Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
RnUr0ev5bNO7H1

Muzykujemy w zespole

Ważne daty

1895‑1982 – lata życia Carla Orffa

1928 – skomponowanie i premiera Bolera Maurice'a Ravela

1

Scenariusz lekcji

R15bv77VffHuE
W prostokątnym polu znajduje się napis „Pobierz”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.

I. Indywidualna i zespołowa ekspresja muzyczna.

2. W zakresie gry na instrumentach. Uczeń:

1) gra na instrumentach ze słuchu lub/i przy pomocy nut (w zespole lub/i solo) na jednym lub kilku instrumentach melodycznych (do wyboru np. flet podłużny, flażolet /flecik polski/, pianino, keyboard, gitara, dzwonki, metalofon, ksylofon i inne) oraz perkusyjnych niemelodycznych:

A) schematy rytmiczne,

C) proste utwory,

4. W zakresie słuchania i percepcji muzyki. Uczeń:

2) rozpoznaje ze słuchu:

A) brzmienie instrumentów muzycznych

II Język i funkcje muzyki, myślenie muzyczne, kreacja i twórcze działania.

3. Uczeń wykazuje się znajomością i dokonuje podziału:

1) instrumentów muzycznych ze względu na źródło dźwięku – nazywa i charakteryzuje je;

Nauczysz się

stosować pojęcia muzyczne, tj. Idiofon, Schulwerk, Membranofon ;

wymieniać nazwy instrumentów wchodzących w skład instrumentarium Orffa;

rozróżniać ze słuchu instrumenty muzyczne.

Wprowadzenie

Gra zespołowa, w której bierze udział więcej niż jeden wykonawca, jest esencją wykonywania muzyki. Każdy może odczuwać emocje związane z grą na instrumencie, a także przyjemność z tworzenia i wykonywania muzyki w domu. Są jednak dwa powody, dla których muzyka staje się dla wykonawcy wyjątkowa. Jednym z nich jest udział publiczności w występie, który sprawia, że skupienie staje się większe. Drugim z nich jest wspólna gra w zespole, która nadaje całości zupełnie inny poziom odczuwania oraz emocji.

Częstym problemem z grą w zespole jest to, iż potrzeba wiele lat nauki oraz przygotowań, by dobrze wykonywać swoją partię. Muzycy filharmonii oraz orkiestr, niejednokrotnie mają za sobą długi czas spędzony w szkołach muzycznych oraz wyższych uczelniach czy akademiach, a także godziny spędzone wspólnie z innymi muzykami na próbach oraz podczas koncertów. Aby zostać członkiem takiego zespołu, potrzeba zatem wiele lat nauki i ćwiczeń.

Na pomoc przychodzi jednak instrumentarium Orffa. Podczas tej lekcji dowiesz się, iż jest możliwa gra w zespole bez większego doświadczenia oraz wiedzy. Wystarczy tylko przygotować odpowiednie instrumenty, podążać za pewnymi wskazówkami oraz przede wszystkim mieć otwartą głowę i słuchać tego, co grają inni.

Przypomnienie wiadomości o Carlu Orffie

W jednym z poprzednich materiałów pojawiła się postać Carla Orffa niemieckiego kompozytora oraz pedagoga, który stworzył własny system nauczania muzyki - SchulwerkSchulwerkSchulwerk (z niemieckiego - „praca szkolna”). W jego metodzie bardzo ważną rolę odgrywał rytm. Mógł być on wykonywany za pomocą własnego ciała oraz za pośrednictwem improwizacji ruchowych - a więc tańca oraz klaskania, tupania, pstrykania i innych - ale także za pomocą prostych instrumentów perkusyjnych. Schulwerk zakładał wyrażanie własnych emocji i ekspresji za pomocą śpiewu, tańca lub gry na instrumentach.

Instrumentarium Orffa to zbiór prostych instrumentów perkusyjnych, za pomocą których można wykonywać między innymi rytm w utworach. Grana z ich pomocą muzyka często jest prosta, naturalna dla muzyków, ponieważ Carl Orff uważał rytm za najbardziej pierwotną, intuicyjną dla człowieka część muzyki.

Poniżej możesz wysłuchać jednej z kompozycji Carla Orffa, napisanej specjalnie na potrzeby jego systemu edukacyjnego Schulwerk.

Polecenie 1

Zapoznaj się z nagraniem i zapisem nutowym utworu Gassenhauer Carla Orffa. Razem z kolegami i koleżankami spróbujcie wykonać utwór na dzwonkach chromatycznych. Jedna osoba może w tym czasie wykonywać improwizacje wokalne.

RxbsAWkVcBzu5
W prostokątnym polu znajduje się napis „Pobierz”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego zapis nutowy - dokument w formacie pdf.
Nuty do utworu Gassenhauer, nbgc.org.uk, CC BY 3.0
RobEkohGaPVKe
Carl Orff, „Gassenhauer”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy, skład wykonawczy: sześć marimb, instrumenty perkusyjne, (AMFN), CC BY 3.0
Carl Orff, „Gassenhauer”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy, skład wykonawczy: sześć marimb, instrumenty perkusyjne, (AMFN), CC BY 3.0

Instrumentarium Orffa – kastaniety, tamburyn i klawesy

Kastaniety mogą przybierać wiele form. W swojej pierwotnej postaci, pochodzącej z Hiszpanii, była to para związanych ze sobą drewnianych muszelek. Przy odpowiednim chwycie, potrząsanie powodowało, iż muszelki uderzały o siebie, dając charakterystyczny, perkusyjny dźwięk. Istnieje także coraz bardziej popularna odmiana kastanietów, która zawiera dodatkowo drewnianą rękojeść; niektóre z tych instrumentów posiadają także dwie pary muszelek.

Rn8bkX45ALDHV1
Ilustracja interaktywna - grafika przedstawiająca kastaniety, koloru brązowego połączone ciemnym sznurkiem, kształtem przypominające muszle – Po kliknięciu na grafikę zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk tego instrumentu.
„Kastaniety”, online-skills, CC BY 3.0

Tamburyn to kolejny z instrumentów, który występuje w wielu rodzajach. Bywa nazywany także bębenkiem baskijskimBębenek baskijskibębenkiem baskijskim. Wbrew nazwie, nie pochodzi od Basków, ale przywędrował do Europy z Azji. Składa się z obręczy (niegdyś drewnianej, obecnie także metalowej lub plastikowej) z wydrążonymi otworami, w których umieszczono ruchome, metalowe blaszki. Zdarza się także, iż zamiast blaszek montuje się dzwoneczki, a całą obręcz obleka z jednej strony skórą (tworząc membranę). Na takim instrumencie można grać, potrząsając nim, a także uderzając lub pocierając membranę.

RqqepZg3l4bED
„Bębenek baskijski”, online-skills, CC BY 3.0 (ilustracja); Freddythehat (autor), Dźwięk tamburynu, wikimedia.org, domena publiczna
„Bębenek baskijski”, online-skills, CC BY 3.0 (ilustracja); Freddythehat (autor), Dźwięk tamburynu, wikimedia.org, domena publiczna
RFCmnDwEi3osq1
„Bębenek baskijski”, online-skills, CC BY 3.0

Klawesy to dwa drewniane kołki lub podłużne klocki. Pochodzą z Kuby, a stosuje się je głównie do akompaniamentu podczas karaibskich tańców. Wyróżniamy dwa standardowe rodzaje klawesów. W pierwszym oba klocki są równej długości i grubości, a uderzenie ich o siebie daje bardzo mocny i przenikliwy dźwięk. Druga możliwość to zastosowanie jednego klawesa z otworem, dwa razy grubszego, co powoduje cieplejsze brzmienie instrumentu.

RR5oBsOFhu7i21
Ilustracja interaktywna - grafika przedstawiająca klawesy – dwie brązowe drewniane pałeczki, Po kliknięciu na grafikę zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk tego instrumentu.
„Klawesy” wykonane z palisandru, wikimedia.org, CC BY 3.0 (ilustracja), Freddythehat (autor), Dźwięk klawesów, wikimedia.org, domena publiczna

Instrumentarium Orffa – bębenek, marakasy i pudełko akustyczne

Pudełko akustyczne to instrument, który może posiadać różne brzmienie, zależne od: rodzaju materiału, z którego został instrument wykonany; miejsca oraz siły z jaką został uderzony. Prawdopodobnie jest to jeden z pierwszych instrumentów rytmicznych w historii całej muzyki - składa się z wydrążonego w środku klocka drewna (stąd nazwa) oraz pałeczki lub kawałka drewna, którymi uderza się w pudełko.

R10wGhKaIu52B1
Ilustracja interaktywna - grafika przedstawiająca pudełko akustyczne, które ma kształt prostopadłościanu, i widoczne są w nim otwory. Zbudowane jest z drewna, Po kliknięciu na grafike zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk tego instrumentu.
„Pudełko akustyczne”, online-skills, CC BY 3.0

Bębenek, podobnie jak pudełko akustyczne, zaliczany jest do najstarszych instrumentów świata. W najprostszym wydaniu jest to drewniany, okrągły korpus oraz naciągnięta na niego skórzana membrana. Tak jak wiele innych instrumentów, współcześnie jest wykonywany z różnych materiałów, a także przyjmuje różne formy. Rozwój bębenków spowodował, iż powstał zestaw perkusyjny, który złożony jest między innymi z bębnów o różnych rozmiarach.

RJwFLFZ70DPfW1
Ilustracja interaktywna - grafika przedstawiająca bębenek, który ma kształt okręgu i jest obszyty skórą. Pod bębenkiem widoczna jest pałeczka, którą uderza się o mateirał. Po kliknięciu na grafikę zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk tego instrumentu.
„Bębenek”, online-skills, CC BY 3.0

Marakasy są zbudowane z drewnianej rękojeści, korpusu (najczęściej zrobionego ze skorupy orzecha) oraz zawartości korpusu (nasion lub kamyczków), przez co przy potrząsaniu słychać szelest. To kolejny z instrumentów, który obecnie może być robiony z wielu materiałów, takich jak plastik, metal i inne tworzywa. Marakasy można określić jako grzechotki.

R1L4SwqyLTEeB1
Ilustracja interaktywna przedstawia marakasy. Z wyglądu przypominają jajka z przymocowanym do nich uchwytem. Są one koloru czarnego, z kolorowym wzorem na bokach. Są trzymane w dłoni. Po kliknięciu na ilustrację zostanie wyświetlona informacja dodatkowa, oraz odtworzony dźwięk tego instrumentu.
„Marakasy”, online-skills, CC BY 3.0
Polecenie 2

Przygotuj instrument muzyczny (dzwonki, klawesy, bębenek, lub marakasy.), a następnie wysłuchaj ponownie utworu Gassenhauer. Spróbuj zagrać usłyszany rytm na przygotowanym instrumencie.

R1FzwL5SIr69c
Utwór: Gassenhauer, autorstwa Carla Orffa Wykonawca: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy (AMFN)

Instrumentarium Orffa – janczary, trójkąt i guiro

Janczary są zbudowane z drewnianej pałki oraz kilkunastu (czasem kilkudziesięciu) przytwierdzonych do niej metalowych dzwoneczków. Są bardzo popularne na Podhalu (są tam zwane turlikamiTurlikiturlikami), a w formie samych dzwoneczków mocowane do końskich uprzęży, co powoduje, iż cały zaprzęg generuje rytm zgodny z końskim chodem.

R1SWAYDL79mrn1
„Janczary”, online-skills, CC BY 3.0

Trójkąt to instrument wykonany z metalowego pręta wygiętego na kształt trójkąta – stąd nazwa. Dźwięk wytwarza się uderzając metalową pałeczką w pręt. By dźwięk nie został stłumiony należy pamiętać, aby nie dotykać instrumentu bezpośrednio rękami.

R13UO2madxtcB1
Ilustracja interaktywna - grafikę przedstawiającą trójkąt muzyczny. Instrument ma ksształ trójkąta i jest azbudowany z metalowej zagiętej rurki. Obok widoczna jest pałeczka do instrumentu. Po kliknięciu na grafikę zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk tego instrumentu.
„Trójkąt”, online-skills, CC BY 3.0

Guiro pierwotnie było robione z wysuszonej tykwy, na której wycinano równoległe względem siebie poprzeczne rowki, co dawało mu wygląd specyficznej tarki. Obecnie wykonuje się go z różnych tworzyw, a jego kształt bywa zaskakujący - zdarza się, że instrument jest rzeźbiony w kształt zwierzęcia (najczęściej żaby, co zostało przedstawione na zdjęciu poniżej). Gra na nim polega na użyciu pałeczki lub pręta i pocieraniu wyżłobień.

R1I2Lvvb9ZWWr1
Ilustracja interaktywna – grafika przedstawia Guiro, które ma kształ żółwia i jest koloru zielonego. Na zdjęciu gurio jest trzymane w jednej ręce, a w drugiej pałeczka do tego intsrumentu. Po kliknięciu na grafikę zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk instrumentu.
„Guiro”, online-skills, CC BY 3.0

Instrumentarium Orffa – inne instrumenty

Przedstawione instrumenty należą do najbardziej popularnych w metodzie Orffa. Do pozostałych, mniej znanych instrumentów zaliczyć należy: dzwonki, małe marimby, ksylofony, metalofony oraz inne instrumenty ze sztabkami z różnych materiałów, w których dźwięk jest wzbudzany poprzez uderzenie.

Polecenie 3

Wysłuchaj teraz utworu Inventions for Bells and Mallets Carla Orffa. Zwróć uwagę na instrumenty jakie występują w tym utworze. Czy potrafisz je wymienić?

R1LmUCdKoLQVH
Utwór: Inventions for Bells and Mallets, autorstwa Carla Orffa Wykonawca: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy
RHD5nIYUpUyeM
Po ustawieniu się kursorem myszy w szarym polu, należy w nie wpisać odpowiedź do polecenia. Nad polem umieszczone są przyciski: Zapisz (pozwala na zapisanie wpisanej odpowiedzi), Drukuj (umożliwia wydrukowanie wpisanej odpowiedzi), Wyczyść (usuwa wpisaną treść).

Osobnym tematem oraz instrumentem używanym w instrumentarium Orffa jest ludzkie ciało. Nie chodzi tu tylko o zdolność człowieka do śpiewu, ale także perkusyjne wykorzystanie człowieka, czyli wszelkiego rodzaju (wspomniane już wcześniej) klaskanie, tupanie, pstrykanie, klepanie czy cmokanie.

Instrumenty perkusyjne

Instrumenty perkusyjne są wyjątkowo ważną częścią większości zespołów oraz orkiestr. W orkiestrze symfonicznej można wyróżnić wiele instrumentów perkusyjnych, a symbolicznie można podzielić je na dwa sposoby:

  • idiofonyIdiofonyidiofony (źródłem dźwięku jest drganie całego instrumentu) i membranofonyMembranofonymembranofony (źródłem dźwięku jest drganie membrany);

  • na instrumenty o określonej i nieokreślonej wysokości dźwięku.

W orkiestrze dętej możemy wyróżnić następujące instrumenty perkusyjne:

  • kotły (czyli wielkie bębny, nastrojone do konkretnego dźwięku);

  • marimba, ksylofon, wibrafon (instrumenty zbudowane ze sztabek z różnych materiałów, ułożonych na kształt klawiszy fortepianu);

  • dzwony (nastrojone do konkretnych dźwięków);

  • trójkąty;

  • talerze i gongi (zrobione z metalu);

  • bębny wielkie;

  • werble.

R1PNQVbYFWtxT
„Kocioł”, online-skills, CC BY 3.0
„Kocioł”, online-skills, CC BY 3.0
RJKxvWXHQZZZA1
Ilustracja interaktywna - grafika przedstawiająca ksylofon. Ksylofon zbudowany jest z kilku deseczek połączonych ze sobą. Na ksylofonie widoczne są dwie pałeczki.Po kliknięciu na grafikę zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk tego instrumentu.
„Ksylofon”, online-skills, CC BY 3.0
RdffTohVWE89w1
Ilustracja interaktywna - grafika przedstawiająca werbel, który kształtem i funkcjonalnością przypomina bębenek. Jest obszyty materiałem. Na werblach znajdują się pałeczki. Po kliknięciu zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony dźwięk tego instrumetu.
„Werbel”, online-skills, CC BY 3.0

Podsumowanie

Instrumenty perkusyjne są często określane jako „serce orkiestry”, bo potrafią dodać do utworu wyjątkowy kontekst oraz brzmienie i podkreślić frazy, motywy i części. Ciężko sobie także wyobrazić zespół rockowy, jazzowy czy metalowy, bez perkusji. To wszystko powoduje, że chociaż instrumenty perkusyjne mogą się wydawać proste (a przez to nieatrakcyjne), to ich użycie jest wyjątkowo istotne, a bez nich muzyka po prostu wiele by straciła. W 1928 roku Maurice Ravel skomponował utwór Bolero, który bywa określany jako poglądowa lekcja instrumentoznawstwa lub prezentacja instrumentów orkiestry symfonicznej. Werbel nadaje rytm całemu dziełu i ma wiodącą rolę. Melodia podkreślana jest przez wprowadzanie kolejnych instrumentów melodycznych.

Polecenie 4

Przygotuj instrument - klawesy i spróbuj się wbić w rytm werbla w utworze Bolero. Następnie wykonaj to samo z dłońmi - klaszcząc w rytmie werbla.

RfSYJG3L4kM7T
Utwór: Bolero, autorstwa Maurice Ravela Wykonawca: Johann Strauss Orchestra, dyr. André Rieu Źródło: 100 Greatest Moments

Zadania

RsrSsRUw9iuzO
Ćwiczenie 1
Wskaż, który element muzyki odgrywa główną rolę w systemie edukacyjnym Orffa? Możliwe odpowiedzi: 1. frazowanie, 2. rytm, 3. dynamika
RaimLLWNoOznH
Ćwiczenie 2
Jak nazywa się system edukacyjny stworzony przez Carla Orffa? Możliwe odpowiedzi: 1. Schulwerk, 2. Praca szkolna, 3. eurytmia
Ćwiczenie 3

Przyporządkuj dźwięki do odpowiednich instrumentów.

RNdu9vdUQG8B4
Wersja alternatywna: Przykład I. 1.
Przykład I.
{audio}
Przykładowe dźwięki do ćwiczenia nr 3, online-skills, CC BY 3.0
R3f8LlK4G1O3L
Przyporządkuj dźwięki do odpowiednich instrumentów. Możliwe odpowiedzi: 1. Przykład nr 2, 2. Przykład nr 1, 3. Przykład nr 3 Trójkąt Możliwe odpowiedzi: 1. Przykład nr 2, 2. Przykład nr 1, 3. Przykład nr 3 Kotły Możliwe odpowiedzi: 1. Przykład nr 2, 2. Przykład nr 1, 3. Przykład nr 3
RokszsRQSmoFD
Ćwiczenie 4
Wskaż nazwę popularnego na Podhalu instrumentu, mocowanego na końskiej uprzęży. Możliwe odpowiedzi: 1. guiro, 2. marakasy, 3. janczary
R3yEGV4Lw5lMQ
Ćwiczenie 5
Wskaż źródło dźwięku u idiofonów. Możliwe odpowiedzi: 1. drganie całego instrumentu, 2. drganie membrany, 3. drganie struny
R1WApAzUuiCHi
Ćwiczenie 6
Instrumenty perkusyjne w orkiestrze symfonicznej dzielimy na: Możliwe odpowiedzi: 1. chordofony i aerofony, 2. idiofony i membranofony, 3. instrumenty o określonym i nieokreślonym dźwięku
Ćwiczenie 7

Z którego instrumentu wymienionego poniżej można wydobyć określoną wysokość dźwięku?

REp9OELKC5ToB
Dźwięki instrumentów do ćwiczenia nr 7, online-skills, CC BY 3.0
Dźwięki instrumentów do ćwiczenia nr 7, online-skills, CC BY 3.0
RNqWl4pRJ1Lz6
Możliwe odpowiedzi: 1. guiro, 2. tamburyn, 3. kocioł
REEhyTx9Mu68S
Ćwiczenie 8
Przyporządkuj stwierdzenia do odpowiedniej grupy. PRAWDA Możliwe odpowiedzi: 1. Turliki to instrumenty muzyczne, których źródłem dźwięku jest drganie membrany., 2. Bębenek baskijski to inaczej tamburyn., 3. Klawesy to cztery metalowe pręty. FAŁSZ Możliwe odpowiedzi: 1. Turliki to instrumenty muzyczne, których źródłem dźwięku jest drganie membrany., 2. Bębenek baskijski to inaczej tamburyn., 3. Klawesy to cztery metalowe pręty.

Słownik pojęć

Bęben
Bęben

muz. instrument z grupy membranofonów składający się z korpusu i jednej lub dwóch membran. Instrument wydaje dźwięki o nieokreślonej wysokości; gra na bębnie polega na uderzaniu w membranę pałkami, dłonią, palcami lub też na pocieraniu membrany opuszkami palców

Bębenek baskijski
Bębenek baskijski

instrument perkusyjny, inna nazwa tamburyn.

Bolero
Bolero

hiszpański taniec ludowy, który może być wykonywany solo lub parami, ze śpiewem, przy wtórze kastanietów, gitary, tamburyna.

Idiofony
Idiofony

grupa instrumentów muzycznych, w których źródłem dźwięku jest sprężysty element drgający (np. płytka, sztabka, pręt, rura, blaszka — tzw. języczek, naczynie z metalu, kamienia, drewna, szkła); Przykładowymi instrumentami z grupy idiofonów są: klawesy, czy kastaniety.

Membranofony
Membranofony

grupa instrumentów muzycznych, w których źródłem dźwięku jest drgająca membrana, np. skóra lub błona napięta na korpusie instrumentu. Przykładem może być bębenek lub kocioł.

Schulwerk
Schulwerk

system nauczania muzyki stworzony przez Carla Orffa, a także jego największe osiągnięcie. Po polsku oznacza „pracę szkolną”. Schulwerk powstał w latach dwudziestych XX wieku i odniósł ogromny sukces na całym świecie. Schulwerk aktywizuje dzieci do zabawy z muzyką.

Turliki
Turliki

podhalańska nazwa janczarów.

Źródła:

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl

Biblioteka muzyczna

RobEkohGaPVKe
Carl Orff, „Gassenhauer”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy, skład wykonawczy: sześć marimb, instrumenty perkusyjne, (AMFN), CC BY 3.0
Carl Orff, „Gassenhauer”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy, skład wykonawczy: sześć marimb, instrumenty perkusyjne, (AMFN), CC BY 3.0
R1LmUCdKoLQVH
Utwór: Inventions for Bells and Mallets, autorstwa Carla Orffa Wykonawca: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy
RfSYJG3L4kM7T
Utwór: Bolero, autorstwa Maurice Ravela Wykonawca: Johann Strauss Orchestra, dyr. André Rieu Źródło: 100 Greatest Moments

Bibliografia

Ardley Neil, Instrumenty muzyczne: [od pierwotnych bębnów do syntezatorów - historia, budowa, brzmienie], Arkady, Warszawa 1992.

Keith Spence, Encyklopedia muzyki, Podsiedlik‑Raniowski, Poznań 2000.

Mała Encyklopedia Muzyki, PWN, Warszawa 1970.