Wydrukuj Zapisz jako PDF Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał
RBsBEASEotGDL1

O wojnie na wesoło i na poważnie

Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wstęp

Pieśń to krótki utwór wokalny lub wiersz liryczny. Historia tego gatunku sięga starożytnej Grecji, wywodzi się z pieśni obrzędowych, które śpiewano przy akompaniamencie muzyki. Stopniowo stał się samodzielnym gatunkiem poezji lirycznej. Najbardziej znane to biblijna Pieśń nad Pieśniami, średniowieczna Pieśń o Rolandzie, renesansowe pieśni Jana Kochanowskiego. Najstarszą polską pieśnią patriotyczną jest Bogurodzica nazwana carmen patrium – pieśnią ojczystą. Szczególnym rodzajem pieśni są piosenki żołnierskie, czyli pieśni legionowe, przyśpiewki partyzanckie, piosenki czasów I i II wojny światowej, powstania warszawskiego. Znani artyści poeci i pisarze, utrwalali w nich doświadczenia wojenne, pokazywali tragizm wojny, bohaterstwo żołnierzy, uwieczniali trudy walki i zwykłą codzienność żołnierskiego życia. Jest jednak spora grupa pieśni, których autorzy, najczęściej zwykli ludzie, często żołnierze, prostymi słowami opisują trudy wojowania. Śpiewano je w okopach lub na postojach, często zagrzewały do walki, opisywały wojenną niedolę, tęsknotę za dziewczyną czy zwątpienie. Wśród piosenek zdarzały się teksty o ogromnym ładunku emocjonalnym, jak i żartobliwym, pomagały znosić codzienne udręki, łagodziły tęsknotę za najbliższymi i po prostu rozśmieszały.

RYUMylgiTVsXA1
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Nauczysz się

zrozumiesz treść piosenek żołnierskich;

zgromadzisz słownictwo do opisu skutków wojny;

zrozumiesz rolę swobodnego podejścia do tematu wojny w piosenkach żołnierskich;

rozpoznasz i określisz funkcję środków stylistycznych w tekstach piosenek;

nazwiesz i opiszesz marzenia walczących żołnierzy.

1

Cele edukacyjne zgodne z etapem kształcenia

  1. rozwija umiejętność słuchania i czytania utworów literackich;

  2. rozwija umiejętność tworzenia wypowiedzi inspirowanych utworem poetyckim;

  3. rozwija umiejętność wyrażania własnych opinii na temat wysłuchanych utworów;

  4. określa charakter i cele tworzenia piosenek żołnierskich;

  5. analizuje i omawia wydarzenia oraz postawy zaprezentowane w tekście;

  6. nazywa własne wrażenia płynące z wysłuchania tekstu;

  7. tworzy wypowiedzi ustne.

m42b4598d362e6c19_1502093859156_0

O WOJNIE NA WESOŁO I NA POWAŻNIE – audiobook

Rozdziały:

  1. Po zwycięstwo z pieśnią na ustach

  2. Piękni i dzielni żołnierze

  3. Malowani chłopcy i zapłakany świat wojenki

1
Notatka dla prowadzącego

Przed rozpoczęciem pracy z audiobookiem, możesz skorzystać z przygotowanego scenariusza lekcji, który pokazuje, jak włączyć materiały multimedialne w tok lekcji.

R1MH8ax8LCoDA

Pobierz załącznik

Scenariusz lekcji
Plik PDF o rozmiarze 679.06 KB w języku polskim
Wskazówka

Wysłuchaj uważnie nagrań. Zastanów się, jaki obraz wojny się z nich wyłania i jak przedstawiani są żołnierze.

ROTzxooCZILxc1
Na ekranie pokazany jest panel sterowania z aktywnymi klawiszami do odtwarzania zawartości audiobooka. W części górnej części znajdują się trzy klawisze. Pierwszy od lewej „Widok” umożliwia przełączenie między odtwarzaczem dźwiękowym audiobooka oznaczonym jako „Odtwarzacz” na liście wyboru a podglądem treści audiobooka oznaczonym jako „Tekst”. Odtwarzacz dźwiękowy oznaczony jako „Odtwarzacz” przedstawia żółty pasek, na którym podczas odtwarzania pojawia się tekst. Widok „Tekst” prezentuje pełny tekst pojawiający się w nagraniu. Widok „Dynamiczny” stanowi połączenie widoku „Odtwarzacz” i „Tekst". Klawisz środkowy „Książka” umożliwia nawigację po treści audiobooka. Klawisz trzeci od lewej „Więcej” – zawiera informacje o programie. Poniżej oddzielony linią znajduje się panel sterowania odtwarzacza nagrania. Poniżej panelu sterowania znajduje się żółty pasek, na którym w trakcie odtwarzania pokazywany jest tekst nagrania.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Wersja tekstowa z wyróżnieniem pojęć

O wojnie na wesoło i na poważnie

Rozdział 1 
Po zwycięstwo z pieśnią na ustach

Nagranie zawiera Warszawiankę – pieśń z czasów powstania listopadowego. Warszawianka to pieśń bojowa, zagrzewająca do walki. Powstała na wzór Marsylianki (pieśni Rewolucji Francuskiej) podczas powstania listopadowego w 1831 roku. Jej autorem jest Francuz – Casimir François Delavigne.

Oto dziś dzień krwi i chwały,
Oby dniem wskrzeszenia był.
tęczę FrankówTęcza Frankówtęczę Franków Orzeł Biały
Patrząc, lot swój w niebo wzbił.
A nadzieją podniecany
Woła na nas z górnych stron:
Powstań Polsko, skrusz kajdany,
Dziś Twój tryumf albo zgon!

Hej, kto Polak, na bagnety!
Żyj – swobodo, Polsko – żyj!
Takim hasłem cnej podniety,
Trąbo nasza, wrogom grzmij.
Trąbo nasza, wrogom grzmij.

Grzmijcie, bębny; ryczcie, działa,
Dalej, dzieci, w gęsty szyk!
Wiedzie hufce wolność, chwała,
Tryumf błyska w ostrzu pik!
Leć, nasz Orle, w górnym pędzie,
Sławie, Polsce, światu służ!
Kto przeżyje – wolnym będzie,
Kto umiera – wolny już.

Hej, kto Polak, na bagnety!
Żyj – swobodo, Polsko – żyj!
Takim hasłem cnej podniety,
Trąbo nasza, wrogom grzmij.
Trąbo nasza, wrogom grzmij.

O, Francuzi! Czyż bez ceny
Rany nasze dla was są?
Spod Marengo, Wagram, Jeny,
Drezna, Lipska, Waterloo.
Świat was zdradzał, my dotrwali.
Śmierć czy tryumf – my, gdzie wy!
Bracia! My wam krew dawali,
Dziś wy dla nas nic, prócz łzy?

Hej, kto Polak, na bagnety!
Żyj – swobodo, Polsko – żyj!
Takim hasłem cnej podniety,
Trąbo nasza, wrogom grzmij.
Trąbo nasza, wrogom grzmij.

Rozdział 2 
Piękni i dzielni żołnierze

Nagranie zawiera dwie piosenki, które śpiewane były podczas I wojny światowej. Bohaterami ich są ułani, czyli żołnierze tworzący lekką kawalerię – oddziały walczące na koniach, uzbrojone w lance, szable, pistolety (później też w karabinki). Nazwa ułan wywodzi się z języka tatarskiego. Pierwsze wojska ułańskie pojawiły się w Polsce w XVIII wieku). Król Stanisław August Poniatowski założył pułk ułanów królewskich jako część swojej gwardii przybocznej. Żołnierze tego pułku nosili charakterystyczny strój – rogatywki, kurtki z wyłogami, spodnie z lampasami. W czasach rozbiorów Polski, pułki ułańskie dzielnie walczyły w wojnie polsko‑rosyjskiej w 1792 roku oraz w insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku. W czasie powstania listopadowego i styczniowego formacje ułanów były obecne w armiach oraz oddziałach powstańczych. Wywodzący się z warszawskiego ludu ułani z 4. pułku piechoty Królestwa Polskiego zwani czwartakami, w czasie powstania listopadowego odegrali kluczową rolę w walkach o Arsenał (w 1830 roku), wsławili się również obroną Olszynki Grochowskiej (w 1831 roku). Również w skład słynnej I Brygady Legionów Polskich Komendanta Józefa Piłsudskiego wchodzili ułani. Brali oni udział w walkach I wojny światowej i stali się zalążkiem Wojska Polskiego po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku.

Feliks Gwiżdż, Przybyli ułani pod okienko

Przybyli ułani pod okienko,
przybyli ułani pod okienko.
Pukają, stukają – puść, panienko!
Pukają, stukają – puść, panienko!

O, Boże – a cóż to za wojacy?
O, Boże – a cóż to za wojacy?
Otwieraj, nie bój się, to czwartacy!
otwieraj, nie bój się, to czwartacy!

Przyszliśmy tu poić nasze konie,
przyszliśmy tu poić nasze konie.
Za nami piechoty pełne błonie,
Za nami piechoty pełne błonie.

O, Jezu! A dokąd Bóg prowadzi?
O, Jezu! A dokąd Bóg prowadzi?
Warszawę odwiedzić byśmy radzi!
Warszawę odwiedzić byśmy radzi!

A stamtąd już droga nam gotowa,
a stamtąd już droga nam gotowa.
Do serca polskości – do Krakowa!
do serca polskości – do Krakowa!

Bogusław Maria Aleksander Szul‑Skjöldkrona, Hej, hej – ułani!

Ułani, ułani,
Malowane dzieci,
Niejedna panienka
Za wami poleci.

Hej, hej – ułani,
Malowane dzieci,
Niejedna panienka
Za wami poleci.

Jedzie ułan, jedzie
Szablą pobrzękuje.
Uciekaj, dziewczyno,
Bo cię pocałuje.

Hej, hej – ułani…

Bo u nas, ułanów,
To taka ochota.
Lepszy wąs ułański
Niż cała piechota.

Hej, hej – ułani…

Niejedna panienka
I niejedna wdowa –
Zobaczy ułana,
Kochać by gotowa.

Hej, hej – ułani…

Nie ma takiej wioski,
Nie ma takiej chatki,
Gdzie by nie kochały
Ułana mężatki.

Hej, hej – ułani…

Babcia umierała,
Jeszcze się pytała:
,,Czy na tamtym świecie,
Ułani, będziecie?”

Hej, hej – ułani…

Rozdział 3 
Malowani chłopcy i zapłakany świat wojenki

Nagranie zawiera trzy piosenki: Wojenko, wojenko… – powstałą w czasach I wojny światowej – Deszcz, jesienny deszcz oraz Siekiera, motyka… utwory napisane podczas II wojny światowej w różnych jednak okolicznościach. Pierwsza z nich opisuje życie żołnierskie, druga natomiast życie w okupowanej przez Niemców Warszawie.

Edward Słoński, Wojenko, wojenko…

Wojenko, wojenko,
Cóżeś ty za pani,
Że za tobą idą, że za tobą idą
Chłopcy malowani?

Chłopcy malowani,
Sami wybierani.
Wojenko, wojenko; wojenko, wojenko,
Cóżeś ty za pani?

Na wojence ładnie,
Kto Boga uprosi.
Żołnierze strzelają, żołnierze strzelają,
Pan Bóg kule nosi.

Maszeruje wiara,
Pot się krwawy leje.
Raz‑dwa stąpaj, bracie; raz‑dwa stąpaj, bracie,
Bo tak Polska grzeje.

Wojenko, wojenko,
Co za moc jest w tobie?
Kogo ty pokochasz, kogo ty pokochasz,
W zimnym leży grobie.

Ten już w grobie leży,
Z dala od rodziny.
A za nim pozostał, a za nim pozostał
Cichy płacz dziewczyny.

Marian Matuszkiewicz, Deszcz, jesienny deszcz

Deszcz, jesienny deszcz
Smutne pieśni gra.
Mokną na nim karabiny,
Hełmy kryje rdza.

Nieś po błocie w dal,
W zapłakany świat
Przemoczone pod plecakiem
Osiemnaście lat.

Gdzieś daleko stąd
Noc zapada znów,
Ciemna główka twej dziewczyny
Chyli się do snu.

Może właśnie dziś
Patrzy w mroczną mgłę
I modlitwą prosi Boga,
By zachował cię.

Deszcz, jesienny deszcz
Bębni w hełmy stal.
Idziesz, młody żołnierzyku,
Gdzieś w nieznaną dal.

Może jednak Bóg
Da, że wrócisz znów,
będziesz tulił ciemną główkę
Miłej twej do snu.

Anna Jachnina, Siekiera, motyka…

Siekiera, motyka, styczeń, luty,
Niemiec z Włochem gubią buty.
Siekiera, motyka, linka, drut
I pan malarz jest kaputt.

Siekiera, motyka, piłka, szklanka,
W nocy nalot, w dzień łapanka.
Siekiera, motyka, piłka, gaz,
Uciekajmy, póki czas.

Siekiera, motyka,żandarmŻandarmżandarm, buda,
Każdy zwiewa, gdzie się uda.
Po co siedzieć w cytadeli
Albo w jakiejś innej celi.

Siekiera, motyka, piłka, deska,
To ulica Skaryszewska.
Siekiera motyka i dwie deski,
Już jesteśmy na Skaryszewskiej.

Jak tu być i o czym śnić,
Hycle nam nie dają żyć.
Wszak kultura nie zabrania
Robić takie polowania.

Siekiera, motyka, piłka, szklanka.
W nocy nalot, w dzień łapanka.
Siekiera, motyka, piłka, gwóźdź.
Masz górala i mnie puść.

A jak nie masz tysiąc złotych,
to wyjeżdżasz na roboty.
Siekiera, motyka, piłka, linka.
Tutaj Prusy, tam TreblinkaTreblinkaTreblinka.

Już nie mamy gdzie się skryć,
Hycle nam nie dają żyć.
Po ulicach gonią wciąż,
Patrzą, kogo jeszcze wziąć.

Bo przecież kultura nie zabrania
Robić takie polowania.
I widocznie z nimi źle,
Kiedy za nas biorą się.

Siekiera, motyka, piłka, alasz.
Przegrał wojnę głupi malarz.
Siekiera, motyka, piłka, nóż.
Przegrał wojnę już, już, już.

Siekiera, motyka, gaz i prąd.
Kiedyż oni pójdą stąd?
Siekiera, motyka, prąd i gaz,
a żeby was piorun trzasł.

Polecenie 1

Jakimi cechami twoim zdaniem odznaczali się żołnierze, którzy śpiewali Warszawiankę w 1831 r.? Jak w tekście Warszawianki przedstawiana jest wojna? Jakie funkcje pełniła ta pieśń podczas powstania listopadowego?

Polecenie 2

Jaki portret ułanów wyłania się z piosenek?

Polecenie 3

Jaki obraz wojny wyłania się z piosenek? Czy twoim zdaniem o wojnie powinno się pisać na wesoło?

m42b4598d362e6c19_1536746241526_0
m42b4598d362e6c19_1502093867461_0

Podsumowanie

O wojnie na wesoło
– portrety ułanów, którzy flirtują z kobietami, rozkochują w sobie panny, mężatki i wdowy;
– zwrócenie uwagi na atrakcyjność żołnierzy: chłopcy malowani, Lepszy wąs ułański niż cała piechota;
– żartobliwie śpiewa się o łapankach, nalotach;
– słownictwo mające na celu ośmieszenie oprawców;
– czarny humor.

O wojnie na poważnie
– podkreślenie wagi wydarzeń, uwznioślenie działań wojennych: oto dziś dzień krwi i chwały;
– działania wojenne drogą do wolności;
– odwaga i poświęcenie żołnierzy walczących o Polskę, walka w szlachetnej sprawie;
– bezwzględność wojny: pot się krwawy leje; Kogo ty pokochasz, kogo ty pokochasz / W zimnym leży grobie;
– udział w wojnie oznacza rozłąkę, tęsknotę, cierpienie osób bliskich.

PRACA DOMOWA

Praca domowa
Polecenie 4.1

Na podstawie wysłuchanych piosenek uzupełnij tabelę:

R1c5tTRslEryM1
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1pzludpucUhi1
W prostokątnym polu znajduje się strzałka skierowana w dół (symbol pobierania pliku) i napis „Pobierz załącznik”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego załącznik do pracy domowej.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
m42b4598d362e6c19_1503905579466_0

Ćwiczenia

Wskazówka

W przypadku braku możliwości rozwiązania zadania z klawiatury lub trudności z odczytem przez czytnik ekranu skorzystaj z innej wersji zadania.

classicmobile
Ćwiczenie 1
RSCV5qrw3AekD1
Na ekranie wyświetla się w ramce ćwiczenie pierwsze zatytułowane: „Dzień krwi i chwały”. Poniżej znajduje się polecenie „Dla każdego przykładu z tekstu określ, jaki to środek stylistyczny oraz jaką pełni funkcję”. Poniżej znajduje się osiem przykładów. Pod każdym z nich jest do określenia środek stylistyczny, przy którym jest okienko z rozwijaną listą odpowiedzi do wyboru oraz funkcja z takim samym okienkiem. W prawym dolnym rogu znajdują się przyciski „Zapisz odpowiedź” i „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
classicmobile
Ćwiczenie 2
R1A6E4Yc5SKAp1
Na ekranie wyświetla się w ramce ćwiczenie drugie zatytułowane „Ułani – malowane dzieci”. Poniżej znajduje się polecenie o treści: „Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących treści piosenek o ułanach”. Pod spodem jedno pod drugim zostały zamieszczone cztery zdania. Z boku każdego z nich znajdują się okienka do zaznaczenia „Prawda” / „Fałsz”. W prawym dolnym rogu znajdują się przyciski „Zapisz odpowiedź” i „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
Inna wersja zadania
Rcc8q1J85z9sS1
Ćwiczenie 3
Na ekranie wyświetla się inna wersja zadania drugiego. Ćwiczenie ma tytuł: „Ułani – malowane dzieci”. Polecenie brzmi: „Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących treści piosenek o ułanach”. Poniżej wymienione są cztery zdania. Pod każdym zdaniem znajduje się rozwijana lista. Za pomocą rozwijanej listy należy określić prawdziwość zdań, zaznaczając „Prawda” lub „Fałsz”. W prawym dolnym rogu znajdują się przyciski „Zapisz odpowiedź” i „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
classicmobile
Ćwiczenie 4
RDgEQvac25blV1
Na ekranie wyświetla się w ramce ćwiczenie trzecie zatytułowane: „Jaka to piosenka?”. Poniżej znajduje się polecenie o treści: „Dopasuj cytaty oraz fakty historyczne do właściwych piosenek”. Pod spodem są trzy okienka z tytułami piosenek, do których należy przyporządkować z puzzli odpowiednie cytaty i fakty. W prawym dolnym rogu znajdują się przyciski „Zapisz odpowiedź” i „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
Inna wersja zadania
R13BMWzyPS1qx1
Ćwiczenie 5
Na ekranie wyświetla się inna wersja zadania trzeciego. Ćwiczenie ma tytuł: „Jaka to piosenka?”. Polecenie brzmi: „Dopasuj cytaty oraz fakty historyczne do właściwych piosenek”. Poniżej wymienione są trzy fakty historyczne i trzy cytaty. Pod każdym wydarzeniem lub cytatem znajduje się rozwijana lista. Na rozwijanej liście należy zaznaczyć tytuł pieśni, z którą związane jest dane wydarzenie lub cytat. Na liście rozwijanej znajdują się trzy pieśni do wyboru: „Deszcz, jesienny deszcz”, „Siekiera, motyka” i „Wojenko, wojenko”. W prawym dolnym rogu znajdują się przyciski „Zapisz odpowiedź” i „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
m42b4598d362e6c19_1502358147126_0

Słowniczek

Bagnet
Bagnet

(fr. baionette – od nazwy miasta Bayonne, w którym wyprodukowano tę broń po raz pierwszy w XVII w.) rodzaj sztyletu nasadzanego na lufę karabinu do walki wręcz. 

Błonie
Błonie

(starop. płaszczyzna, łąka) duża przestrzeń pokryta trawą, duże pastwisko, łąka.

Cytadela
Cytadela

(wł. cittadella – od citta – miasto) samodzielna obronna twierdza służąca głównie do obrony miasta.

Hufiec
Hufiec

(niem. huf) zwarty oddział składający się z kilku chorągwi, stanowiący zarazem część szyku bojowego.

Hycel
Hycel

(niem. Hitzel – oprawca) osoba łapiąca bezpańskie psy; tu: żandarm niemiecki.

I pan malarz jest kaputt
I pan malarz jest kaputt

nawiązanie do klęski Hitlera; Adolf Hitler malował obrazy i miał zamiar zostać artystą, ale jego prace nie zostały docenione przez profesorów historii sztuki.

Kaputt
Kaputt

(niem. pot. – zepsuty) wyraz oznaczający koniec, klęskę lub zły stan czegoś.

Marengo, Wagram, Jena, Drezno, Lipsk, Waterloo
Marengo, Wagram, Jena, Drezno, Lipsk, Waterloo

nazwy miejsc, w których toczyły się wielkie bitwy kampanii napoleońskiej: Marengo (1800), Wagram (1809), Drezno (1813), Lipsk (1813), Waterloo (1815).

Motyka
Motyka

(prasł. mot – nawijać) – ręczne narzędzie rolnicze lub ogrodnicze w postaci kawałka metalowej płytki osadzonej na długiej rączce, służące do spulchniania ziemi, obsypywania roślin, usuwania chwastów itp.

Niemiec z Włochem gubią buty
Niemiec z Włochem gubią buty

nawiązanie do klęsk wojsk faszystowskich.

Piechota
Piechota

(łac. pes- pedis- – noga; słowiańskie pieszy) oddział wojskowy składający się z piechurów, których zadaniem jest podjęcie walki w najbliższej styczności z wrogiem.

Pika
Pika

(fr. pique – ukłucie) broń składająca się z długiego drzewca i ostrego grotu, używana w Europie przez piechotę od XV do początku XVIII w.

Tęcza Franków
Tęcza Franków

symbol trójkolorowej francuskiej flagi rewolucyjnej.

Treblinka
Treblinka

obóz zagłady w czasie II wojny światowej, miejsce w którym mordowano ludność żydowską.

Żandarm
Żandarm

(fr. gendarme od gens d’armes – ludzie zbrojni) funkcjonariusz policji wojskowej.

m42b4598d362e6c19_1522759004116_0

Powrót do e‑podręcznika

E‑podręcznik „Piąta strona świata”

http://www.epodreczniki.pl/reader/c/222087/v/latest/t/student‑canon

98. Klawe urwisy, morowe panny

https://www.epodreczniki.pl/reader/c/222087/v/21/t/student‑canon/m/j0000008QNB6v21