Wydrukuj Zapisz jako PDF Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał
RN2UEV4GUn1Ck1
Portret Oscara Wilde'a Portret Oscara Wilde'a Źródło: Napoleon Saron, 1882, Metropolitan Museum of Art, domena publiczna.
Portret Oscara Wilde'a
Napoleon Saron, 1882, Metropolitan Museum of Art, domena publiczna

Przełom XIX i XX wieku starał się wyzwolić sztukę z zaangażowania ideologicznego. Jej naczelnym celem miało być nie, jak dotąd, wychowywanie odbiorcy, ale zapewnianie wizualnej czy intelektualnej przyjemności. Artysta stawał się stwórcą, istotą absolutnie wybitną i wtajemniczoną. Tworząc to, co piękne, kreował też samego siebie, ponieważ wierzył, że tylko życie wyrafinowane i przesycone estetyzmem ma sens.

Już wiesz

1) W dostępnych ci źródłach wyszukaj informacje biograficzne dotyczące dwóch francuskich poetów przełomu XIX i XX wieku – Paula Verlaine'a oraz Arthura Rimbauda.

2) Znajdź w internecie i przejrzyj pierwszy numer najsłynniejszego młodopolskiego czasopisma literacko‑artystycznego „Życie”.

Już wiesz

3) Obejrzyj film Agnieszki Holland Całkowite zaćmienie (1995).

4) Przeczytaj Portret Doriana Graya Oscara Wilde'a.

j0000000EVB2v23_0000000O
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Stanisław Przybyszewski

R1DdhPTHBPtMo11
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.
Stanisław Przybyszewski

Stanisław Przybyszewski

(1868–1927) To jedna z  kontrowersyjnych postaci Młodej Polski. Był prozaikiem , poetą, dramaturgiem i nowelistą oraz „przywódcą” cyganerii artystycznej Krakowa. W Krakowie też był redaktorem czasopisma „Życie”. Jego żona - norweska pianistka Dagny Juel - była typową femme fatalej0000000EVB2v23_000tp001femme fatale: obiektem westchnień, a niekiedy nawet przyczyną samobójstw młodych artystów. Stach natomiast (tak nazywali go przyjaciele), uchodził za głównego skandalistę młodopolskiego Krakowa, aranżera niekończących się alkoholowych imprez i człowieka uwikłanego w liczne romanse (między innymi z żoną Jana Kasprowicza - Jadwigą).

Ćwiczenie 1.1

Przypomnij, jaką rolę w społeczeństwie odgrywał artysta romantyczny. Określ jego najważniejsze cechy.

Ćwiczenie 1.2

Zastanów się, jaką postacią był artysta na przełomie XIX i XX wieku. Określ, czy był przywódcą społeczeństwa, mentorem, czy raczej zoutsiderem zagubionym w świecie.

Ćwiczenie 1.3

Stwórz własną definicję piękna.

j0000000EVB2v23_000tp001
j0000000EVB2v23_000EX001
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Confiteor

R14PAICAOMh521
Strona tytułowa czasopisma „Życie” z Confiteorem Stanisława Przybyszewskiego
domena publiczna
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

Confiteor Stanisława Przybyszewskiego po raz pierwszy opublikowany został w 1899 roku w najważniejszym krakowskim czasopiśmie literacko‑artystycznym „Życie”. Następnie artykuł ten ukazał się w tomie Na drogach duszy (Kraków 1900 oraz 1902).

ConfiteorStanisław Przybyszewski
Stanisław Przybyszewski Confiteor

Sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem, bo jest odbiciem absolutu – duszy. A ponieważ jest absolutem, więc nie może być ujętą w żadne karby, nie może być na usługach jakiejśkolwiek idei, jest panią, praźródłem, z którego całe życie się wyłoniło.
Sztuka stoi nad życiem, wnika w istotę wszechrzeczy, czyta zwykłemu człowiekowi ukryte runyj0000000EVB2v23_000tp002runy, obejmuje wszechrzecz od jednej wieczności do drugiej, nie zna ni granic, ni praw, zna tylko jedną odwieczną ciągłość i potęgę bytu duszy, kojarzy duszę człowieka z duszą wszechnatury, a duszę jednostki uważa za przejaw tamtej.
Sztuka tendencyjna, sztuka pouczająca, sztuka‑rozrywka, sztuka‑patriotyzm, sztuka mająca jakiś cel moralny lub społeczny przestaje być sztuką, a staje się biblia pauperumj0000000EVB2v23_000tp003biblia pauperum dla ludzi, którzy nie umieją myśleć lub są zbyt mało wykształceni, by móc przeczytać odnośne podręczniki – a dla takich ludzi potrzebni są nauczyciele wędrowni, a nie sztuka.
Działać na społeczeństwo pouczająco albo moralnie, rozbudzać w nim patriotyzm lub społeczne instynkta za pomocą sztuki, znaczy poniżać ją, spychać z wyżyn absolutu do nędznej przypadkowości życia, a artysta, który to robi, niegodny jest miana artysty.
Sztuka demokratyczna, sztuka dla ludu, jeszcze niżej stoi. Sztuka dla ludu to wstrętne i płaskie banalizowanie środków, jakimi się artysta posługuje, to plebejuszowskie udostępnienie tego, co z natury rzeczy jest trudno dostępnym.
Dla ludu chleba potrzeba, nie sztuki, a jak będzie miał chleb, to sam sobie drogę znajdzie.
Zwlekać sztukę z jej piedestału, włóczyć ją po wszystkich rynkach i ulicach to rzecz świętokradcza.
Tak pojęta sztuka staje się najwyższą religią, a kapłanem jej jest artysta. Jest on osobisty tylko wewnętrzną potęgą, z jaką stany duszy odtwarza, poza tym jest kosmiczną, metafizyczną siłą, przez jaką się absolut i wieczność przejawia.
Był on pierwszym prorokiem, który wszelką przyszłość odsłaniał, a tłomaczył runy zapleśniałej przeszłości, był magiem, co przenikał najgłębsze tajemnice, obejmował tajne związki wszechświatów, przeczuwał i odkrywał ich wzajemne na siebie działanie, a z wiedzy tej tworzył sobie moc, co gwiazdy na niebie w ich biegu zastanawiała, był wielkim mędrcem, który wiedział najtajniejsze przyczyny i tworzył nowe, nigdy nie przeczuwane syntezy: artysta ten, to ipse philosophus, daemon, Deus et omniaj0000000EVB2v23_000tp004ipse philosophus, daemon, Deus et omnia.
Artysta nie jest sługą ani kierownikiem, nie należy ani do narodu, ani do świata, nie służy żadnej idei ani żadnemu społeczeństwu.
Artysta stoi ponad życiem, ponad światem, jest Panem Panów, nie kiełznany żadnym prawem, nie ograniczany żadną siłą ludzką.
Jest on zarówno święty i czysty, czy odtwarza największe zbrodnie, odkrywa najwstrętniejsze brudy, gdy oczy w niebo wbija i światłość Boga przenika.
Bo nie zna on praw i ograniczeń, jakie objawy duszy ludzkiej w to lub owo koryto wpychają, zna on tylko jedynie potęgę tych przejawów, równie silną w cnocie czy w zbrodni, w rozpuście czy w skupieniu modlitwy. […]
Artysta, który nagina się do wymagań poszczególnego społeczeństwa, pochlebia mu, podaje mu przeżuty i lekki do strawienia obrok (zapomniałem, że mówię o artyście, zacząłem mówić o pokornym wole roboczym).
Artysta, który pragnie poklasku, a skarży się na małe uznanie tłumu, stoi jeszcze w przedsionku sztuki, nie czuje się jeszcze panem, który łask nie żebrze, tylko hojną ręka je na tłum rzuca i nie pragnie podzięki – tej pragnie tylko plebejuszj0000000EVB2v23_000tp005plebejusz w duchu, tej pragną tylko dorobkiewicze.
Artysta, który się skarży, że rozrzucając skarby swego ducha kala swą duszę przez zetknięcie się z tłumem, przeszedł święty próg, ale się myli. Człowiek nie uznający żadnych praw, stojący ponad tłumem, ponad światem, kalać się nie może.

j0000000EVB2v23_00000_BIB_001
Ćwiczenie 2.1

Zinterpretuj tytuł Confiteorj0000000EVB2v23_000tp006Confiteor w kontekście całego utworu Stanisława Przybyszewskiego.

Ćwiczenie 2.2

Określ, jaki typ tekstu reprezentuje Confiteor. Wymień jego główne wyznaczniki.

Ćwiczenie 2.3

Wskaż, co jest głównym tematem utworu.

Ćwiczenie 2.4

Wymień rodzaje sztuki, jakie krytykuje młodopolski pisarz. Podaj przyczyny krytyki i argumenty, którymi się posługuje

Ćwiczenie 2.5

Wyjaśnij, czym – według Stanisława Przybyszewskiego – jest sztuka.

Ćwiczenie 2.6

Określ rolę sztuki formułowaną przez autora tekstu.

Ćwiczenie 2.7
  • Zinterpretuj sformułowanie „Sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem, bo jest odbiciem absolutu – duszy”.

  • Powiedz, do którego hasła słynnego na przełomie XIX i XX wieku nawiązuje Stanisław Przybyszewski.

Ćwiczenie 2.8

Wyjaśnij, kim jest artysta charakteryzowany przez Stanisława Przybyszewskiego i jaką rolę odgrywa w społeczeństwie.

Ćwiczenie 2.9

Zaznacz określenia, jakimi artysta jest nazywany w Confiteorze.

Ćwiczenie 2.10

Ćwiczenie 2.11
RF6H9rpK2RLpJ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2.12

Zinterpretuj zaznaczone określenia w notatce do gazetki szkolnej.

Ćwiczenie 2.13

Które elementy romantycznej koncepcji artysty Stanisław Przybyszewski akceptuje, a które - odrzuca? Odpowiedź uzasadnij.

Ćwiczenie 2.14

Irlandzki twórca Oscar Wilde w przedmowie do swej powieści Portret Doriana Graya napisał: „Nie ma książek moralnych lub niemoralnych. Są książki napisane dobrze lub źle”. Znajdź w tekście Stanisława Przybyszewskiego fragment o podobnej wymowie.

Ćwiczenie 2.15

Zastanów się i powiedz, z jaką dziewiętnastowieczną doktryną filozoficzną koresponduje Confiteor? Zacytuj fragmenty potwierdzające twój sąd.

Ćwiczenie 2.16

Czy zgadzasz się z poglądami Stanisława Przybyszewskiego? Uzasadnij swoją odpowiedź.

j0000000EVB2v23_000tp002
j0000000EVB2v23_000tp003
j0000000EVB2v23_000tp004
j0000000EVB2v23_000tp005
j0000000EVB2v23_000tp006
j0000000EVB2v23_0000003Y
JPOL_E3_E4_Konteksty

Hymn do piękna

Hymn do pięknaCharles Baudelaire
Charles Baudelaire Hymn do piękna

Czy jesteś, Piękno, z nieba czy też z piekła rodem?
W twym spojrzeniu anielskim i szatańskim płynie
Cnota mącona zbrodnią, przesyt truty głodem,
Możesz przejrzeć się w sobie jak pragnienie w winie.

W twych oczach jutrznie wstają, zapadają zorze,
Zapach świeżości ronisz jak po burzy kwiecie,
Przez filtr całunków z ust swych podobnych amforzej0000000EVB2v23_000tp007amforze
Sączysz słabość w herosa a zuchwałość w dziecię.

Czy jesteś blaskiem gwiazdy, czy prochem ciemności?
Jak wierny pies za tobą idzie przeznaczenie.
Rządzisz, za nic nie biorąc odpowiedzialności
I jak popadło siejesz radość i cierpienie.

Idziesz po trupach drwiąc z ich daremnych żywotów.
Gnój nie jest twym diamentem najskromniej bajecznym,
Mord, ulubieniec twoich najdroższych klejnotów
Na brzuchu wzdętym pychą drga w transie tanecznym.

Ćma skwiercząc w ogniu świecy modli się: kapłanko
Światła, bądź pochwalona, spal sny nierozumne!
Kochanek gdy pochyla się drżąc nad kochanką
Jest jak umierający, co pieści swą trumnę.

Nieważne, czy przybywasz z nieba czy też z piekła,
Jeśli, monstrum genialne z marzenia i błota,
Do tej nieskończoności, która mnie urzekła
Tajemnicą wieczystą, otworzysz mi wrota.

Nieważne, czy cię począł Bóg czy biesj0000000EVB2v23_000tp008bies w otchłani,
Czy lśnią welurem oczu wstydy czy bezwstydy,
Jeśli ujmiesz, jedyna królowo i pani,
Choć trochę nędzy życiu, a światu ohydy.

j0000000EVB2v23_00000_BIB_002
Ćwiczenie 3.1

Określ, skąd wywodzi się Piękno.

Ćwiczenie 3.2

Wymień cechy Piękna.

Ćwiczenie 3.3

Odpowiedz, dokąd ma Piękno doprowadzić artystę.

Ćwiczenie 3.4

Co stanowi dominantę kompozycyjną wiersza?

Ćwiczenie 3.5

Na czym polega i czemu służy kontrast zastosowany w wierszu.

Ćwiczenie 3.6

Czy refleksja o pięknie jest tylko zadaniem dla poetów? Przygotuj głos w dyskusji na ten temat.

Ćwiczenie 3.7

Zmierz się z zadaniem maturalnym z języka polskiego (temat 1.PR) z maja 2015 roku, którego integralną częścią jest tekst teoretyczny Umberta Eco o pięknie (link).

Ćwiczenie 3.8

Napisz recenzję wybranego dzieła sztuki z dowolnej jej dziedziny, które uznasz za stworzone zgodnie z kanonami piękna.

j0000000EVB2v23_000tp007
j0000000EVB2v23_000tp008
j0000000EVB2v23_00000056
JPOL_E3_E4_Preteksty

Preteksty

Przełom XIX i XX wieku to bez wątpienia czas artystów, dla których sztuka była najwyższą religią. Nazywani wyznawcami religii Piękna, całym swoim życiem udowadniali, iż tworzenie sztuki (a nawet zamienianie siebie w jej dzieło) to jedyny, choć dla wielu kontrowersyjny sens życia.

Oscar Wilde
RAvEkmNlSPXSw
Portret Oscara Wilde'a
Napoleon Sarony, ok. 1882, domena publiczna

Oscar Wilde

przedstawiciel dziewiętnastowiecznego estetyzmu. Irlandzki poeta, prozaik i dramatopisarz słynął ze swej erudycji i błyskotliwego poczucia humoru, a przede wszystkim z niespotykanej nonszalancji i ekstrawagancji. Dbał o swój wygląd nawet w szczegółach, miał długie włosy i nosił udekorowane kwiatami ubrania. Był zwolennikiem idei sztuka dla sztuki – w powieści Portret Doriana Graya pisał: „Każda sztuka jest bezużyteczna” oraz „Artysta powinien stwarzać piękno, ale nie wkładać w nie nic ze swego życia. Żyjemy w epoce, kiedy ludzie tak się obchodzą ze sztuką, jak gdyby miała być pewnego rodzaju autobiografią. Zatraciliśmy abstrakcyjny zmysł piękna”.
Życie Oscara Wilde'a skończyło się tragicznie.
Ostatnie chwile życia autor Salome spędził w Paryżu, jako człowiek zubożały i schorowany. Jego grób znajduje się na cmentarzu Père Lachaise.

hrabia Robert de Montesquiou‑Fézensac
R1AFVAfZ7suGi
 Portret Roberta de Montesquiou
Giovanni Boldini, 1897, Musée d'Orsay, Paryż, domena publiczna

hrabia Robert de Montesquiou-Fézensac

najsłynniejszy dandys przełomu XIX i XX wieku. Przystojny arystokrata, który odziedziczył w spadku duży majątek, starał się tworzyć z siebie i swojego życia dzieło sztuki. Mimo że zajmował się twórczością literacką, uchodził w wielu kręgach za grafomana, który bardziej niż o kunszt językowy dbał o piękne wydanie swych dzieł. Radosław Okulicz‑Kozaryn w książce Mała historia dandyzmu przytacza jedną z wielu anegdot dotyczących osobliwego hrabiego: „Pewnego jesiennego dnia potraktował swoje ubranie jak kompozycję różnych odcieni szarości. «Czy Pan nosi żałobę?» – spytano go. «Tak – odpowiedział – po martwych liściach»”.
Robert de Montesquiou miał wielu przyjaciół w środowisku artystycznym, dla których stanowił źródło inspiracji.

Ćwiczenie 4.1

Powiedz, jakie wrażenie wywarł na tobie film Agnieszki Holland Całkowite zaćmienie.

Ćwiczenie 4.2

Wskaż, co zwróciło twoją szczególną uwagę.

Ćwiczenie 4.3

Przeanalizuj styl bycia i miejsce w społeczeństwie francuskich artystów przełomu XIX i XX wieku.

Ćwiczenie 4.4

Zapoznaj się z portretami i notkami biograficznymi dwóch naczelnych estetów końca XIX wieku – Oscara Wilde'a i Roberta Montesquiou.

Ćwiczenie 4.5

Czy wyznawanie religii Piękna miało sens, czy było dziwne i groteskowe?

Ćwiczenie 4.6

Jak myślisz, czy Oscar Wilde i Robert Montesquiou odnaleźliby się we współczesnym świecie?

j0000000EVB2v23_0000006E
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 5

Przygotuj rozprawkę, w której odpowiedz na pytanie: „Jaka idea sztuki bardziej do ciebie przemawia – sztuka dla sztuki czy sztuka zaangażowana ideologicznie, mająca na celu zmianę świata?”. Uzasadnij swoją odpowiedź i poprzyj ją przykładami.

Ćwiczenie 6

Inspirując się Confiteorem Stanisława Przybyszewskiego, napisz swój własny manifest dotyczący sztuki, muzyki lub innej dziedziny artystycznej, którą się interesujesz.

Rc2iqrmVV1dex1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.