Aktualności

Kształcenie na odległość

Programy nauczania i scenariusze zajęć do kształcenia ogólnego

Epodręczniki PO KL

Katalog Zasobów Dodatkowych

Wsparcie psychologiczno-pedagogiczne

Gra edukacyjna „Godność, wolność i niepodległość”


Wsparcie użytkownika

Filmy instruktażowe i instrukcje

Poradnik dla użytkownika

Najczęściej zadawane pytania wraz z odpowiedziami

Filmy instruktażowe i instrukcje
Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
R1EoHiCUYcrCU1

Muzyka ilustracyjna i programowa

Źródło: online-skills, licencja: CC0.
1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R1SnNVxHvkZRU1
W prostokątnym polu znajduje się napis „Pobierz”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

I. Indywidualna i zespołowa ekspresja muzyczna.

4. W zakresie słuchania i percepcji muzyki. Uczeń:

3) rozpoznaje i analizuje utwory muzyczne określając ich elementy, nastrój i charakter, formułuje wypowiedzi, stosując pojęcia charakterystyczne dla języka muzycznego.

4) przedstawia słuchaną muzykę za pomocą środków pozamuzycznych (łącząc muzykę z innymi obszarami wiedzy):

c) werbalizuje emocje i odczucia,

d) opisuje słowami cechy i charakter słuchanych utworów.

Nauczysz się

definiować pojęcia: muzyka ilustracyjna, programowa, absolutna;

przedstawiać przykłady utworów programowych i ilustracyjnych;

rozróżniać muzykę programową i ilustracyjną;

przedstawiać środki, za pomocą których osiąga się w muzyce efekty ilustracyjne;

opisywać wysłuchany utwór muzyczny.

Przypomnienie i utrwalenie wiadomości o podziale muzyki według sposobów jej wykonywania:

Muzykę ze względu na sposób jej wykonania dzielimy na:

  • WOKALNĄ – przeznaczona do śpiewania

  • INSTRUMENTALNĄ – przeznaczoną do wykonywania na instrumentach

  • WOKALNO‑INSTRUMENTALNĄ – przeznaczoną do grania i śpiewania

Utwory wokalne posiadają tekst słowny, który ilustrowany melodią podaje określoną treść, przez co oddziałuje ona na słuchacza bardziej wyraziście niż muzyka instrumentalna.

Polecenie 1

Wysłuchaj utworu i następnie zastanów się czy muzyka instrumentalna, nie posiadająca tekstu słownego też może opowiadać?

R1SOOsShHTX1m
Ilustracja interaktywna przedstawia portret Modesta Musorgskiego, rosyjskiego kompozytora. Mężczyzna ukazany jest z lewego półprofilu od ramion w górę. Postać ma bujne włosy oraz zapuszczoną brodę. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Stary zamek” z cyklu „Obrazki z wystawy”.
R. K. Shirinyan (fot.), portret Modesta Musorgskiego (fragment), 1865, wikimedia.org, domena publiczna; Modest Musorgski, „Stary zamkek” z cyklu „Obrazki z wystawy”, online-skills, CC BY 3.0
RTOCWBBRrloHI1
Ilustracja interaktywna przedstawia „Stary zamek”, autorstwa Wiktora Hartmanna. Na ilustracji umieszczony jest aktywny punkt, po wybraniu którego wyświetli się dodatkowa informacja: 1.

Stary zamek to miniatura pochodząca z cyklu Obrazki z wystawy skomponowanego na fortepian przez Modesta Musorgskiego (1839-1881). Dzieło powstało zainspirowane wystawą prac malarskich Wiktora Hartmanna, zmarłego przedwcześnie przyjaciela kompozytora. Każda z dziesięciu miniatur stanowi muzyczne odzwierciedlenie obrazów Hartmanna. Stary zamek to temat akwareli powstałej pod wpływem odbytej przez malarza podróży do Włoch.

Wiktor Hartmann, „Stary zamek”, miejsce przechowywania nieznane, i.pinimg.com, CC BY 3.0

Muzyka programowa

  • muzyka programowaProgramowa muzykamuzyka programowa – muzyka, która za pośrednictwem odpowiednich czynników (melodyka, harmonia, kolorystyka instrumentalna itp.) sugerować ma pewne wyobrażenia na temat określonych w tytule treści literackich, obrazowych czy ideologicznych.

Kompozytor podawał temat (program) utworu najczęściej w formie tytułu lub dokładniejszego opisu w celu wywołania zamierzonych wyobrażeń. Program sugerował skojarzenia pozamuzyczne. Do utworów programowych zalicza się między innymi poemat symfoniczny (np. Powracające fale Mieczysława Karłowicza czy Życie bohatera Ryszarda Straussa) oraz miniatury instrumentalne (np. cykle Obrazki z wystawy Modesta Musorgskiego, czy Sceny dziecięce Roberta Schumanna)

  • poemat symfonicznyPoemat symfonicznypoemat symfoniczny – instrumentalny utwór programowy bez ustalonej ściśle formy, który wyobraża lub sugeruje pewne określone treści literackie wskazane w tytule.

  • miniatura muzycznaMiniatura muzycznaminiatura muzyczna – ogólna nazwa krótkich form muzyki instrumentalnej rozpowszechnionych szczególnie w okresie romantyzmu o różnych, często programowych tytułach.

Polecenie 2

Wysłuchaj utworu Marzenie Roberta Schumanna i podziel się swoimi wrażeniami na temat nastroju, jaki wywołał. Napisz, w jaki sposób tytuł odnosi się do kompozycji.

R1PVa7Sboc41J
Ilustracja przedstawia portret Roberta Schumanna. Kompozytor ukazany jest od ramion w górę w pozycji frontalnej. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Marzenie” z cyklu „Sceny dziecięce”.
Josef Kriehuber, „portret Roberta Schumanna” (fragment), 1839 r., wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Robert Schumann, „Marzenie” z cyklu „Sceny dziecięce”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy (AMFN), CC BY 3.0
RmGGqonG4vfP7
Po ustawieniu się kursorem myszy w szarym polu, należy w nie wpisać odpowiedź do polecenia. Nad polem umieszczone są przyciski: Zapisz (pozwala na zapisanie wpisanej odpowiedzi), Drukuj (umożliwia wydrukowanie wpisanej odpowiedzi), Wyczyść (usuwa wpisaną treść).

Sceny dziecięce (Kinderzenen, op. 15) to tytuł cyklu miniatur fortepianowych skomponowanych przez Roberta Schumanna (czyt.: szumana), słynnego kompozytora niemieckiego doby romantyzmu. Kompozycje wyróżniają się pośród innych jego utworów – mimo zwięzłej  formy słychać w nich romantyczny temperament i uczuciowość. W liście do narzeczonej, Klary Wieck z 1838 Schumann zamieścił informację: Napisałem trzydzieści maleńkich, zabawnych rzeczy, z których wybrałem około dwunastu i nazwałem Scenami dziecięcymi. Ucieszysz się nimi, ale — naturalnie — będziesz musiała zapomnieć o sobie jako o wirtuozie [...]. Sceny dziecięce, krótkie, tkliwe i szczęśliwe — jak nasza przyszłość” (cyt. za: https://www.rmfclassic.pl/encyklopedia/marzenie.html

R1SZfGVKscGCy1
Strona tytułowa „Scen dziecięcych” Roberta Schumanna, 1900 r., wikimedia.org, domena publiczna
mf985e7cd90aad944_0000000000006

Muzyka ilustracyjna

Kiedy kompozytor stara się jak najbardziej realistycznie oddać za pomocą dźwięków zjawiska pozamuzyczne, muzyka nabiera wówczas charakteru ilustracyjnego.

  • muzyka ilustracyjnaIlustracyjna muzykamuzyka ilustracyjna – muzyka charakteryzująca środkami muzycznymi zjawiska pozamuzyczne.

Polecenie 3

Wysłuchaj nagrania utworu Kukułka Claude’a Daquina. Napisz, w jaki sposób kompozytor oddał muzycznie odgłosy ptasiego śpiewu.

RW0n7NdtTcUIO
Ilustracja przedstawia portret Louis-Claude Daquin, autorstwa Étienne-Jehandier Desrochers. Francuski kompozytor został ukazany od ramion w górę w pozycji frontalnej. Postać ma na sobie koszulę z żabotem. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Kukułka”, autorstwa Louisa Claude Daquina.
Étienne-Jehandier Desrochers, „portret Louis-Claude Daquin” (fragment), 1747 r., Biblioteka Narodowa Francji, Paryż, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Louis-Claude Daquin, „Kukułka”, AMFN, CC BY 3.0

Louis‑Claude Daquin (czyt.: lui klod dakę̣) to niezwykle utalentowany kompozytor dobry baroku, który zasłynął jak klawesynista i organista. Już jako sześcioletni chłopiec występował przed królem Francji Ludwikiem XIV, a jako dwunastolatek pełnił funkcję organisty w słynnych katedrach francuskich: Sainte‑Chapelle (czyt.: sęt szapẹl), Notre Dame (czyt.: notr dam) oraz w kościele św. Pawła w Paryżu. Największy rozgłos przyniósł mu utwór napisany w formie ronda  – Kukułka., zamieszczony razem z innymi opracowaniami na klawesyn  w Pierwszej księdze utworów klawesynowych.

Punktem wyjścia dla Musorgskiego w przypadku tego lekkiego i wdzięcznego utworu był wykonany przez Hartmanna projekt kostiumów do baletu. Wyraźnie słyszymy tu gromadę rozbiegających się piskląt i troskliwie gdaczącą nad nimi kwokę.

Rs7fa5HrKHdY3
Ilustracja przedstawia projekt stroju do utworu „Taniec kurcząt w skorupkach”. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Taniec kurcząt w skorupkach”, z cyklu „Obrazki z wystawy”.
Wiktor Hartmann, projekt stroju do utworu „Taniec kurcząt w skorupkach”, i0.wp.com, CC BY 3.0 (ilustracja); Modest Musorgski, „Taniec kurcząt w skorupkach”, z cyklu „Obrazki z wystawy”, AMFN, CC BY 3.0

Muzyka ilustracyjna a programowa

Muzyka ilustracyjna, jak sama nazwa wskazuje, ilustruje, czy odzwierciedla, naśladuje jakieś zjawisko za pomocą dźwięku, szczególną uwagę zwracając na detale i korzystając z tzw. fonicznej onomatopei językowej, czyli naśladownictwa w brzmieniu. Daquin, komponując Kukułkę naśladował głos tytułowego ptaka.

Przeciwieństwem muzyki ilustracyjnej jest muzyka programowa, która wyraża ideę kompozytora, często inspirowaną dziełem literackim, malarskim, wydarzeniem historycznym itp. w muzyce programowej istotną rolę pełni tytuł lub dołączone do niego motto, cytat oraz całościowy odbiór dzieła.

Muzyka absolutna

Przeciwieństwem muzyki programowej i ilustracyjnej jest muzyka absolutna.

  • muzyka absolutnaAbsolutna muzykamuzyka absolutna – określenie muzyki pozbawionej treści pozamuzycznej.

Utwory reprezentujące ten rodzaj muzyki opatrzone są tytułami określającymi ich formę np. sonata, koncert, etiuda, jednak niektórzy kompozytorzy, m.in. Haydn, Chopin, pomimo programowości również nadawali utworom nazwy związane z formą.

Zadania

ReGqM2CCXiuQY
Ćwiczenie 1
Przyporządkuj imiona do nazwisk kompozytorów. Musorgski Możliwe odpowiedzi: 1. Mieczysław, 2. Modest, 3. Ryszard, 4. Robert, 5. Louis-Claude Schumann Możliwe odpowiedzi: 1. Mieczysław, 2. Modest, 3. Ryszard, 4. Robert, 5. Louis-Claude Daquin Możliwe odpowiedzi: 1. Mieczysław, 2. Modest, 3. Ryszard, 4. Robert, 5. Louis-Claude Strauss Możliwe odpowiedzi: 1. Mieczysław, 2. Modest, 3. Ryszard, 4. Robert, 5. Louis-Claude Karłowicz Możliwe odpowiedzi: 1. Mieczysław, 2. Modest, 3. Ryszard, 4. Robert, 5. Louis-Claude
R1bYX23r325Gr
Ćwiczenie 2
Wskaż prawidłową odpowiedź: Muzyka pozbawiona treści pozamuzycznej - 1. ABSOLUTNA, 2. PROGRAMOWA, 3. ILUSTRACYJNA
Muzyka, która za pośrednictwem odpowiednich czynników (melodyka, harmonia, kolorystyka instrumentalna itp.) sugerować ma pewne wyobrażenia na temat określonych w tytule treści literackich, obrazowych czy ideologicznych - 1. ABSOLUTNA, 2. PROGRAMOWA, 3. ILUSTRACYJNA
Muzyka charakteryzująca środkami muzycznymi zjawiska pozamuzyczne - 1. ABSOLUTNA, 2. PROGRAMOWA, 3. ILUSTRACYJNA
Ćwiczenie 3
RX0i4IibfXQpP
Wyszukaj i zaznacz tytuły pięciu miniatur z cyklu Sceny dziecięce Roberta Schumanna.

Aby zakreślić słowo zaznacz (kliknij) pierwszą i ostatnią literę.
R1C5lR5YEwRut
Ćwiczenie 4
Podane tytuły utworów dopasuj do nazwisk kompozytorów:. Stary zamek Możliwe odpowiedzi: 1. Ryszard Strauss, 2. Robert Schumann, 3. Mieczysław Karłowicz, 4. Claude Daquin, 5. Modest Musorgski Kukułka Możliwe odpowiedzi: 1. Ryszard Strauss, 2. Robert Schumann, 3. Mieczysław Karłowicz, 4. Claude Daquin, 5. Modest Musorgski Marzenie Możliwe odpowiedzi: 1. Ryszard Strauss, 2. Robert Schumann, 3. Mieczysław Karłowicz, 4. Claude Daquin, 5. Modest Musorgski Powracające fale Możliwe odpowiedzi: 1. Ryszard Strauss, 2. Robert Schumann, 3. Mieczysław Karłowicz, 4. Claude Daquin, 5. Modest Musorgski Życie bohatera Możliwe odpowiedzi: 1. Ryszard Strauss, 2. Robert Schumann, 3. Mieczysław Karłowicz, 4. Claude Daquin, 5. Modest Musorgski
R1WWXKUiQWRk3
Ćwiczenie 5
Wysłuchaj utwory i przyporządkuj właściwe określenia do tytułów utworów. Możliwe odpowiedzi: 1. jest muzyczną ilustracją pewnego gatunku ptaka, 2. zainspirowany projektem strojów do baletu, 3. wprowadza w stan rozmarzenia
RtDEWTQAyvUC5
Ćwiczenie 6
Podane tytuły dzieł przenieś do odpowiednich kolumn: Muzyka programowa i ilustracyjna Możliwe odpowiedzi: 1. Koncert fortepianowy, 2. Etiuda, 3. Kukułka, 4. Powracające fale, 5. Marzenie, 6. Sonata, 7. Taniec kurcząt w skorupkach, 8. Życie bohatera Muzyka absolutna Możliwe odpowiedzi: 1. Koncert fortepianowy, 2. Etiuda, 3. Kukułka, 4. Powracające fale, 5. Marzenie, 6. Sonata, 7. Taniec kurcząt w skorupkach, 8. Życie bohatera
R8szL4nO4MqNt
Ćwiczenie 7
Przyporządkuj nazwiska kompozytorów do lat w których żyli: 1839-1881 Możliwe odpowiedzi: 1. Modest Musorgski, 2. Robert Schumann, 3. Louis-Claude Daquin 1694-1772 Możliwe odpowiedzi: 1. Modest Musorgski, 2. Robert Schumann, 3. Louis-Claude Daquin 1810-1856 Możliwe odpowiedzi: 1. Modest Musorgski, 2. Robert Schumann, 3. Louis-Claude Daquin

Słownik pojęć

Absolutna muzyka
Absolutna muzyka

określenie muzyki pozbawionej treści pozamuzycznej

Ilustracyjna muzyka
Ilustracyjna muzyka

muzyka charakteryzująca środkami muzycznymi zjawiska pozamuzyczne

Miniatura muzyczna
Miniatura muzyczna

ogólna nazwa krótkich form muzyki instrumentalnej rozpowszechnionych szczególnie w okresie romantyzmu o różnych, często programowych tytułach

Poemat symfoniczny
Poemat symfoniczny

instrumentalny utwór programowy bez ustalonej ściśle formy, który wyobraża lub sugeruje pewne określone treści literackie wskazane w tytule

Programowa muzyka
Programowa muzyka

muzyka, która za pośrednictwem odpowiednich czynników (melodyka, harmonia, kolorystyka instrumentalna itp.) sugerować ma pewne wyobrażenia na temat określonych w tytule treści literackich, obrazowych czy ideologicznych

Źródło:

Jerzy Habela, Słowniczek muzyczny, Wydawnictwo PWM 1988

mf985e7cd90aad944_0000000000250

Biblioteka muzyczna

R1SOOsShHTX1m
Ilustracja interaktywna przedstawia portret Modesta Musorgskiego, rosyjskiego kompozytora. Mężczyzna ukazany jest z lewego półprofilu od ramion w górę. Postać ma bujne włosy oraz zapuszczoną brodę. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Stary zamek” z cyklu „Obrazki z wystawy”.
R. K. Shirinyan (fot.), portret Modesta Musorgskiego (fragment), 1865, wikimedia.org, domena publiczna; Modest Musorgski, „Stary zamkek” z cyklu „Obrazki z wystawy”, online-skills, CC BY 3.0
R1PVa7Sboc41J
Ilustracja przedstawia portret Roberta Schumanna. Kompozytor ukazany jest od ramion w górę w pozycji frontalnej. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Marzenie” z cyklu „Sceny dziecięce”.
Josef Kriehuber, „portret Roberta Schumanna” (fragment), 1839 r., wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Robert Schumann, „Marzenie” z cyklu „Sceny dziecięce”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy (AMFN), CC BY 3.0
RW0n7NdtTcUIO
Ilustracja przedstawia portret Louis-Claude Daquin, autorstwa Étienne-Jehandier Desrochers. Francuski kompozytor został ukazany od ramion w górę w pozycji frontalnej. Postać ma na sobie koszulę z żabotem. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Kukułka”, autorstwa Louisa Claude Daquina.
Étienne-Jehandier Desrochers, „portret Louis-Claude Daquin” (fragment), 1747 r., Biblioteka Narodowa Francji, Paryż, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Louis-Claude Daquin, „Kukułka”, AMFN, CC BY 3.0
Rs7fa5HrKHdY3
Ilustracja przedstawia projekt stroju do utworu „Taniec kurcząt w skorupkach”. Po zaznaczeniu kursorem myszy grafiki zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny „Taniec kurcząt w skorupkach”, z cyklu „Obrazki z wystawy”.
Wiktor Hartmann, projekt stroju do utworu „Taniec kurcząt w skorupkach”, i0.wp.com, CC BY 3.0 (ilustracja); Modest Musorgski, „Taniec kurcząt w skorupkach”, z cyklu „Obrazki z wystawy”, AMFN, CC BY 3.0

Bibliografia

Jerzy Habela, Słowniczek muzyczny, Wydawnictwo PWM 1988

www.muzykotekaszkolna.pl/kanon/robert‑schumann‑sceny‑dzieciece‑op‑15/

http://www.muzykotekaszkolna.pl/kanon/louis‑claude‑daquin‑kukulka/

bazhum.muzhp.pl/media//files/Sztuka_i_Filozofia/Sztuka_i_Filozofia‑r1997‑t14/Sztuka_i_Filozofia‑r1997‑t14‑s101‑111/Sztuka_i_Filozofia‑r1997‑t14‑s101‑111.pdf

Zgłoś problem