Wydrukuj Zapisz jako PDF Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał
R1O5imUDOLkv11

Organizmy i środowisko

Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wstęp

Wszystkie organizmy zamieszkujące naszą planetę znajdują określone, dogodne dla siebie środowisko życia, w którym o przeżyciu decydują ożywione i nieożywione czynniki tego środowiska. Badaniem wzajemnego oddziaływania organizmów na siebie oraz zależności, jakie tworzą się między organizmami a środowiskiem, zajmuje się ekologia. Czynniki środowiska, które kształtują jego warunki, wpływają na żyjące w nich organizmy poddając je ciągłym próbom przetrwania. Zmienność tych czynników sprawia, że organizmy albo przystosowują się i dobrze funkcjonują, czego potwierdzeniem jest wydanie na świat potomstwa, albo wybierają ucieczkę lub giną z uwagi na trudności w przystosowaniu się do trudnych dla nich warunków. Poznajmy więc czynniki wpływające na życie organizmów w różnych środowiskach. Znajdźmy zależności między organizmem a środowiskiem, które decydują o jego życiu.

Nauczysz się

wyjaśnisz, czym są biotyczne i abiotyczne czynniki środowiska;

opiszesz, w jaki sposób czynniki środowiska wpływają na organizmy;

wyjaśnisz, na czym polegają przystosowania organizmów do życia w różnych typach środowisk.

1

Cele edukacyjne zgodne z etapem kształcenia

  1. wskazuje żywe i nieożywione czynniki środowiska oraz wykazuje, że są one powiązane różnorodnymi zależnościami;

  2. wskazuje czynniki abiotyczne i opisuje ich wpływ na organizmy;

  3. analizuje budowę i tryb życia wybranego organizmu zwierzęcego i rozpoznaje jego przystosowania w budowie i zachowaniu do warunków życia.

m47f2ea320e729358_1502093859156_0

ORGANIZMY I ŚRODOWISKO – audiobook

Rozdziały:

  1. Abiotyczne i biotyczne czynniki środowiska

  2. W lesie, czy na pustyni… wszędzie można zamieszkać

  3. Życie z sąsiadami

1
Uwaga!

Przed rozpoczęciem pracy z audiobookiem, możesz skorzystać z przygotowanego scenariusza lekcji, który pokazuje, jak włączyć materiały multimedialne w tok lekcji.

RBMs4xB2SgHeL1
W prostokątnym polu znajduje się strzałka skierowana w dół (symbol pobierania pliku) i napis „Pobierz załącznik”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Wskazówka

Czy wiesz w jaki sposób organizmy zwierząt przystosowują się do środowiska, w którym żyją?
Podczas odsłuchiwania audiobooka zwróć uwagę na czynniki biotyczneCzynniki biotyczneczynniki biotyczne, czyli żywe elementy środowiska takie jak rośliny, drobnoustroje oraz zwierzęta.

Jakie znasz nieożywione elementy środowiska i ich znaczenie?
Zwróć uwagę na wpływ czynników abiotycznychCzynniki abiotyczneczynników abiotycznych, czyli nieożywionych na funkcjonowanie organizmów w środowisku.

RaQ09HpuTzhijm47f2ea320e729358_1536667181628_01
Na ekranie pokazany jest panel sterowania z aktywnymi klawiszami do odtwarzania zawartości audiobooka. W części górnej części znajdują się trzy klawisze. Pierwszy od lewej „Widok” umożliwia przełączenie między odtwarzaczem dźwiękowym audiobooka oznaczonym jako „Odtwarzacz” na liście wyboru a podglądem treści audiobooka oznaczonym jako „Tekst”. Odtwarzacz dźwiękowy oznaczony jako „Odtwarzacz” przedstawia żółty pasek, na którym podczas odtwarzania pojawia się tekst. Widok „Tekst” prezentuje pełny tekst pojawiający się w nagraniu. Widok „Dynamiczny” stanowi połączenie widoku „Odtwarzacz” i „Tekst". Klawisz środkowy „Książka” umożliwia nawigację po treści audiobooka. Klawisz trzeci od lewej „Więcej” – zawiera informacje o programie. Poniżej oddzielony linią znajduje się panel sterowania odtwarzacza nagrania. Poniżej panelu sterowania znajduje się żółty pasek, na którym w trakcie odtwarzania pokazywany jest tekst nagrania.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Zobacz także

Organizmy i środowisko

Rozdział 1 
Abiotyczne i biotyczne czynniki środowiska

Ta część audiobooka to fragment wypracowania Ani, napisanego po wycieczce szkolnej do lasu. Uczennica podczas lekcji czyta przygotowaną relację z wycieczki. Zwróć uwagę na nieożywione i ożywione czynniki środowiskaŚrodowiskośrodowiska, o których pisze Ania. Postaraj się je zapamiętać.

— Aniu, przeczytaj, proszę, swoją relację z naszej klasowej wycieczki do lasu.
— Był ciepły, słoneczny poranek, kiedy cała moja klasa znalazła się w lesie. Powitał nas śpiew ptaków. Poczułam zapach świeżego powietrza. Przez korony sosen przebijały się promienie słoneczne, które wędrując niżej, zatrzymywały się na młodych jarzębinach i krzewach czeremchy, tworzących razem z innymi gatunkami krzewów warstwę podszytu. Tam, gdzie nie było krzewów i małych drzew, słońce docierało do rosnących na dnie lasu paproci, krzewinek borówki czarnej i wrzosów. Miejscami pojawiały się całe połacie zielonych mchów i szarozielonych porostów. Na butach pozostawała rosa, którą zgarniałam z liści traw, a wyraźnie miękkie podłoże, po którym chodziliśmy, było potwierdzeniem wczorajszego, dość obfitego deszczu. Pamiętam to miejsce. W ubiegłym roku latem odwiedziłam je z moimi rodzicami. Było wtedy bardzo sucho i porosty pod naszymi stopami nie tworzyły miękkiej poduszki, ale wyraźnie łamały się – można powiedzieć – chrobotały. Porosty widoczne były na korze drzew. Należy przyjąć, że powietrze w tym lesie jest czyste. Mimo świecącego słońca odczuwało się poranny chłód. Majowe poranki bywają czasami chłodne. Dzisiaj taki właśnie nam się przytrafił. Termometr pokazywał 14⁰C, ale w miarę upływu czasu robiło się coraz cieplej. W pewnej chwili uwagę naszą przyciągnęły dwa motyle latające wokół kwiatów fiołka leśnego. Pewnie szukały nektaru. Dowiedzieliśmy się, że mrówki lubią nasiona fiołków, zjadają mięsiste wyrostki na ich powierzchni, jednocześnie je rozsiewając. Teraz nektarem karmią się motyle i inne owady. Nagle wśród koron drzew usłyszeliśmy pukanie. Wypatrzyłam siedzącego na drzewie dzięcioła. Obserwując go przez lornetkę, zauważyłam wyraźną czerwoną plamę w dolnej partii brzucha, a na głowie podobny czerwony fragment. Był to dzięcioł duży. W wilgotnym runie leśnym znaleźliśmy ślimaka winniczka. Powoli sunął po liściach, zostawiając ślad wysychającego śluzu. Opuszczaliśmy las po kilku spędzonych w nim godzinach. Ptaki jakby umilkły, słońce nie świeciło już tak mocno, a nadchodzące ciemne chmury zwiastowały majowy deszcz.
— Aniu, dziękuję. Proszę cię teraz, abyś wymieniła nieożywione, czyli abiotyczne czynnikiCzynniki abiotyczneabiotyczne czynniki środowiska leśnego.
— Są to: temperatura, powietrze, światło w różnych warstwach lasu, woda (rosa na liściach traw i zgromadzona w mchach i porostach oraz w podłożu).
— Aniu, w interesujący sposób opisałaś czynniki biotyczneCzynniki biotyczneczynniki biotyczne, czyli ożywione, mające wpływ na życie organizmówOrganizmorganizmów w lesie, wzajemne zależności. Przypomnij je.
— Różne gatunki ptaków śpiewem oznajmiają gotowość do odbycia godów, ale też określają swoje terytorium. Motyle spijają nektar z kwiatów fiołka leśnego. Dzięcioł pukający w drzewo znajduje owady, które wydobywa, żywiąc się nimi. W wilgotnym runie leśnym aktywny ślimak winniczek pewnie też znalazł dla siebie pokarm.
— Aniu, dziękuję za twoją wnikliwą obserwację i ciekawy opis.

Rozdział 2 
W lesie czy na pustyni… wszędzie można zamieszkać

Ta część audiobooka to rozmowa uczniów o dwóch gatunkach lisów, przystosowanych do różnych warunków środowiskaŚrodowiskośrodowiska: w lesie i na pustyni.
— Cześć, dobrze, że cię widzę.
— Cześć, co słychać?
— Wczoraj, wracając autobusem do domu, na skraju lasu widziałem lisa. Miał gęste futro i długi, piękny, puszysty ogon. Był cały rudy, jedynie pod pyskiem i na brzuchu widać było białe futro.
— Pewnie był to lis rudy, zwany pospolitym. Czytałam kiedyś o lisie rudym i innych gatunkach lisów. Czy wiesz, że jest on największym gatunkiem wśród lisów?
— Muszę powiedzieć, że na tle leżącego śniegu wyglądał bardzo okazale, choć miał stosunkowo krótkie cztery kończyny. Z daleka widziałem jego wydłużony i smukły pysk, a jego futro było wyraźnie grube i puszyste.
— U lisa rudego futro zmienia swoją gęstość w ciągu roku, stając się grube i puszyste na zimę. Tak właśnie przystosowuje swój organizmOrganizmorganizm do obniżającej się temperatury powietrza.
— Gdzie żyją inne gatunki lisów? Mówiłaś, że czytałaś o nich.
— Lisy żyją nawet na dalekiej północy, w Arktyce. Co ciekawe, żyją też na terenach pustynnych.
— Jak to możliwe, że udaje się im żyć w tak skrajnych warunkach środowiska?
— Na terenach pustynnych w północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim występuje fenek pustynny.
— Czy to ten lis, który ma takie duże uszy i jasne futro?
— Tak, to właśnie fenek wyróżnia się dużymi uszami. Odgrywają one ważną rolę w chłodzeniu organizmu, a jasna barwa futra pełni funkcję ochronną, czyni go jednocześnie niewidocznym na tle jasnego piasku. Jego ogon jest dość długi, ale nie tak okazały, jak u lisa rudego. Poluje zwykle nocą, kiedy jest chłodno. W ciągu dnia przebywa w norach, chroniąc się przed wysoką temperaturą.
— A jak wytrzymuje brak wody?
— Fenek potrafi długo obyć się bez wody, jej braki uzupełnia zjadając rośliny.
— Dziękuję za te informacje. Ciekawe zwierzęta. Poszukam jeszcze ciekawostek o lisach żyjących w Arktyce. Muszę już iść. Cześć!
— Cześć!

Rozdział 3 
Życie z sąsiadami

Ta część audiobooka przedstawia opis zmieniającego się w różnych porach roku wyglądu lasu liściastego i żyjących tam organizmówOrganizmorganizmów.

Gatunki roślin i zwierząt zamieszkujące określony obszar pozostają ze sobą w różnych zależnościach, oddziałują na siebie wzajemnie. Niektóre gatunki izolują się, to znaczy nie kontaktują się lub w sposób bardzo ograniczony utrzymują kontakt. W ten sposób nie wchodzą w zależności z innymi gatunkami. Las strefy umiarkowanej podlega ciągłym zmianom spowodowanym następstwem pór roku. Wiosną i latem organizmy leśne, korzystając ze sprzyjających warunków pogodowych i bogactwa pokarmu, wydają na świat potomstwo i zapewniają ciągłość gatunku. Natomiast chłodne pory roku organizmy muszą przetrwać. Jest to możliwe dzięki ich metabolizmowiMetabolizmmetabolizmowi, schronieniu, dostępie do pokarmu – często to te czynniki ważą o ich życiu. W lesie liściastym, w którym dominują dęby czy buki, opadające jesienią liście grubą warstwą przykrywają glebę. Tworząca się z nich później próchnica staje się dobrym podłożem dla zakwitających wczesną wiosną roślin. Trzeba pamiętać, że w chwili, gdy rozwiną się liście w koronach drzew, światło nie przebije się już do dna lasu, więc rosnące tam rośliny nie mają szans na intensywny rozwój. Latem w lesie tętni życie. Ptaki znajdują miejsce gniazdowania, drobne ssaki biegają po drzewach. Dużo pokarmu znajdują sarny, jelenie, niedźwiedzie, borsuki. Sytuacja zmienia się wraz z nastaniem zimy, kiedy spada temperatura powietrza, a dni stają się coraz krótsze. Las staje się jakby pusty, choć nie oznacza to, że zwierzęta stąd uciekły. Wiele gatunków zwierząt chowa się w różnych miejscach.

Niedźwiedzie zapadają w sen, zwany hibernacją lub odrętwieniem zimowym. Obniżająca się w tym stanie temperatura ciała wpływa na spowolnienie przemiany materii na tyle, by utrzymać procesy życiowe i pozwolić przetrwać zimę. Podobne zachowania obserwujemy u żaby trawnej – przedstawiciela płazów oraz u padalca, należącego do gadów.
Inne zwierzęta, jak wiewiórki, gromadzą zapasy i próbują przeżyć niekorzystne dla nich warunki zimowe. Życie organizmów w bardziej lub mniej złożonym systemie ekologicznychEkologiaekologicznych zależności ukazuje, jak ważne są poszczególne jego ogniwa i jak bardzo decydują one o własnym lub cudzym życiu.

Polecenie 1

Wyjaśnij, jakie czynniki abiotyczne (nieożywione) decydują o występowaniu roślin w różnych warstwach lasu.

Polecenie 2

Wskaż cechy lisa rudego i fenka pustynnego będące ich przystosowaniem do zmieniających się warunków środowiska.

Polecenie 3

Wyjaśnij, od czego zależy liczebność i struktura wiekowa populacji sarny w lesie. Wskaż organizmy, które decydują o ich życiu.

m47f2ea320e729358_1536667181628_0
m47f2ea320e729358_1502093867461_0

Podsumowanie

Życie organizmów zależy od innych organizmów oraz od czynników nieożywionego środowiska przyrodniczego. Organizmy występujące w różnych środowiskach są odpowiednio przystosowane do funkcjonowania w nich. Zależności, jakie tworzą między sobą organizmy w środowisku decydują o ich przetrwaniu.

R1eTHW9GB4o5u1
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1IJNDz2D9dWI1
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Praca domowa
Polecenie 4.1

Co by było, gdyby niedźwiedź malajski zamieszkiwał lody Morza Arktycznego, a niedźwiedź polarny lasy deszczowe? Wskaż zagrożenia dla tych gatunków wynikające z hipotetycznej zamiany ich naturalnych warunków środowiska. Spróbuj przewidzieć skutki ich niedosotosowania się do wskazanych czynników. Skorzystaj z załączonej tabeli.

Rl6Qd8EkPa1Bo1
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1ULA1zVNpP6c1
W prostokątnym polu znajduje się strzałka skierowana w dół (symbol pobierania pliku) i napis „Pobierz załącznik”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
m47f2ea320e729358_1503905579466_0

Zadania

Wskazówka

W przypadku braku możliwości rozwiązania zadania z klawiatury lub trudności z odczytem przez czytnik ekranu skorzystaj z innej wersji zadania.

classicmobile
Ćwiczenie 1
RL4mFecMVmJJn1
Na ekranie przedstawione jest w ramce Zadanie 1. zatytułowane „Abiotyczne i biotyczne czynniki środowiska”. Pod tytułem podane jest polecenie, które brzmi: „Przyjrzyj się fotografiom, a następnie określ, który czynnik decyduje o rozwoju roślin runa leśnego w lesie liściastym?”. Pod poleceniem znajdują się dwie wspomniane w poleceniu fotografie. Pierwsze zdjęcie przedstawia drzewa liściaste znajdujące się na lekkim wzniesieniu. Drzewa są pozbawione liści, więc jest to krajobraz wczesnej wiosny lub późnej jesieni. Widoczna jest skąpa roślinność w postaci zielonych mchów porastających podłoże oraz pnie drzew. W tle widoczne jest błękitne niebo. Pogoda jest słoneczna. Drugie zdjęcie również przedstawia drzewa liściaste, ale są one gęsto porośnięte liśćmi. Oprócz bujnie porośniętych drzew widoczne są krzewy oraz inna roślinność charakterystyczna dla warstwy runa leśnego oraz podszytu. Przez korony drzew delikatnie przechodzą promienie słońca. Pod fotografiami znajduje się zdanie z luką, którą należy uzupełnić, używając rozwijanej listy. Zdanie brzmi: „Wiosną, gdy nie ma na drzewach liści, najwcześniej zakwitają rośliny runa leśnego o dużym zapotrzebowaniu na...?”. W prawym dolnym rogu zadania umieszczony jest klawisz „Sprawdź” służący sprawdzeniu poprawności wykonania zadania.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
classicmobile
Ćwiczenie 2
R1azRnlJo8kFM1
Na ekranie w ramce jest przedstawione Zadanie 2. Ćwiczenie zatytułowane jest „W lesie, czy na pustyni… wszędzie można zamieszkać”. Pod tytułem podane jest polecenie, które brzmi: „Znajdź spośród wymienionych cech, te które pozwalają fenkowi pustynnemu chronić się przed przegrzaniem..”. Poniżej została zamieszczona fotografia fenka, czyli lisa pustynnego. W ośmiu oddzielonych linijkach umieszczone zostały różne informacje zawierające opisy wyglądu, zachowania i aktywności fenka pustynnego. Przed każdym opisem jest okienko, które służy do zaznaczenia poprawnej odpowiedzi. W prawym dolnym rogu zadania umieszczony jest klawisz „Sprawdź” służący sprawdzeniu poprawności wykonania zadania.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
Warto wiedzieć
R1MnQItmCCYBm1
Na ekranie wyświetla się w ramce inna wersja zadania drugiego zatytułowanego „W lesie, czy na pustyni… wszędzie można zamieszkać”. Poniżej znajduje się polecenie o treści: „Znajdź spośród wymienionych cech te, które pozwalają fenkowi pustynnemu chronić się przed przegrzaniem”. Pod poleceniem znajdują się zdjęcie przedstawiające fenka pustynnego. Pod fotografią wymienione są cechy. Należy określić, czy dana cecha pozwala chronić się przed przegrzanie czy też nie, używając rozwijanej listy zamieszczonej pod każdą cechą. W prawym dolnym rogu znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
classicmobile
Ćwiczenie 3
RFSaGhV4Uq2Mg1
Na ekranie wyświetla się w ramce Zadanie 3. zatytułowane „Życie z sąsiadami”. Poniżej znajduje się polecenie: „Wiewiórka pospolita to dobrze znany gryzoń żyjący w lasach, a także w parkach. Znajdź możliwie najwięcej zależności, jakie wiewiórki tworzą w miejscu występowania. Przyporządkuj właściwe pojęcia do odpowiedniej kategorii”. Pod spodem jedno pod drugim zostały zamieszczone trzy pola o nazwach „MIEJSCE ZAMIESZKANIA”, „RODZAJ POKARMU” i „OZNAKI OBECNOŚCI”. Pod nim znajdują się rozsypane puzzle z możliwością wyboru charakterystycznych cech aktywności zwierzęcia, różnorodnością miejsc jego zamieszkania, również rodzajem pożywienia, które należy przyporządkować do wyżej wymienionych pól”. Poniżej po prawej stronie znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
Warto wiedzieć
RkBiYdWmRswKk1
Ćwiczenie 4
Na ekranie wyświetla się w ramce inna wersja zadania trzeciego zatytułowanego „Życie z sąsiadami”. Poniżej znajduje się polecenie o treści: „Wiewiórka pospolita to dobrze znany gryzoń żyjący w lasach, a także w parkach. Znajdź możliwie najwięcej zależności, jakie wiewiórki tworzą w miejscu występowania. Przyporządkuj właściwe pojęcia do odpowiedniej kategorii”. Pod poleceniem znajduje się dwadzieścia jeden pojęć, które należy przyporządkować do odpowiedniej kategorii (rodzaj pokarmu, oznaki obecności, miejsce zamieszkania lub brak kategorii), używając rozwijanej listy znajdującej się pod każdym pojęciem. W prawym dolnym rogu znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
m47f2ea320e729358_1502358147126_0

Słowniczek

Czynniki abiotyczne
Czynniki abiotyczne

czynniki przyrody nieożywionej działające na organizmy danego środowiska, np. światło, temperatura, wilgotność.

Czynniki biotyczne
Czynniki biotyczne

czynniki przyrody ożywionej, czyli organizmy wywierające wpływ na siebie nawzajem i na środowisko abiotyczne

Ekologia
Ekologia

dziedzina biologii badająca organizmy w ich środowiskach

Metabolizm
Metabolizm

ogół reakcji chemicznych i towarzyszących im przemian energii zachodzących w organizmie warunkujących utrzymanie życia.

Organizm
Organizm

każda istota żywa, która wykonuje wszystkie podstawowe czynności życiowe, czyli oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój

Środowisko
Środowisko

ogół elementów nieożywionych i ożywionych, zarówno naturalnych, jak i powstałych w wyniku działalności człowieka, występujących na określonym obszarze oraz ich wzajemne powiązania, oddziaływania i zależności.

m47f2ea320e729358_1522759004116_0

Powrót do e‑podręcznika

E‑podręcznik „Świat pod lupą”

http://www.epodreczniki.pl/reader/c/140129/v/latest/t/student-canon

2.1. Organizmy i środowisko

http://www.epodreczniki.pl/reader/c/140129/v/latest/t/student-canon/m/igskUcpnKx

RsAjQ5hA0OaLv1
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.