona mocniejsza?

Gdy kupujesz elektronarzędzia lub sprzęt AGD, często bierzsz pod uwagę ich moc. Czy wiesz jednak, co tak naprawdę oznacza ten termin?
Już potrafisz
  • stwierdzić, że pracę wykonuje siła równoległa do przemieszczenia;

  • podać definicję pracy i obliczyć jej wartość jako iloczyn siły i przesunięcia;

  • podać definicję jednostki pracy w układzie SI;

  • wyrażać czas w sekundach, które są jednostką w układzie SI.

Nauczysz się
  • podawać definicję mocy i jej jednostki;

  • przeliczać jednostki mocy;

  • obliczać moc urządzenia wykonującego pracę.

moc

– wielkość fizyczna wyrażona liczbowo jako iloraz pracy i czasu jej wykonania:

moc= praca czas wykonania tej pracy

lub

P=Wt

Moc informuje nas, ile pracy może wykonać dane urządzenie lub osoba w określonej jednostce czasu, np. w ciągu sekundy. Jeżeli w poszczególnych sekundach wykonana praca jest różna, to z powyższej zależności obliczymy średnią moc.

Co to znaczy, że jakieś urządzenie ma większą moc? Oznacza to, że taką samą pracę może wykonać w krótszym czasie, czyli szybciej niż urządzenie o mniejszej mocy, lub też w tym samym czasie wykona większą pracę.

wat

– jednostka mocy (W); urządzenie ma moc 1 wata [W] jeśli w ciągu 1 sekundy [s] wykona pracę 1 dżula [J], czyli:

1 W=1 J1 s

Nazwa tej jednostki pochodzi od nazwiska szkockiego inżyniera i konstruktora Jamesa Watta.
W przypadku występowania dużych mocy używamy jednostki tysiąc razy większej, czyli kilowatów (np. moc silnika tramwajowego wynosi 200 kW) lub megawatów (np. elektrownia ma moc 1200 MW), a małe moce wyrażamy w miliwatach (moc lecącej muchy ma wartość 0,3 mW).

Ciekawostka

W motoryzacji jako jednostki mocy tradycyjnie używa się jeszcze koni mechanicznych [KM]. Zbliżoną co do wartości do konia mechanicznego jednostkę mocy zdefiniował James Watt. Jest to tzw. koń parowy [HP]. Zależność pomiędzy tymi jednostkami jest następująca:

1 KM= 735,49875 W = 0,9863 HP

Moc 1 KM odpowiadała mocy zaprzęgu z jednym koniem, 2 KM – z dwoma końmi itd. Jest to tzw. moc brutto konia, liczona z pominięciem rozmaitych strat. Do zapisu wartości mocy używa się też często skrótu niemieckiego – PS.

Fizyka inspiruje również artystów
Ćwiczenie 1
Doświadczenie 1
Problem badawczy
  • Czy to, jak szybko człowiek wykonuje pracę, zależy jego masy?

  • Czy szybkość wykonywania pracy (moc), przypadająca na 1 kg masy ciała człowieka jest zawsze taka sama?

Hipoteza
  • Człowiek o większej masie szybciej wykona taką samą pracę (ma większą moc).

  • Moc przypadająca na 1 kg masy ciała człowieka jest w przybliżeniu taka sama.

Co będzie potrzebne
  • linijka;

  • stoper;

  • waga łazienkowa.

Instrukcja
  1. Wybierz mało uczęszczaną klatkę schodową o różnicy wysokości dwóch pięter.

  2. Policz liczbę schodów między dwoma piętrami N.

  3. Linijką zmierz wysokość jednego stopnia schodów h. Najlepiej zmierz wysokość kilku różnych stopni h1,h2h3 i oblicz średnią wysokość pojedynczego stopnia hśr. Wysokość tę wyraź w metrach. Pamiętaj o zaokrągleniu wyników obliczeń do dwóch miejsc po przecinku (dokładność pomiaru nie powinna przekraczać jednego centymetra).

  4. Wyznacz swoją masę m i wyraź ją w kilogramach [kg].

  5. Stoperem zmierz czas, w którym wbiegasz na drugie piętro t. Wyraź go w sekundach [s] z dokładnością do jednego miejsca po przecinku.

  6. Po odpoczynku możesz powtórzyć pomiar czasu, a do dalszych obliczeń wziąć jego wartość średnią. Pamiętaj o zaokrągleniu wyników obliczeń do jednego miejsca po przecinku.

  7. Oblicz pokonaną wysokość H, mnożąc liczbę schodów N i wysokość pojedynczego stopnia: H=N·h. Wynik podaj w metrach [m] z dokładnością do jednego miejsca po przecinku.

    Jak zmierzyć wysokość schodów?

  8. Oblicz pracę wykonaną podczas biegu: W=m·g·H. Wynik podaj w dżulach z dokładnością do jednego dżula [J].

  9. Oblicz moc, z jaką pracowałaś/eś podczas biegu: P=Wt. Wynik podaj w watach z dokładnością do jednego wata [W].

  10. Oblicz moc przypadającą na 1 kilogram twojej masy: Pm. Wynik podaj w watach na kilogram [kg] z dokładnością do jedności.

  11. Wyniki pomiarów i obliczeń wpisz do tabeli pomiarów.

    Tabela pomiarów
    N
    h[m]
    hśr[m]
    m[kg]
    t[s]
    H=N·hśr[m]
    W=m·g·H[J]
    P=Wt[W]
    PmWkg
     
    h1=
                 
    h2=
    h3=
Podsumowanie
  1. Zbierz informacje o wynikach pomiarów uzyskanych przez inne osoby z klasy i przedstaw je w formie tabeli. Wpisuj wyniki, zaczynając od osoby o najmniejszej, a kończąc na osobie o największej masie.

    Zebrane wyniki pomiarów wszystkich uczestników doświadczenia
    L.p.
    m[kg]
    P=Wt[W]
    PmWkg

    1

         

    2

         

    3

         

    4

         

    5

         

    6

         

    7

         

    8

         

    9

         

    10

         
  2. Przeanalizuj liczby w tabeli i zapisz wnioski:

    1. Jeśli wraz ze wzrostem masy ciała (druga kolumna tabeli) rośnie moc (trzecia kolumna tabeli), zapisz, że pierwsza z hipotez jest prawdziwa. Wniosek będzie więc brzmiał: Człowiek o większej masie ma większą moc. Jeśli wyniki w tabeli tego nie potwierdzają – napisz, że pierwsza z hipotez nie została potwierdzona.

    2. Jeśli liczby zawarte w ostatniej kolumnie są w przybliżeniu takie same, zapisz, że druga z hipotez jest prawdziwa. Wniosek będzie więc brzmiał: Moc przypadająca na 1 kg masy ciała człowieka jest w przybliżeniu taka sama. Jeśli liczby w ostatniej kolumnie znacznie się różnią, zapisz, że druga z hipotez nie została potwierdzona. Pamiętaj, że wyniki pomiarów obarczone są niepewnością pomiarową i do potwierdzenia hipotezy liczby w ostatniej kolumnie nie muszą być idealnie takie same.

  3. Jeśli zebrane przez ciebie dane nie potwierdzają żadnej z postawionych hipotez, zastanów się, co może być tego przyczyną. Może należy rozdzielić pomiary chłopców od pomiarów dziewczynek? Może nie wszyscy uczniowie w klasie mają tyle samo lat? A może są wśród was utalentowani, wytrenowani sportowcy i to ich wyniki znacząco odbiegają od wyników przeciętnego nastolatka? Zapisz w dwóch, trzech zdaniach swoje przemyślenia.

Przejdźmy teraz do obliczeń. Oto przykłady.

Przykład 1

Z jaką mocą pracuje człowiek, który w ciągu pół godziny wykonuje pracę 360 kJ?
Analiza zadania:
Moc, z jaką pracuje człowiek, obliczamy według wzoru: P=Wt.
Wymagane wielkości:
W – wykonywana praca;
t – czas wykonania pracy.
Dane:
W=360 kJ=360 000 J
t=0,5 h=1 800 s
Szukane:
P=? 
Zwróć uwagę, że przed przystąpieniem do obliczeń należało zamienić jednostki czasu z godzin na sekundy. Teraz przystąpmy do obliczeń.
Obliczenia:
P=Wt=360 000 J1 800 s=200 W.
Odpowiedź:
Człowiek pracował z mocą 200 W.

Przykład 2

Oblicz pracę, jaką wykona silnik odkurzacza o mocy 1,2 kW w ciągu 20 minut.
Analiza zadania:
Moc silnika odkurzacza obliczymy ze wzoru: P=Wt.
Wzór ten po przekształceniu pozwoli nam obliczyć pracę.
P=Wt /·t 
P·t=Wt ·t 
P·t=Wt ·t 
W=P·t 
Pracę silnika odkurzacza obliczymy więc ze wzoru: W=P·t.
Wymagane wielkości:
P – moc odkurzacza,
t – czas pracy odkurzacza.
Dane:
P=1,2 kW=1 200 W
t=20min=1200s
Szukane:
W=? 
Możemy zatem przystąpić do obliczeń.
Obliczenia:
W=P·t=1 200 W·1 200 s=1 440 000 J=1,4 MJ.
Odpowiedź:
Silnik wykonał pracę 1 miliona 440 tysięcy dżuli, czyli 1,4 megadżuli.

Polecenie 1

Obejrzyj film i wzorując się na rozumowaniu Młodego Fizyka, odpowiedz na pytanie: czy silniejszy zawsze oznacza to samo co mocniejszy?

Dwóch młodych mężczyzn Filip i Paweł przechwala się przed sobą. Filip mówi: ja mogę 100 kilogramowy worek ziemniaków wnieść na pierwsze piętro. Nad jego głową pojawia się dymek, a w dymku animacja: mięśniak niosący do góry, po schodach wielki worek ziemniaków. Pot z niego kapie, idzie bardzo powoli. Na worku napis „100 kg”. Filip ma wygląd kulturysty, Paweł chudego, wysokiego biegacza. Paweł : ty z tym workiem ledwo idziesz a ja błyskawicznie wbiegam na czwarte piętro. Mogę nawet mieć 10 kilowy plecak. Nad jego głową pojawia się dymek a w dymku animacja: bystronogi chudzielec wbiega po 2-3 stopnie po schodach do góry. Na plecach plecak z napisem 10 kg. F: też mi wyczyn! Przecież biegnąc prawie nic nie niesiesz. 2c.P: Jak to nie. Plecak może nie taki ciężki ale zobacz jak szybko posuwam się do góry. F: Eeee, spróbowałbyś z worem, tak jak ja… P: patrz! Idzie Młody fizyk. On nam naukowo wykaże kto jest lepszy. W kadr wchodzi Młody Fizyk o wyglądzie kujona (okularki, lekko nieobecny wyraz twarzy i wzrok itp.) Cześć, część, sie ma. witają się P: fizyk, powiedz kto jest lepszy. Ja wbiegam na 4. piętro w 20 sekund z 10 kilogramowym plecakiem F: a ja w pół minuty wnoszę 100 kilo ziemniaków na 1. piętro. To nie takie proste. Powiedzcie mi ile sami ważycie. F: ja 80 kg, same mięśnie, ani grama tłuszczu P: ja 50 kg, tłuszczu też specjalnie nie widać Nie da się ukryć, że twoja siła Filipie jest imponująca. Razem z masą swego ciała niesiesz 180 kg i jeszcze idziesz po schodach. Ty Paweł, chyba byś się rozpłaszczył na ziemi pod takim ciężarem, jaki dźwiga Filip więc nawet nie próbuj. Filip promienieje: zadowolony, dumny wyraz twarzy, ujmuje się pod boki, trąca Pawła i mówi: słuchaj Mądrego słabeuszu! Paweł milczy speszony. MF kontynuuje: ale siłą to nie wszystko. Policzmy, który z was wykonuje więcej pracy. Wyciąga tablet i zaczyna „klikać” w ekran. F i P zaglądają mu przez ramię. W prawym, górnym rogu inset z ekranem tabletu. Nie musi to być real foto ekranu, tylko coś podobnego do zrzutu ekranu. MF: pracę liczymy mnożąc siłę działającą w kierunku przesunięcia i to przesunięcie. Na tablecie/insecie pojawia się wzór: który dalej zostaje na ekranie. Siła, którą musi działać każdy z was jest równa waszemu ciężarowi plus ciężar niesionego ładunku. Ciężar liczymy mnożąc masę przez przyspieszenie ziemskie, więc: Wzór uzupełnia się: Praca Filipa wynosi: Wzór uzupełnia się Filip: Praca Pawła wynosi: Wzór uzupełnia się Paweł: Licząc uwzględniłem już wasze własne ciężary i to, że Paweł przebył 4 razy większą drogę niż Filip. Przyjęcie 4 metrów jako wysokości jednego piętra jest przybliżone ale rozsądne. popatrz Filipie; Paweł choć dźwigał tylko mały plecak, to wykonał więcej pracy od ciebie. to jeszcze nie wszystko. Policzmy moc rozwijaną przez każdego z was. Moc to ilość pracy wykonywana w jednostce czasu więc obliczymy ją dzieląc wykonaną pracę przez czas jej wykonania. Pojawia się wzór: liczymy. Dla Filipa Wzór się uzupełnia: dla Pawła:Wzór się uzupełnia: Paweł rozwija znacznie większą moc. Uwaga: wszystkie obliczenia są cały czas widoczne w insecie. Nic nie znika, tylko przybywają kolejne wzory. Filip ma zaskoczoną minę. Paweł promienieje. Trąca Filipa mówiąc: słuchaj Mądrego mięśniaku. fizyk mówi do kolegów. Inset z obliczeniami cały czas widoczny. Jak widzicie w fizyce siłą i moc, to nie to samo. Silny to nie to samo co mocny. Ty Filipie dysponujesz siłą atlety ale już nie tak wielką mocą. Za to ty, Pawle choć możesz działać znacznie mniejszą siłą, to bardzo szybko wykonujesz pracę co skutkuje dużą wartością mocy. To prawdziwie mistrzowski wynik. Jak widzicie duża siła nie zawszę oznacza także dużą moc. A więc koledzy wasz spór pozostaje nierozstrzygnięty: każdy z was jest lepszy w czym innym i nie można tego porównywać.
Przykład 3

Aby jechać po poziomym torze ze stałą szybkością 5 ms, rowerzysta musi pokonywać opory ruchu o wartości 50 N. Z jaką mocą musi pracować rowerzysta?
Analiza zadania:
Moc rowerzysty: P= Wt.
Droga przebyta przez rowerzystę: s=v·t.
Praca rowerzysty: W=F·s=F·v·t.
Wymagane wielkości:
F – siła,
v – prędkość.
Dane:
F=50 N,
v=5 ms
Szukane:
P=? 
Obliczenia:
Moc można obliczyć, korzystając ze wzoru:
P= Wt.
Wzór na pracę można podstawić do wzoru na moc. Otrzymujemy wówczas zależność:
P= F·st=F· st.
Zwróć uwagę, że wyrażenie st oznacza wartość prędkości, zatem otrzymujemy zależność:
P=F·v.
A zatem:
P=F·v=50 N·5 ms=250 W
Odpowiedź:
Rowerzysta pracował z mocą 250 watów.

Podsumowanie

  • Moc to szybkość wykonywania pracy, czyli jest równa liczbowo pracy wykonanej w jednostce czasu. Moc P jest równa ilorazowi pracy W i czasu t, w którym ta praca została wykonana:
    P= Wt

  • Jednostką mocy w układzie SI jest wat. Urządzenie ma moc jednego wata, jeśli w ciągu sekundy wykonuje pracę jednego dżula:
    1 W=1 J1 s

Praca domowa
Polecenie 2.1

Aby rozładować towar z samochodu dostawczego, trzeba wykonać pracę 900 MJ. Oblicz czas, w jakim pracę tę wykona maszyna o mocy P1= 300 kW, a w jakim maszyna o mocy P2=450 000 W? Wyniki podaj w sekundach oraz w minutach.

Zadanie podsumowujące lekcję

Ćwiczenie 2

Biogram

James Watt – szkocki konstruktor i wynalazca

James Watt

James Watt urodził się w rodzinie cieśli i już w szkole ujawniły się jego wielkie zdolności matematyczne oraz techniczne. Pracował jako wytwórca i konstruktor przyrządów precyzyjnych najpierw w Londynie, a następnie na Uniwersytecie w Glasgow. Zasłynął jako twórca znaczących ulepszeń maszyny parowej: wydzieił komorę kondensacji pary, opracował zespół przekładni umożliwiających zastosowanie silnika parowego w pojazdach, zbudował regulator prędkości obrotowej silnika parowego (zwany regulatorem Watta).